Chương 65
Thế kỷ IX–XI · Hai nửa của Hội Thánh
Năm 866, sứ giả của vua Boris xứ Bulgaria đến Rôma mang theo một danh sách dài những thắc mắc, như chương trước đã kể. Dân ông mới chịu phép Rửa chưa đầy hai năm, và các giáo sĩ Hy Lạp đã dạy họ đủ thứ kiêng cữ. Nhà vua muốn hỏi Đức Giáo hoàng: điều nào là luật Chúa, điều nào chỉ là tập tục người ta.
Các câu hỏi chất phác như chuyện trong nhà. Người có đạo có được phép tắm rửa vào ngày thứ Tư và thứ Sáu hay không? Các thầy dòng Hy Lạp bảo dứt khoát là không. Lên rước lễ mà chưa kịp thắt dây lưng thì có mắc tội không? Lúc đứng đọc kinh trong nhà thờ có bắt buộc phải chắp hai tay trước ngực không? Và có một câu hỏi mà người thời nay đọc lại hẳn sẽ mỉm cười: phụ nữ Bulgaria có được tiếp tục mặc chiếc quần dài truyền thống như mẹ và bà của họ xưa nay vẫn mặc hay không?
Đức Giáo hoàng Nicôla I đã kiên nhẫn trả lời từng điều một trong một bức thư dài gồm một trăm lẻ sáu khoản, đề ngày 13 tháng Mười Một năm 866. Về chiếc quần dài, ngài bảo đàn ông hay đàn bà mặc cũng chẳng hại gì đến phần rỗi. Điều hệ trọng là mặc lấy áo ân sủng và cởi bỏ áo tội lỗi. Về chuyện tắm rửa, ngài bảo ngày nào cũng được, miễn sao đừng vì quá mải mê chăm chút tấm thân xác mà xao lãng việc bổn phận đối với Chúa. Còn đối với nhiều câu hỏi khác, vị chủ chăn Rôma khẳng định đó chỉ là thói quen tập tục, mỗi xứ mỗi khác, và tuyệt nhiên không đụng chạm gì đến cốt lõi đức tin.
Suốt tám trăm năm đầu tiên, Hội Thánh của Chúa đã chung sống hòa thuận với những khác biệt muôn màu như thế. Vào khoảng năm 590, thánh Giáo hoàng Grêgôriô Cả khi viết thư khuyên nhủ một vị giám mục bên Tây Ban Nha đã đúc kết tinh thần ấy trong một câu tuyệt đẹp: một khi đức tin đã hiệp nhất nên một, thì những tập tục khác nhau ở mỗi vùng miền chẳng những không làm hại mà còn làm phong phú cho Hội Thánh. Xa hơn nữa, vào cuối thế kỷ thứ hai, thánh Irênê thành Lyon cũng từng can ngăn Đức Giáo hoàng Victô I khi vị này toan ra vạ tuyệt thông cho các giáo đoàn vùng Tiểu Á chỉ vì khác biệt ngày mừng lễ Phục Sinh: thánh nhân nhắc rằng các cộng đoàn xưa nay vẫn giữ thói quen ăn chay khác nhau, và chính sự đa dạng trong phong tục ấy lại càng làm sáng ngời sự đồng tâm nhất trí trong một đức tin duy nhất.
Thế kỷ thứ tư, thánh Augustinô kể một chuyện về mẹ mình là thánh Mônica. Từ Bắc Phi sang Milanô thăm con, bà ngạc nhiên thấy người ở đây không ăn chay thứ Bảy như ở Rôma. Bà đem nỗi băn khoăn ấy đến hỏi Đức Giám mục Ambrôsiô. Thánh Ambrôsiô đã trả lời hết sức bình dị: “Khi tôi ở Rôma, tôi giữ chay ngày thứ Bảy; còn khi tôi ở Milanô, tôi không giữ chay. Bà đến giáo đoàn nào, thì cứ theo phong tục của giáo đoàn nơi đó”. Câu châm ngôn thời danh “Đến Rôma thì làm như người Rôma” chính là bắt nguồn từ lời khuyên khôn ngoan ấy.
Nhưng Đức Nicôla I cũng là người của thời mình, và đang đối đầu với Constantinôpôli để giành Bulgaria. Và cũng chính từ giai đoạn này, cả hai nửa Đông và Tây bắt đầu lôi những “luật nhà” riêng của mình ra để săm soi và kết tội đối phương là sai lạc. Những chuyện nghe qua tưởng chừng rất nhỏ nhoi nơi xứ đạo, vậy mà rốt cuộc lại châm ngòi cho những lời công kích nặng nề làm rách nát thân thể mầu nhiệm của Chúa.
