Chương 66
Năm 381–1014 · Rôma, Aachen, Constantinôpôli
Vào khoảng năm 810, bên trong đền thờ thánh Phêrô ở Rôma, Đức Giáo hoàng Lêô III đã cho người treo hai tấm khiên lớn bằng bạc nguyên chất ngay gần ngôi mộ của vị Tông đồ trưởng. Theo cuốn Sách Tiểu sử các Giáo hoàng của Tòa Thánh, mỗi tấm khiên nặng tới ba mươi mốt ki-lô-gam. Trên tấm khiên thứ nhất, ngài cho khắc toàn văn Bản Kinh Tin Kính bằng tiếng Hy Lạp; trên tấm khiên thứ hai là chính Bản Kinh Tin Kính ấy bằng tiếng Latinh. Sách ghi rằng ngài làm vậy vì lòng yêu mến và để gìn giữ đức tin chính thống.
Đức Lêô III chính là vị Giáo hoàng mười năm trước đó đã đặt vương miện hoàng đế lên đầu Charlemagne vào đêm Giáng Sinh năm 800 như chương 59 đã kể. Và hai tấm khiên bạc ấy thực chất chính là câu trả lời cương quyết của ngài gửi đến triều đình của vua Charlemagne.
Mọi rắc rối bắt đầu từ một chữ. Ở vương quốc người Frank bên phương Tây, các linh mục và giáo dân có thói quen hát Kinh Tin Kính trong Thánh lễ với một cụm từ mà bản gốc của Hội Thánh không hề có. Bản Kinh Tin Kính nguyên thủy của Công đồng Nicêa năm 325 chỉ vỏn vẹn tuyên xưng: “và tin kính Đức Chúa Thánh Thần”. Đến Công đồng chung Constantinôpôli năm 381, các nghị phụ mới bổ sung: Người “bởi Đức Chúa Cha mà ra”, dựa theo đúng từng chữ lời Chúa Giêsu nói trong Tin Mừng thánh Gioan: “Thần Khí sự thật, Đấng bởi Chúa Cha mà ra”. Thế nhưng người Frank khi hát lễ lại tự ý chèn thêm: Người bởi Đức Chúa Cha và Đức Chúa Con mà ra. Trong tiếng Latinh, cụm từ “và Đức Chúa Con” gói gọn trong một từ: Filioque.
Năm 807, trên sườn núi Ôliu ở Giêrusalem, có một cộng đoàn nhỏ các đan sĩ người Frank đang tu trì dưới quyền cai trị của vị khalip Hồi giáo Harun al-Rashid, người từng gửi tặng con voi trắng cho Charlemagne. Trong Thánh lễ hằng ngày, các thầy dòng Frank vẫn hát Kinh Tin Kính có chữ Filioque quen thuộc như ở quê nhà. Các đan sĩ Hy Lạp ở tu viện thánh Sabas gần đó nghe thấy liền tức giận tố cáo họ là quân lạc giáo, thậm chí còn kéo người đến định trục xuất các đan sĩ Frank ra khỏi nhà thờ. Các tu sĩ Frank vội vã viết thư về Rôma cầu cứu. Hay tin, vua Charlemagne liền triệu tập một công nghị tại Aachen vào năm 809, tuyên bố chữ Filioque là hoàn toàn đúng giáo lý, rồi phái sứ đoàn sang Rôma thỉnh cầu Đức Giáo hoàng chính thức phê chuẩn cho đưa chữ ấy vào bản kinh phụng vụ.
Đức Giáo hoàng Lêô III đã ân cần tiếp đón và lắng nghe phái đoàn. Ngài bảo: Về mặt ý nghĩa thần học, các ông không sai. Thế nhưng, không một ai trên cõi đời này, dù là hoàng đế hay giáo hoàng, có quyền tự ý thêm bớt dù chỉ một dấu phẩy vào Bản Kinh Tin Kính chung mà các công đồng chung đã long trọng trao lại cho toàn thể Hội Thánh! Và để không ai có thể bóp méo lập trường của Tòa Thánh, ngài lập tức cho đúc hai tấm khiên bạc khắc Bản Kinh Tin Kính nguyên bản, tuyệt đối không có chữ Filioque, rồi treo trang trọng ngay tại nơi linh thiêng nhất của Rôma. Viện phụ Smaragdus trong phái đoàn kể lại rằng Đức Giáo hoàng còn khuyên các linh mục Frank ở nhà nguyện hoàng cung Aachen hãy thôi hát Kinh Tin Kính trong Thánh lễ đi, để cụm từ gây tranh cãi ấy dần dần chìm vào quên lãng.
