Tư liệu chương 66
Kiểm chứng chương 66: Ai là người cha trong gia đình? Filioque và quyền Giáo hoàng
Đọc xong chương 66, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: hai tấm khiên bạc của Giáo hoàng Lêô III ta biết từ đâu, chuyện các đan sĩ Frank bị đuổi trên núi Ôliu có thật không, và văn kiện nào của Hội Thánh hôm nay nói về chữ Filioque. Chương này kể hai lý do sâu xa nhất khiến Đông và Tây chia rẽ: một chữ trong Kinh Tin Kính, và cách hiểu khác nhau về vai trò của giám mục Rôma. Đó là những vấn đề thần học, và chương đã cố trình bày cả hai bên cho công bằng. Những trang này chỉ cho bạn chỗ tra các sự kiện, giới thiệu những văn bản chính của mỗi bên, và nêu các văn kiện gần đây của Hội Thánh Công giáo về hai câu hỏi ấy.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Hai tấm khiên bạc của Lêô III
Chuyện hai tấm khiên nằm trong Sách các Giáo hoàng (Liber Pontificalis), phần chép về đời Lêô III. Sách ghi ngài cho khắc Kinh Tin Kính bằng tiếng Hy Lạp trên một tấm và bằng tiếng Latinh trên tấm kia, rồi treo gần mộ thánh Phêrô. Thánh Phêrô Đamianô và vài tác giả thế kỷ XI cũng nhắc đến chúng. Cân nặng là con số có ghi trong sách: mỗi tấm khoảng chín mươi tư cân Rôma, quy ra chừng ba mươi mốt ki-lô-gam như chương nói. Lý do “vì lòng yêu mến và để giữ gìn đức tin chân chính” là cách chính sổ sách của Rôma giải thích việc ấy, nên bạn hiểu đó là lời của người Rôma về mình.
Các đan sĩ Frank trên núi Ôliu năm 807. Lá thư các đan sĩ gửi Giáo hoàng Lêô III còn giữ được. Trong thư, họ kể một đan sĩ tên Gioan ở đan viện thánh Saba tố họ là lạc giáo, và có người đến nhà thờ của họ ở Bêlem đòi đuổi họ đi. Vì vậy chương mới viết thận trọng rằng “người ta kể” có kẻ xông đến, tức là giữ đúng lời kể của chính các đan sĩ. Thời ấy Giêrusalem thuộc quyền vua Hồi giáo Harun al-Rashid, người mà Charlemagne có trao đổi sứ giả (Einhard, Cuộc đời Charlemagne, chương 16). Về đan viện thánh Saba, bạn xem tư liệu chương 43.
Thượng hội đồng Aachen năm 809. Đúng như chương kể: Charlemagne cho họp và sai sứ giả sang Rôma.
Cuộc gặp với Lêô III năm 810. Một trong các sứ giả, viện phụ Smaragdus, đã ghi lại buổi gặp, và bản ghi ấy còn đến nay. Lêô III nói ngài đồng ý về giáo lý nhưng không chấp nhận thêm chữ vào Kinh Tin Kính. Ngài khuyên người Frank thôi hát Kinh Tin Kính trong Thánh lễ ở nhà nguyện hoàng cung, để chữ ấy lặng lẽ bị quên đi. Chương kể đúng như thế.
Năm 1014. Nguồn là viện phụ Berno ở Reichenau, người có mặt ở Rôma cùng hoàng đế Henry II năm ấy. Trong một tác phẩm về Thánh lễ (Về vài điều thuộc phần Thánh lễ, chương 2), Berno kể hoàng đế hỏi vì sao người Rôma không hát Kinh Tin Kính, và được đáp rằng Hội Thánh Rôma chưa từng bị lạc giáo làm nhiễm bẩn nên không cần nhắc lại đức tin. Henry xin được hát như ở nước Đức, và Giáo hoàng Bênêđictô VIII bằng lòng.
Lời Đức Giêsu. Câu “Thần Khí sự thật, Đấng bởi Chúa Cha mà ra” lấy từ Tin Mừng Gioan, chương 15, câu 26. Kinh Tin Kính Nicêa năm 325 chỉ nói gọn là tin Chúa Thánh Thần; công đồng năm 381 mới viết nốt vế ấy.
Một chữ đến từ Tây Ban Nha
Công đồng Tôlêđô lần thứ ba năm 589 là lúc vua Reccared của người Visigoth bỏ phái Ariô. Bản Kinh Tin Kính tuyên xưng ở công đồng ấy có chữ “và Chúa Con”. Cũng công đồng ấy (điều luật 2) truyền phải đọc Kinh Tin Kính trong Thánh lễ khắp Tây Ban Nha. Lý do chương nêu, rằng chữ ấy nhấn mạnh Chúa Con ngang hàng Chúa Cha để chống phái Ariô, là cách giải thích thông thường. Ý rằng các giám mục “có khi còn tưởng bản của mình chính là bản gốc” là phỏng đoán của nhiều sử gia, vì các bản Kinh Tin Kính lưu hành ở Tây Ban Nha có thể đã có chữ ấy từ trước.