Đời sống gia đình của người linh mục
Sự khác biệt đập vào mắt người giáo dân trước tiên nằm ngay ở chính vị linh mục coi sóc xứ đạo.
Ở phương Đông, từ xưa đến nay, người đã có vợ vẫn có thể chịu chức phó tế rồi linh mục, và tiếp tục sống với vợ con. Nhưng đã chịu chức thì không được cưới vợ, và nếu vợ mất cũng không được tái giá. Giám mục thì phải độc thân, thường chọn từ các đan sĩ. Giáo hội Đông phương tìm thấy chỗ dựa vững chắc cho truyền thống này ngay trong thư thánh Phaolô gửi cho môn đệ Timôthê, khi căn dặn rằng người giám quản “phải là người không ai chê trách được, và chỉ có một đời vợ”.
Bởi thế, tại các làng quê ở Hy Lạp, Syria hay Bulgaria, ông cha xứ sống gần gũi giữa bà con lối xóm như một người cha, người chú trong họ đạo. Người vợ của cha xứ nhận được sự kính trọng đặc biệt của cả làng, với danh xưng riêng bằng tiếng Hy Lạp là presbytera, nghĩa là “bà của cha xứ”, hay tiếng Nga là matushka, nghĩa là “người mẹ nhỏ” của xứ đạo. Con trai của linh mục thường nối gót cha theo học chữ thánh để sau này kế nghiệp làm linh mục cho làng.

Người phương Đông còn viện gương các Tông đồ. Tin Mừng Máccô thuật lại rằng ngay sau khi gọi các môn đệ đầu tiên, Chúa Giêsu đã ghé thăm nhà ông Simon Phêrô, nơi “bà mẹ vợ ông Simon đang nằm liệt giường vì bị sốt”, và Người đã cầm tay đỡ bà dậy. Thánh Phaolô trong thư gửi giáo đoàn Côrintô cũng từng dõng dạc hỏi: “Chúng tôi không có quyền dẫn theo một người chị em tín hữu làm vợ, như các Tông đồ khác, như các anh em của Chúa và như ông Kêpha sao?”
Trái lại, ở phương Tây, một truyền thống kỷ luật khác lại sớm được hình thành. Vào khoảng năm 305, một công nghị địa phương tại Elvira bên Tây Ban Nha đã ra lệnh cho các giám mục, linh mục và phó tế phải giữ đức tiết dục hoàn toàn, không sinh thêm con cái sau khi chịu chức; ai vi phạm sẽ bị cách chức khỏi hàng giáo sĩ. Đây chính là văn bản giáo luật cổ xưa nhất còn lại về luật độc thân linh mục. Các vị Giáo hoàng thế kỷ thứ tư và thứ năm, tiêu biểu như Đức Siriciô vào năm 385, đã liên tục nhắc lại và củng cố kỷ luật này. Nền tảng thiêng liêng của luật độc thân phương Tây bắt nguồn từ chính lời khuyên của thánh Phaolô: “Người không có vợ thì chuyên lo việc Chúa, tìm cách làm đẹp lòng Chúa”. Hội Thánh mong muốn vị mục tử dâng hiến trọn vẹn trái tim và thời gian cho một mình Thiên Chúa và đoàn chiên.
Còn một lý do thực tế thời phong kiến: linh mục có con hợp pháp thì dễ đem ruộng đất nhà xứ chia cho con làm của riêng.
Thế nhưng, luật ghi trên giấy là một chuyện, còn đời sống thực tế lại là chuyện khác. Như chương 61 đã kể, suốt hai thế kỷ thứ chín và mười đen tối, rất nhiều linh mục ở khắp các miền quê phương Tây vẫn âm thầm cưới vợ hoặc sống chung với phụ nữ, và con trai vẫn nối ngôi cha cai quản nhà thờ làng. Phải đợi đến phong trào đại cải cách của Đức Giáo hoàng Grêgôriô VII vào cuối thế kỷ thứ mười một, luật độc thân giáo sĩ mới thực sự được chấn chỉnh và thi hành nghiêm ngặt trên toàn cõi phương Tây. Đến năm 1139, Công đồng chung Latêranô II chính thức tuyên bố mọi cuộc hôn nhân do các giáo sĩ từ bậc phó tế trở lên kết ước đều là bất hợp pháp và vô hiệu.