Thế nhưng chữ ấy đã không hề bị quên lãng. Hơn hai trăm năm sau, vào năm 1014, vua Đức Henry II đến Rôma làm lễ đăng quang hoàng đế. Viện phụ Berno ở đan viện Reichenau có mặt hôm đó đã ghi chép lại: Henry II vô cùng ngạc nhiên khi thấy trong Thánh lễ Chúa nhật tại Rôma, người ta không hề hát Kinh Tin Kính. Khi nhà vua thắc mắc, các giáo sĩ Rôma tự hào trả lời rằng Hội Thánh Rôma xưa nay chưa từng bị tà thuyết nào làm hoen ố, nên không cần thiết phải tuần nào cũng hát kinh để nhắc lại đức tin như nơi khác. Dẫu vậy, vua Henry II vẫn nài nỉ xin Đức Giáo hoàng cho hát Kinh Tin Kính trong lễ đăng quang của mình theo thói quen ở nước Đức, nghĩa là có hát kèm chữ Filioque. Để làm đẹp lòng vị tân hoàng đế bảo trợ, Đức Giáo hoàng Bênêđictô VIII đã gật đầu ưng thuận. Kể từ cột mốc năm 1014 ấy, chữ Filioque đã chính thức bước vào bàn thờ Thánh lễ ngay tại trung tâm giáo đô Rôma.
Một từ ngữ nhỏ bé, nhưng nó sắp sửa trở thành một trong hai hòn đá tảng lớn nhất ngăn cách người Chính Thống giáo và người Công giáo đứng chung quanh một bàn thờ Thánh Thể cho đến tận hôm nay.

Nguồn gốc xuất phát từ đất Tây Ban Nha
Chữ Filioque thực ra không sinh ra tại Rôma, mà cũng chẳng phải do người Frank tự nghĩ ra. Nơi khai sinh của nó nằm ở đất nước Tây Ban Nha.
Năm 589, tại thành phố Tôlêđô, vua Reccared của vương quốc Visigoth cùng toàn thể triều đình đã long trọng từ bỏ lạc thuyết Ariô để tuyên xưng đức tin Công giáo. Như chương 40 và 41 đã kể, phái Ariô chủ trương rằng Chúa Con là một thụ tạo thấp kém hơn Chúa Cha. Để đập tan tàn dư của tà thuyết ấy và khẳng định dứt khoát rằng Chúa Con hoàn toàn ngang bằng tuyệt đối với Chúa Cha trong mọi sự, các giám mục tại Công đồng Tôlêđô III đã nhấn mạnh rằng Chúa Thánh Thần phát xuất từ Chúa Cha “và từ Chúa Con”. Công đồng cũng truyền cho các xứ đạo trên toàn cõi Tây Ban Nha phải xướng đọc Kinh Tin Kính trong mỗi Thánh lễ trước khi rước lễ, và nhờ thế từ Filioque đã nhanh chóng bám rễ sâu vào tâm thức bình dân. Các giám mục Tây Ban Nha khi ấy hoàn toàn không có ý sửa đổi Kinh Tin Kính đại kết; có lẽ các ngài chỉ đinh ninh rằng bản văn Latinh của mình vốn đã có sẵn chữ ấy từ trước.
Ý tưởng ấy đã có từ rất sớm ở phương Tây: các vị Giáo phụ Latinh như thánh Ambrôsiô và thánh Augustinô từ thế kỷ thứ tư đã từng viết rằng Chúa Thánh Thần phát xuất từ Chúa Cha và Chúa Con. Từ Tây Ban Nha, bản kinh có chữ Filioque lan dần sang xứ Gaul, rồi tiến vào vương quốc của người Frank. Giám mục thi sĩ Theodulf thành Orléans trong triều đình Charlemagne đã đứng ra viết sách bảo vệ, và các nhà thần học của nhà vua đã biến chữ ấy thành tiêu chuẩn vàng của người có đức tin vững vàng.
Hai cách nhìn về mầu nhiệm Thiên Chúa Ba Ngôi
Vậy người Công giáo Latinh hiểu chữ Filioque như thế nào?