Bạn nên biết thêm hai điều. Một là chữ “và Chúa Con” đã có trong một số văn bản Tây Ban Nha trước năm 589. Hai là ý Thánh Thần đến từ Cha và Con đã có nơi các Giáo phụ Latinh như Ambrôsiô (Về Chúa Thánh Thần, quyển 1, chương 11) và Augustinô (Về Ba Ngôi, quyển 15).
Từ Tây Ban Nha sang xứ Frank. Các nhà thần học của Charlemagne, trong đó có Theodulf thành Orléans, người gốc Tây Ban Nha, đưa chữ ấy vào sách Libri Carolini (xem tư liệu chương 58) và bênh vực nó trong cuốn Về Chúa Thánh Thần.
Hai cách nói về Ba Ngôi
Phía Latinh. Thánh Augustinô, Về Ba Ngôi, quyển 15, nhất là chương 17 và 26: Thánh Thần là tình yêu của Cha và Con, phát xuất “chủ yếu” (principaliter) từ Chúa Cha, nhưng cũng từ Chúa Con. Chương tóm đúng ý ấy. Xin để ý chính Augustinô cẩn thận nói Chúa Cha vẫn là nguồn đầu tiên, điều mà các cuộc đối thoại ngày nay rất chú ý.
Phía Hy Lạp. Các Giáo phụ Cappađôcia là Basiliô, Grêgôriô thành Nazianzô và Grêgôriô thành Nyssa nói Chúa Cha là “nguồn” duy nhất (monarchia) trong Ba Ngôi (xem tư liệu chương 42). Cách nói “từ Chúa Cha qua Chúa Con” có trong nhiều Giáo phụ Hy Lạp.
Thánh Maximô Người Tuyên xưng (xem tư liệu chương 56), trong thư gửi linh mục Marinus khoảng năm 655, giải thích rằng khi người Latinh nói “và Chúa Con” thì họ không có ý bảo Chúa Con là nguồn thứ hai, chỉ muốn nói Thánh Thần được ban qua Chúa Con. Đây là một văn bản rất quý, cho thấy từ thế kỷ VII đã có người cố hiểu cả hai phía.
Phôtiô. Thư chung năm 867 (xem tư liệu chương 64) và cuốn Mầu nhiệm về Chúa Thánh Thần viết khoảng năm 885 là những văn bản đầu tiên kết án Filioque một cách có hệ thống.
Công đồng Êphêsô và lệnh cấm “một đức tin khác”. Trong sắc lệnh về đức tin, Công đồng Êphêsô năm 431 cấm ai soạn hay đưa ra “một đức tin khác” bên cạnh bản Kinh Tin Kính Nicêa. Phía Hy Lạp dựa vào đó. Phía Latinh đáp rằng thêm một chữ cho rõ nghĩa thì không phải là soạn một đức tin khác. Chương trình bày lý lẽ của phía Hy Lạp đúng như vậy.
Ai là người cha?
Hình ảnh “nhà năm anh em” và “người cha” là cách so sánh của người kể, để người đọc dễ hình dung. Các nhà thần học Chính Thống thường nói đến “ngũ đầu chế” (năm tòa thượng phụ) và gọi giám mục Rôma là “người đứng đầu giữa những người ngang hàng” (primus inter pares). Về năm tòa thượng phụ, xem tư liệu chương 55.
“Anh là Phêrô.” Lời này ở Tin Mừng Mátthêu, chương 16, câu 18. Về Lêô Cả và danh xưng “người thừa kế bất xứng”, xem tư liệu chương 51.
“Phêrô đã nói qua Lêô” và “qua Agathô”. Xem tư liệu chương 48 và 56. Điều luật 28 của Canxêđônia: xem tư liệu chương 48. Công đồng năm 381 trước đó, trong điều luật 3, đã nói giám mục Constantinôpôli giữ hàng kế sau giám mục Rôma “vì Constantinôpôli là Rôma Mới”. Lêô Cả không chịu nhận điều luật 28 của năm 451 (Thư 104 đến 106 của ngài).
Giáo hoàng Nicôla I. Trong các thư gửi hoàng đế Micae III năm 865 (xem tư liệu chương 64), Nicôla viết rằng tòa thứ nhất không bị ai xét xử, và các công đồng có hiệu lực nhờ sự chuẩn nhận của Tòa Rôma.
Bộ “Isiđôrô giả”. Đó là một bộ sưu tập luật Hội Thánh, soạn ở vương quốc Frank khoảng năm 847 đến 852, đứng tên giả là Isiđôrô Mercator. Trong bộ có chừng chín mươi lá thư giả gán cho các giáo hoàng ba thế kỷ đầu, xen lẫn với văn bản thật. Mục đích ban đầu có lẽ là che chở các giám mục địa phương khỏi những tổng giám mục và vua chúa, bằng cách đề cao tiếng nói của một vị giáo hoàng ở xa. Từ thế kỷ XV, các học giả như Nicôla thành Cusa đã nghi ngờ. Năm 1628, học giả Tin Lành David Blondel chứng minh dứt khoát đó là đồ giả.