Từ hai nếp sống khác nhau ấy, cái nhìn nghi ngại bắt đầu nảy sinh. Năm 692, Công đồng Trullo tại kinh đô Constantinôpôli đã thẳng thừng lên án những giáo quyền nào dám ép buộc các linh mục phải bỏ vợ, và mũi dùi ấy rõ ràng nhắm thẳng vào Tòa Thánh Rôma. Người Hy Lạp tự hào rằng chính thánh Phêrô cũng có gia đình; còn giáo sĩ Latinh chê linh mục có vợ con là kém thánh thiện, chia trí việc Chúa.
Thật đẹp đẽ biết bao khi ngày nay, cả hai truyền thống ấy vẫn cùng nhau chung sống an bình và phong phú ngay trong lòng Giáo hội Công giáo hoàn vũ! Các Giáo hội Công giáo Đông phương, như Giáo hội Công giáo Hy Lạp Ukraina hay Giáo hội Maronite bên Liban, tuy hiệp thông trọn vẹn dưới quyền Đức Giáo hoàng nhưng vẫn giữ truyền thống truyền chức linh mục cho những người nam đã lập gia đình. Ngay trong Giáo hội Công giáo nghi lễ Latinh, Công đồng chung Vatican II cũng đã khôi phục lại chức phó tế vĩnh viễn dành cho những người đàn ông đã có gia đình. Đến năm 2014, Đức Giáo hoàng Phanxicô đã chính thức bãi bỏ lệnh cấm cũ, cho phép các linh mục Công giáo Đông phương có gia đình được thi hành mục vụ tại các quốc gia phương Tây như Hoa Kỳ, Canada và Úc. Ngày nay, nhiều giáo dân Công giáo Việt Nam định cư ở hải ngoại đôi khi ngạc nhiên khi thấy vị linh mục ở ngôi nhà thờ Công giáo nghi lễ Đông phương gần nhà mình có vợ và con nhỏ, nhưng đó hoàn toàn là một truyền thống thánh thiện và hợp pháp từ thời các Tông đồ.
Bánh có men hay bánh không men?
Nhưng cuộc cãi vã gay gắt nhất lại bắt đầu từ một chuyện tưởng rất giản đơn: chiếc bánh dâng Thánh lễ.
Phương Tây dùng bánh không men: tấm bánh mỏng, tròn, trắng, chỉ có bột mì và nước. Người Latinh tìm thấy chỗ dựa vững chắc từ Kinh Thánh: Chúa Giêsu đã thiết lập Bí tích Thánh Thể trong chính bữa tiệc Vượt Qua của người Do Thái, mà thánh sử Mátthêu kể rằng các môn đệ đến hỏi Chúa chuẩn bị lễ ở đâu “vào ngày thứ nhất trong tuần lễ Bánh Không Men”. Suốt tuần đại lễ ấy, luật Môsê cấm ngặt không được có một chút men nào trong nhà; vì thế Chúa Giêsu chắc chắn đã dùng bánh không men. Thánh Phaolô cũng từng căn dặn các tín hữu: “Chúng ta hãy mừng lễ, không phải với men cũ gian tà độc ác, nhưng với bánh không men của sự tinh tuyền và chân thật”.
Phương Đông dùng bánh có men: một ổ bánh mì thật, tròn, dày, nở xốp, mặt bánh đóng dấu chữ viết tắt “Chúa Giêsu Kitô Chiến Thắng”. Ổ bánh này được gọi là bánh prosphora, nghĩa là “của lễ dâng tiến”, thường do chính tay các bà góa hay những người phụ nữ đạo đức trong xứ đạo làm việc lành nướng đem đến dâng cho nhà thờ. Khi cử hành nghi thức chuẩn bị lễ vật, vị linh mục dùng một ngọn giáo nhỏ bằng bạc cắt ra từ giữa ổ bánh một miếng vuông vắn gọi là “Chiên Thiên Chúa”, và chính phần bánh ấy sẽ được truyền phép thành Mình Thánh Chúa.