Họ thừa hưởng lối tư duy từ thánh Augustinô. Thánh nhân chiêm ngắm mầu nhiệm Ba Ngôi qua hình ảnh của Tình Yêu: Chúa Cha là Đấng Yêu Thương, Chúa Con là Đấng Được Yêu, và Chúa Thánh Thần là Tình Yêu kết hiệp hai Ngôi như mối dây vĩnh cửu. Vì là tình yêu hỗ tương giữa Cha và Con, nên Chúa Thánh Thần tự nhiên phát xuất từ cả Hai Đấng. Dẫu vậy, thánh Augustinô luôn cẩn thận nhấn mạnh rằng Chúa Cha vẫn là nguồn gốc nguyên thủy đầu tiên của mọi thần tính. Đối với tâm thức người phương Tây, nếu bảo Thánh Thần chỉ phát xuất từ một mình Chúa Cha thôi, thì nghe như thể Chúa Con bị tước mất một điều thuộc về thần tính, và cách nói ấy nghe quá nguy hiểm vì dễ làm người ta ngả theo lạc giáo Ariô.
Người Hy Lạp lại nhìn từ một hướng khác. Họ thừa kế các Giáo phụ miền Cappađôcia như thánh Basiliô Cả, thánh Grêgôriô thành Nazianzô và thánh Grêgôriô thành Nyssa, như chương 44 đã kể. Nền tảng thần học của họ là “chủ quyền duy nhất của Chúa Cha”: trong Ba Ngôi chỉ có duy nhất một cội nguồn vô thủy vô chung là Đức Chúa Cha. Chúa Con được Chúa Cha sinh ra, và Chúa Thánh Thần thì bởi Chúa Cha mà xuất phát ra. Nếu bảo Thánh Thần phát xuất từ cả Cha “và Con”, thì người phương Đông sợ hai sai lầm: hoặc Thiên Chúa có tới hai nguồn gốc, hoặc Ngôi Cha với Ngôi Con bị trộn làm một, mà cách nào cũng làm biến dạng đức tin cả! Người phương Đông hoàn toàn sẵn lòng chấp nhận công thức: Chúa Thánh Thần phát xuất từ Chúa Cha “qua” Chúa Con; nhưng họ kiên quyết không chấp nhận chữ “và”.
Cũng có người cố bắc cầu cho hai bên. Vào khoảng năm 655, thánh đan sĩ Maximô Người Tuyên Xưng đã viết thư giải thích cho linh mục Marinus rằng: khi người Latinh nói Thánh Thần xuất phát từ Chúa Con, họ hoàn toàn không có ý bảo Chúa Con là một nguồn phát xuất độc lập thứ hai ngang với Chúa Cha, mà họ chỉ muốn diễn tả việc Thánh Thần được trao ban vĩnh cửu qua Chúa Con mà thôi.
Thế nhưng đến năm 867, Thượng phụ Phôtiô tại kinh đô Constantinôpôli đã viết thông điệp chính thức kết án chữ Filioque là một tà thuyết nguy hại, và đưa ra những lập luận bác bẻ vô cùng đanh thép trong cuốn sách Mầu nhiệm về Chúa Thánh Thần viết khoảng năm 885. Kể từ đó, trong mắt người phương Đông, Filioque không còn là chuyện câu chữ nữa, mà là một sự sai lệch nghiêm trọng về chính mầu nhiệm Thiên Chúa.
Thế nhưng, điều làm người Hy Lạp phẫn nộ nhất lại là chuyện quyền bính. Bản Kinh Tin Kính là gia sản thiêng liêng chung của toàn thể Hội Thánh hoàn vũ do hai Công đồng chung định tín, và Công đồng chung Êphêsô năm 431 từng nghiêm cấm không ai được phép tự ý thêm bớt hay soạn ra một bản kinh đức tin nào khác. Vậy mà người phương Tây lại tự cho mình cái quyền đơn phương nhét thêm một chữ vào bản kinh chung của đại gia đình mà không hề thèm hỏi ý kiến của các Giáo hội anh em phương Đông! Người Latinh phân bua rằng việc thêm chữ ấy chỉ là để làm sáng rõ hơn chân lý chứ đâu phải soạn ra đức tin mới; thế nhưng đằng sau lời thanh minh ấy, người phương Đông nghe ra một câu hỏi nhức nhối lớn hơn gấp bội: Ai mới thực sự là người có quyền phán quyết tối hậu trong Hội Thánh của Chúa?