Chương nói các Hội Thánh phương Đông không bao giờ biết đến bộ sách ấy. Điều này đúng, vì các văn bản đó không được dịch sang tiếng Hy Lạp và không có trong các bộ luật Byzantine.
Hai đoạn nói về cách nhìn của người Hy Lạp rồi của người Latinh là cách người kể bày ra từng bên, để bạn thấy vì sao cả hai đều tin mình có lý.
Hôm nay
Kinh Tin Kính trong Thánh lễ tiếng Việt. Bản Kinh Tin Kính Nicêa–Constantinôpôli đọc trong Thánh lễ tiếng Việt có câu “Người bởi Đức Chúa Cha và Đức Chúa Con mà ra”, đúng như chương dẫn.
Văn kiện năm 1995. Ngày 13 tháng 9 năm 1995, Hội đồng Giáo hoàng cổ võ sự hiệp nhất các Kitô hữu công bố văn bản Các truyền thống Hy Lạp và Latinh về việc Chúa Thánh Thần xuất phát. Văn bản nhìn nhận Kinh Tin Kính năm 381 có “giá trị chuẩn mực” cho mọi Kitô hữu. Văn bản cũng giải thích rằng chữ Hy Lạp ekporeuesthai (ra từ nguồn) chỉ dùng cho Chúa Cha, còn chữ Latinh procedere rộng nghĩa hơn. Bản văn có trên vatican.va.
Cùng đọc Kinh Tin Kính bằng tiếng Hy Lạp. Ngày 29 tháng 6 năm 1995, trong đền thánh Phêrô, Đức Gioan Phaolô II và Thượng phụ Batôlômêô cùng đọc Kinh Tin Kính bằng tiếng Hy Lạp, không có chữ Filioque. Các giáo hoàng về sau cũng làm vậy trong những dịp cầu nguyện chung với Tòa Thượng phụ.
Các Hội Thánh Công giáo Đông phương. Nhiều Hội Thánh, như Hội Thánh Công giáo Hy Lạp Ukraina, không đọc Filioque trong phụng vụ. Một số Hội Thánh Đông phương khác vẫn đọc theo truyền thống riêng. Chương nói họ “cũng” bỏ chữ ấy, điều này đúng với phần lớn.
Thông điệp năm 1995. Ut Unum Sint (“Để họ nên một”), ngày 25 tháng 5 năm 1995, số 95: Đức Gioan Phaolô II mời các mục tử và nhà thần học của những Hội Thánh khác cùng tìm “một cách thực thi quyền tối thượng, mà tuy không từ bỏ điều cốt yếu của sứ vụ ấy, vẫn mở ra với một hoàn cảnh mới”. Năm 2024, cơ quan lo việc hiệp nhất của Tòa Thánh công bố văn kiện Giám mục Rôma, gom lại gần ba mươi năm hồi đáp cho lời mời ấy.
Hai tấm khiên đã mất. Không ai biết chúng mất lúc nào. Có người nghĩ là trong cuộc cướp phá của người Ả Rập năm 846 (xem tư liệu chương 61), có người nghĩ muộn hơn. Chương nói “có thể” chúng bị cướp trong một lần Rôma bị tàn phá, là nói vừa mức.
Những người trong chương
Lêô III, giáo hoàng (795–816).
Charlemagne, hoàng đế.
Smaragdus, viện phụ, sứ giả của Charlemagne.
Henry II, hoàng đế Đức (1014–1024). Bênêđictô VIII, giáo hoàng (1012–1024). Berno, viện phụ ở Reichenau.
Reccared, vua người Visigoth.
Augustinô, giám mục Hippô.
Maximô Người Tuyên xưng.
Phôtiô, thượng phụ Constantinôpôli.
Nicôla I, giáo hoàng.
Gioan Phaolô II, giáo hoàng. Batôlômêô I, Thượng phụ Đại kết Constantinôpôli từ năm 1991.
Những nơi trong chương
Rôma, đền thánh Phêrô. Giêrusalem, núi Ôliu. Bêlem. Đan viện thánh Saba. Aachen. Tôlêđô, Tây Ban Nha. Constantinôpôli.
Đọc thêm
Văn bản năm 1995 Các truyền thống Hy Lạp và Latinh về việc Chúa Thánh Thần xuất phát chỉ dài vài trang, viết rõ ràng, và là cách hay nhất để hiểu vấn đề Filioque mà khỏi đọc sách thần học dày. Thông điệp Ut Unum Sint, các số 88 đến 96, nói về vai trò của giám mục Rôma.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 40 đến 42 (Nicêa, Athanasiô, Constantinôpôli năm 381), chương 46 (Augustinô), chương 48 và 51 (Canxêđônia và Lêô Cả), chương 56 (Maximô), chương 59 (Charlemagne), chương 64 (Phôtiô), chương 67 (mùa hè năm 1054) và chương 173 (Iznik năm 2025).