Người phương Đông cũng có lý lẽ Kinh Thánh sắc bén của riêng họ. Họ chỉ ra rằng Tin Mừng thứ tư của thánh Gioan mở đầu câu chuyện Bữa Tiệc Ly bằng câu “trước ngày lễ Vượt Qua”, và vào sáng sớm ngày thứ Sáu Tuần Thánh, các thủ lãnh Do Thái không chịu bước chân vào dinh quan Philatô “để khỏi bị nhiễm uế mà còn kịp ăn lễ Vượt Qua vào buổi tối”. Như thế, theo niên biểu của thánh Gioan, Chúa Giêsu đã dùng bữa tối cuối cùng vào đêm trước ngày lễ Vượt Qua, và vì thế Người đã dùng bánh mì có men thông thường hằng ngày. Hơn nữa, các tác giả Tin Mừng khi viết bằng tiếng Hy Lạp đều dùng chữ artos, nghĩa là bánh mì có men thông thường, chứ không hề dùng chữ azymos, bánh không men của lễ Vượt Qua. Về biểu tượng, người Hy Lạp cho rằng men làm bột sống dậy và nở lên, như thân xác Phục sinh của Đức Kitô; còn bánh dẹt không men là hình ảnh sự chết khô cằn. Với cái nhìn ấy, họ gọi người phương Tây bằng một danh xưng đầy mỉa mai là phái “Azymite”, tức là “những kẻ ăn bánh không men theo thói Do Thái giáo”!

Nhiều thế kỷ, chẳng ai cãi nhau chuyện ấy. Ngay ở Rôma, có lẽ đến thế kỷ thứ chín vẫn dùng bánh có men, và phương Tây chuyển sang bánh không men từ từ, không ai ghi ngày tháng. Còn Hội Thánh Armenia ở phương Đông thì từ xưa tới nay vẫn luôn dùng bánh không men trong phụng vụ.
Thế rồi đến giữa thế kỷ thứ mười một, chiếc bánh bỗng chốc bị biến thành một mồi lửa lớn. Vào năm 1053, Đức Tổng Giám mục Lêô thành Ohrid ở Bulgaria, một người bạn thân tín và là cánh tay phải của Thượng phụ Constantinôpôli, đã viết một bức thư gửi cho Đức Giám mục Gioan thành Trani ở miền nam nước Ý. Thông qua vị giám mục này, bức thư được gửi đích danh tới “tất cả các giám mục người Frank và gửi chính vị Giáo hoàng khả kính của thành Rôma”. Thư công kích việc dùng bánh không men, gọi đó là quay về luật Cựu Ước, và tuyên bố: bất cứ ai dâng lễ bằng thứ bánh không men chết tiệt ấy thì Thánh lễ hoàn toàn vô hiệu và người rước lễ không thực sự đón nhận Mình Thánh Chúa Kitô! Bức thư còn lên án cả tục lệ ăn chay ngày thứ Bảy và việc ăn thịt những con thú bị thắt cổ chết.
Đây là lần đầu tiên trong lịch sử, một vị chức sắc cấp cao của một tòa thượng phụ dám công khai tuyên bố rằng Thánh lễ của Tòa Tông đồ Rôma là không thành sự! Và bức thư đầy tính khiêu khích ấy đang trên đường chuyển thẳng tới bàn làm việc của Đức Giáo hoàng tại Rôma.
Cuộc tranh luận gay gắt kéo dài qua nhiều thế kỷ ấy cuối cùng chẳng có bên nào thắng bên nào, và về sau Hội Thánh đã khôn ngoan xác định rằng căn bản là không cần bên nào phải thắng. Tại Công đồng chung Florence năm 1439, các nghị phụ Hy Lạp và Latinh đã cùng nhau long trọng tuyên bố: Mình Thánh Đức Kitô được biến thể thực sự và thành sự bằng cả hai chất liệu bánh có men hay không men, miễn sao được làm từ bột lúa mì nguyên chất. Ngày nay, các Giáo hội Công giáo Đông phương cũng như các Giáo hội Chính Thống giáo vẫn dâng Thánh lễ bằng bánh có men; khi cho giáo dân rước lễ, linh mục dùng một chiếc muỗng nhỏ bằng vàng múc một mẩu bánh đã thấm đượm Máu Thánh trong chén để trao vào miệng người tín hữu.
Những vết xước nhỏ khác nơi xứ đạo
Ngoài chuyện độc thân và bánh lễ, còn cả loạt khác biệt nhỏ, và bên nào cũng ghi thành danh sách lỗi của bên kia.
Về luật ăn chay: Người Latinh giữ thói quen ăn chay kiêng thịt vào ngày thứ Bảy. Người Hy Lạp thì nghiêm cấm việc ăn chay vào ngày thứ Bảy, ngoại trừ duy nhất ngày Thứ Bảy Tuần Thánh, bởi họ quan niệm thứ Bảy là ngày Sabát, ngày Thiên Chúa nghỉ ngơi sau khi hoàn tất công trình tạo dựng vũ trụ, nên đó phải là một ngày vui mừng chứ không được phép ăn năn ủ rũ. Lời khuyên hòa giải năm xưa của thánh Ambrôsiô đã hoàn toàn bị đôi bên lãng quên.