Ai là người cha trong gia đình?
Chúng ta hãy hình dung Hội Thánh thuở xưa như một đại gia đình lớn.
Người phương Đông xem Hội Thánh như một ngôi nhà có năm anh em, là năm Tòa Thượng phụ lớn, gọi là Ngũ Đầu chế: Rôma, Constantinôpôli, Alêxanđria, Antiôkhia và Giêrusalem. Trong năm anh em ấy, Rôma là người Anh Cả, được kính trọng hàng đầu vì hai thánh Phêrô và Phaolô đã tử đạo và an nghỉ tại đó, và vì Rôma từng là kinh đô đế quốc. Cứ mỗi khi trong nhà xảy ra chuyện đại sự, các anh em sẽ cùng nhau ngồi lại họp Công đồng chung để bàn bạc và cùng nhau biểu quyết. Tiếng nói của người Anh Cả luôn nặng ký nhất; nhưng Anh Cả vẫn chỉ là anh, chứ không phải người cha có quyền áp đặt lên các em.

Người phương Tây lại nhìn khác. Họ tựa vào lời Chúa Giêsu nói với thánh Phêrô: “Con là Đá, trên tảng đá này Thầy sẽ xây Hội Thánh của Thầy, và quyền lực hỏa ngục sẽ không thắng nổi”. Giám mục Rôma là người kế vị thánh Phêrô. Như chương 51 đã kể, thánh Giáo hoàng Lêô Cả từng tự nhận mình là “người thừa kế bất xứng” của thánh Phêrô, với xác tín rằng chính thánh Phêrô vẫn đang sống và trực tiếp cai quản toàn thể Hội Thánh qua vị Giáo hoàng đương nhiệm. Bởi thế, Giám mục Rôma không đơn thuần chỉ là một người Anh Cả danh dự, mà ngài nắm giữ quyền tài phán tối thượng trên toàn thể đại gia đình Dân Chúa, với tư cách là người cha thực sự dẫn dắt đoàn chiên.

Suốt nhiều thế kỷ, hai cách hiểu ấy vẫn sống êm bên nhau, vì Rôma ở xa và các Giáo hoàng thường chỉ lên tiếng khi phương Đông có biến động lớn về tín lý. Như chương 48 và 56 đã thuật lại, tại Công đồng Canxêđônia năm 451 cũng như tại Công đồng Constantinôpôli III năm 680, chính các vị giám mục phương Đông từng reo hò vang dậy: “Thánh Phêrô đã lên tiếng qua miệng Đức Lêô!”, rồi “Thánh Phêrô đã lên tiếng qua miệng Đức Agathô!” Thế nhưng cũng chính tại Canxêđônia, các giám mục phương Đông lại thông qua điều luật số 28 để nâng Tòa Constantinôpôli lên địa vị danh dự gần như ngang hàng với Rôma, với lý do Constantinôpôli là “Rôma Mới”, là thành phố có hoàng đế và thượng viện đóng đô. Công đồng năm 381 trước đó cũng từng nói như vậy. Đức Giáo hoàng Lêô Cả đã kiên quyết bác bỏ điều luật ấy. Trong mắt người Hy Lạp, vị thế cao trọng của Rôma một phần đến từ thánh Phêrô, nhưng một phần rất lớn là nhờ vị thế chính trị của kinh đô đế quốc Rôma; trái lại, đối với người Latinh, quyền bính tối cao của ngai tòa Phêrô chỉ bắt nguồn duy nhất từ lời hứa của Chúa Kitô, chứ tuyệt đối không phụ thuộc vào bất kỳ hoàng đế trần thế nào!
Bước sang thế kỷ thứ chín, lập trường quyền bính của phương Tây ngày càng được khẳng định mạnh mẽ. Đức Giáo hoàng Nicôla I tuyên bố thẳng thừng rằng Tòa Tông Đồ thứ nhất không bị bất cứ ai xét xử, và không một công đồng nào có giá trị pháp lý nếu không được Đức Giáo hoàng phê chuẩn. Cũng vào thế kỷ ấy, tại vương quốc người Frank bên phương Tây, một bộ sưu tập giáo luật giả mạo đã ra đời mang tên là Các sắc lệnh ngụy tạo của Isiđôrô. Nó gom hàng chục bức thư mạo danh các Giáo hoàng ba thế kỷ đầu, gán cho các ngài những lời khẳng định quyền bao trùm của Giám mục Rôma. Suốt nhiều trăm năm của thời Trung Cổ, người phương Tây đinh ninh tin đó là tài liệu thật và đã dùng nó làm vũ khí pháp lý để nâng cao hơn nữa quyền bính của Tòa Thánh. Mãi đến thế kỷ XV, học giả Công giáo Nicolas xứ Cusa mới đặt nghi vấn, và đến năm 1628 học giả Tin Lành David Blondel mới chứng minh rõ ràng đây là đồ giả mạo. Nhiều nhà sử học cho rằng ban đầu các giáo sĩ địa phương làm giả chỉ để tự vệ trước các tổng giám mục và lãnh chúa, bằng cách viện đến một vị Giáo hoàng ở xa.