Về thức ăn kiêng cữ: Người phương Đông vẫn trung thành tuân giữ điều luật kỷ luật do Công đồng Giêrusalem của các Tông đồ ban hành từ thế kỷ thứ nhất, như chương 13 đã nhắc tới: buộc người có đạo phải kiêng ăn tiết canh, kiêng thịt thú vật bị thắt cổ chết, tức thịt nghẽn, và kiêng ăn của cúng ngẫu tượng. Trong khi đó, người phương Tây từ lâu đã coi điều luật ấy chỉ là biện pháp mục vụ tạm thời để giúp người Do Thái và dân ngoại thời sơ khai dễ ngồi chung bàn ăn với nhau mà thôi; thánh Augustinô từng nhận định rằng ở phương Tây chẳng còn ai bận tâm giữ chuyện kiêng thịt nghẽn ấy nữa.
Về tiếng tung hô Alleluia: Trong suốt bốn mươi ngày của Mùa Chay thánh, người phương Tây kiêng tuyệt đối không hát tiếng Alleluia, một từ tiếng Híp-ri có nghĩa là “Hãy ngợi khen Chúa”, để giữ trọn bầu khí trầm lắng, sám hối đợi chờ, và tiếng reo vui ấy chỉ bùng nổ trở lại trong đêm Canh thức Phục Sinh. Trái lại, người phương Đông vẫn cất tiếng hát Alleluia vang dội trong suốt các giờ kinh Mùa Chay mà không hề kiêng cữ.

Vào năm 867, Thượng phụ Phôtiô đã đưa ra một bản cáo trạng dài hơn nữa. Ngài chỉ trích người phương Tây bắt đầu Mùa Chay trễ hơn phương Đông một tuần lễ, vì bắt đầu từ Thứ Tư Lễ Tro, và trong tuần đầu tiên của Mùa Chay người Latinh vẫn còn được ăn trứng, uống sữa và ăn phô-mai. Ngài cũng phê phán việc Giáo hội phương Tây quy định chỉ có các giám mục mới có thẩm quyền cử hành Bí tích Thêm Sức, trong khi ở phương Đông, ngay sau khi dìm đứa trẻ sơ sinh xuống nước rửa tội, vị linh mục được phép đặt tay xức dầu thánh Thêm Sức ngay lập tức, rồi dùng muỗng nhỏ cho em bé nếm một giọt Máu Thánh Chúa để hoàn tất trọn vẹn cả ba Bí tích khai tâm Kitô giáo chỉ trong một lần duy nhất. Truyền thống tuyệt đẹp này vẫn được các Giáo hội Công giáo Đông phương và Chính Thống giáo duy trì cho tới hôm nay.
Và cuối cùng là chuyện… bộ râu của các linh mục! Các linh mục Hy Lạp luôn để râu tóc dài uy nghi, bởi họ quan niệm Chúa Giêsu và các thánh Tông đồ trong các bức ảnh thánh cổ đều để râu, và bộ râu là biểu tượng của sự chững chạc, nam tính của người đàn ông. Ngược lại, các linh mục phương Tây thì cạo râu nhẵn nhụi, trên đỉnh đầu lại cạo một vòng tròn trọc lốc gọi là “vành tóc cạo” tượng trưng cho vòng gai của Chúa. Người Hy Lạp nhìn những gương mặt cạo nhẵn thín của các cha phương Tây thì che miệng cười chê là ẻo lả. Chuyện tranh cãi về bộ râu gay gắt đến mức vào năm 868, một đan sĩ thông thái ở Pháp tên là Ratramnus đã phải viết hẳn một cuốn sách dày để chứng minh cho người Hy Lạp thấy rằng việc cạo râu nhẵn nhụi là hoàn toàn thánh thiện và đứng đắn! Hai trăm năm sau đó, vào năm 1080, Đức Giáo hoàng Grêgôriô VII thậm chí còn gửi thư cho Tổng Giám mục Cagliari trên đảo Sardinia, nơi các giáo sĩ quen để râu theo kiểu phương Đông, nghiêm lệnh bắt tất cả các linh mục dưới quyền phải cạo sạch râu, ai bất tuân sẽ bị tịch thu toàn bộ tài sản nhà xứ!