Thế là trong mắt người Hy Lạp, Rôma dường như muốn thâu tóm toàn quyền trên các Giáo hội anh em. Và chữ Filioque chính là bằng chứng sờ sờ: Rôma dám sửa lời kinh chung của cả nhà mà chẳng đếm xỉa gì đến ai!
Ngược lại, trong mắt người phương Tây, người Hy Lạp từ chối quyền Giáo hoàng là bất tuân, chối bỏ chính Tảng Đá Chúa Kitô đặt làm nền Hội Thánh, chỉ để chiều lòng các hoàng đế ở Constantinôpôli.
Câu chuyện của chúng ta ngày hôm nay
Vết thương lịch sử ấy cho đến nay vẫn chưa hoàn toàn khép lại.
Mỗi sáng Chúa nhật tại các nhà thờ khắp Việt Nam, bà con đứng lên đọc Kinh Tin Kính vẫn sốt sắng thưa về Chúa Thánh Thần: “Người bởi Đức Chúa Cha và Đức Chúa Con mà ra”. Đó chính là chữ Filioque lịch sử, chữ đã khởi đi từ thành Tôlêđô năm 589, đi qua hoàng cung Aachen của Charlemagne, chính thức bước vào bàn thờ Rôma năm 1014, rồi theo chân các thừa sai vượt đại dương sang đến tận quê hương Việt Nam chúng ta. Còn anh chị em Chính Thống giáo khắp thế giới vẫn đọc bản kinh xưa, không có cụm từ ấy.
Những thập niên gần đây, Hội Thánh Công giáo đã nhìn lại chuyện này cách khiêm tốn. Năm 1995, Hội đồng Tòa Thánh Cổ võ sự Hiệp nhất các Kitô hữu công bố văn kiện mang tên Các truyền thống Hy Lạp và Latinh về việc Chúa Thánh Thần xuất phát. Văn kiện nhìn nhận Kinh Tin Kính năm 381, không có chữ Filioque, là bản chuẩn mà mọi Kitô hữu có thể cùng tuyên xưng, đồng thời giải thích rằng lối nói truyền thống của phương Đông, “từ Chúa Cha qua Chúa Con”, thực chất diễn tả cùng một chân lý đức tin như cách hiểu của phương Tây. Văn kiện cũng chỉ ra rằng động từ Hy Lạp ekporeuesthai trong bản gốc chỉ sự xuất phát từ một nguồn tối hậu là Chúa Cha, còn động từ Latinh procedere mang nghĩa rộng hơn.
Cũng trong năm 1995 ấy, vào ngày đại lễ kính hai thánh Tông đồ Phêrô và Phaolô, 29 tháng Sáu, ngay tại đền thờ thánh Phêrô ở Rôma, Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II và Đức Thượng phụ Đại kết Bartôlômêô của Constantinôpôli đã cùng đứng bên nhau cất tiếng đọc vang Bản Kinh Tin Kính bằng chính tiếng Hy Lạp nguyên bản, hoàn toàn không có chữ Filioque! Đức Bênêđictô XVI và Đức Phanxicô cũng giữ cử chỉ ấy mỗi khi cử hành phụng vụ với vị Thượng phụ. Toàn thể các Giáo hội Công giáo nghi lễ Đông phương trên thế giới xưa nay cũng không hề thêm chữ này vào bản kinh phụng vụ của họ.
Còn đối với câu hỏi hóc búa về vai trò quyền bính của Giám mục Rôma, cánh cửa đối thoại chân thành cũng đã được mở ra. Cũng năm 1995, Đức Gioan Phaolô II ban hành thông điệp Ut Unum Sint, nghĩa là “Xin cho tất cả nên một”. Trong đó, ngài làm một cử chỉ khiêm nhu chưa vị Giáo hoàng nào làm: ngài xin các vị lãnh đạo và các nhà thần học của các Giáo hội anh em cùng tìm “một hình thức thi hành sứ vụ quyền tối thượng của Giám mục Rôma, sao cho sứ vụ ấy tuy không từ bỏ điều cốt yếu do Chúa thiết lập, nhưng vẫn mở ra một cung cách phục vụ mới phù hợp với bối cảnh đối thoại hôm nay”. Năm 2024, Bộ Cổ võ Hiệp nhất các Kitô hữu công bố tài liệu Vị Giám mục thành Rôma, đúc kết gần ba mươi năm đối thoại giữa các truyền thống Kitô giáo.
Hai tấm khiên bằng bạc do Đức Giáo hoàng Lêô III cho treo năm 810 nay không còn nữa; có lẽ chúng đã bị cướp hoặc nấu chảy trong những cuộc chiến loạn ở Rôma thời Trung Cổ. Thế nhưng lời nhắn nhủ thâm trầm mà ngài từng khắc lên đó, rằng đừng ai vội vã đem ý riêng áp đặt làm rạn nứt lời kinh hiệp nhất chung của đại gia đình, thì phải đợi mãi đến hôm nay con cái Chúa mới thực sự biết lắng lòng nghe lại.
Nhưng trở lại thế kỷ mười một: mùa hè năm 1054, mọi bất đồng âm ỉ qua bao thế hệ, từ tập tục xứ đạo, một chữ trong Kinh Tin Kính, cho đến câu hỏi ai là người cha trong gia đình, sắp cùng phát nổ ngay giữa thánh đường Hagia Sophia ở Constantinôpôli.
Nhưng trở lại thế kỷ mười một: mùa hè năm 1054, mọi bất đồng âm ỉ qua bao thế hệ, từ tập tục xứ đạo, một chữ trong Kinh Tin Kính, cho đến câu hỏi ai là người cha trong gia đình, sắp cùng phát nổ ngay giữa thánh đường Hagia Sophia ở Constantinôpôli.
Chương 66 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
“Người bởi Đức Chúa Cha và Đức Chúa Con mà ra.”
Những người trong chương
- Lêô III · Hai tấm khiên bạc khắc Kinh Tin Kính, ngài treo gần mộ thánh Phêrô, nay không còn. Lời ngài khắc: đừng ai tự ý thêm vào lời kinh chung.
- Maximô Người Tuyên xưng · Khoảng năm 655 ông tìm cách bắc cầu: người Latinh nói “và Chúa Con” không có ý lập nguồn thứ hai bên Chúa Cha.
- Gioan Phaolô II · Ngày 29 tháng Sáu năm 1995 ngài cùng Thượng phụ Bartôlômêô đọc Kinh Tin Kính bằng tiếng Hy Lạp, không có Filioque. Cùng năm ngài viết thông điệp Ut Unum Sint.
Nơi ấy hôm nay
- Nhà thờ khắp Việt Nam. Mỗi Chúa nhật, giáo dân vẫn đọc về Chúa Thánh Thần: “Người bởi Đức Chúa Cha và Đức Chúa Con mà ra.” Chính Thống giáo vẫn đọc bản xưa, không có chữ ấy.
- Núi Ôliu, Giêrusalem. Năm 807, các đan sĩ Frank ở đây hát Filioque và bị đan sĩ Hy Lạp thánh Sabas tố là lạc giáo.
Muốn đọc thêm
Ga 15,26 · Mt 16,18 · Phôtiô, Mầu nhiệm về Chúa Thánh Thần · Hội đồng Tòa Thánh về hiệp nhất, văn kiện năm 1995 về Chúa Thánh Thần xuất phát · Đức Gioan Phaolô II, Ut Unum Sint
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Lêô III
- Charlemagne
- Smaragdus
- Henry II
- Bênêđictô VIII
- Berno
- Reccared
- Augustinô
- Maximô Người Tuyên Xưng
- Phôtiô
- Nicôla I
- Gioan Phaolô II
- Batôlômêô I
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 67
Mùa hè năm 1054
Bản án đặt trên bàn thờ Hagia Sophia năm 1054 có thật sự xé đôi Hội Thánh ngay hôm ấy không?
Khoảng 19 phút đọc