Khi tập tục biến thành vũ khí sát thương
Nhìn lại từ một ngàn năm sau, hầu hết những điều tranh cãi ấy chỉ là tập tục từng nơi. Không điều nào chạm đến Kinh Tin Kính hay ơn cứu độ. Các vị Giáo hoàng thánh thiện và các bậc Thượng phụ anh minh của những thế kỷ trước đã từng nhiều lần khẳng định sự thật dung hòa ấy.
Thế nhưng, một tập tục truyền thống không bao giờ là chuyện nhỏ đối với những con người đang hằng ngày sống trong nó. Đối với một bác nông dân bình thường ở một làng quê Hy Lạp, ổ bánh mì có men do chính tay bà cụ đạo đức trong xóm nướng cho Thánh lễ Chúa nhật chính là hiện thân sống động của đức tin mà bác đã lãnh nhận từ cha ông mình. Đối với một thầy dòng phương Tây, việc nén lòng không cất tiếng hát Alleluia suốt Mùa Chay chính là cách thế cụ thể để thầy bước vào mầu nhiệm ăn năn thống hối cùng Chúa Giêsu trong hoang địa. Khi một người lạ đến bảo cách thờ phượng cả nhà mình vẫn làm là sai, là ma quỷ, người nghe thấy chính đức tin và phẩm giá mình bị xúc phạm.
Và một khi sự nghi kỵ và định kiến chính trị đã bắt rễ sâu trong lòng người, thì những sự khác biệt nhỏ nhặt trong nếp sống đạo bỗng chốc trở thành thứ vũ khí tiện tay nhất để người ta đem ra ném vào mặt nhau, chụp mũ cho đối phương là quân lạc giáo. Những lá thư như của Lêô thành Ohrid không đổi được thói quen nào của ai, chỉ làm lòng hai bên thêm cứng lại với nhau.
Thế nhưng, bên cạnh những tranh cãi về ổ bánh hay bộ râu, giữa hai nửa của Hội Thánh vẫn còn tồn tại hai sự khác biệt sâu xa hơn gấp bội: một cụm từ then chốt nằm ngay trong Bản Kinh Tin Kính, và một câu hỏi định mệnh xem ai mới thực sự là người nắm giữ tiếng nói phán quyết cuối cùng trong Hội Thánh hoàn vũ.
Thế nhưng, bên cạnh những tranh cãi về ổ bánh hay bộ râu, giữa hai nửa của Hội Thánh vẫn còn tồn tại hai sự khác biệt sâu xa hơn gấp bội: một cụm từ then chốt nằm ngay trong Bản Kinh Tin Kính, và một câu hỏi định mệnh xem ai mới thực sự là người nắm giữ tiếng nói phán quyết cuối cùng trong Hội Thánh hoàn vũ.
Chương 65 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
“Khi tôi ở Rôma, tôi giữ chay ngày thứ Bảy; còn khi tôi ở Milanô, tôi không giữ chay.
Những người trong chương
- Nicôla I · Thư trả lời vua Boris dài một trăm lẻ sáu khoản. Về chiếc quần, ngài viết rằng ai mặc cũng chẳng hại gì đến phần rỗi.
- Ambrôsiô · Lời khuyên của ngài cho bà Mônica là gốc của câu quen thuộc “Đến Rôma thì làm như người Rôma”.
- Ratramnus · Đan sĩ Corbie năm 868 viết cả một cuốn sách đáp từng lời phàn nàn của người Hy Lạp, có phần bênh vực việc cạo râu.
Nơi ấy hôm nay
- Florence. Công đồng năm 1439 tuyên bố Mình Đức Kitô được làm nên thật bằng cả bánh có men lẫn không men. Các Hội Thánh Đông phương nay vẫn dâng lễ bằng bánh có men.
- Ukraina và Liban. Các Hội Thánh Công giáo Hy Lạp Ukraina và Maronite hiệp thông với Rôma mà vẫn truyền chức linh mục cho người có gia đình.
- Hoa Kỳ, Canada, Úc. Từ năm 2014, linh mục Công giáo Đông phương có vợ được phục vụ cả ở các nước này.
Muốn đọc thêm
Mc 1,29-31 · Mt 26,17 · 1 Cr 5,8 · 1 Cr 7,32 · 1 Cr 9,5
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 66
Ai là người cha trong gia đình? Filioque và quyền Giáo hoàng
Lêô III cho khắc gì lên hai tấm khiên bạc treo cạnh mộ thánh Phêrô, và để nói với ai?
Khoảng 17 phút đọc









