Tư liệu chương 67
Kiểm chứng chương 67: Mùa hè năm 1054
Đọc xong chương 67, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: chuyện ba vị đặc sứ giũ bụi chân ở cửa Hagia Sophia ta biết từ đâu, vì sao các sử gia ngày nay không còn gọi năm 1054 là ngày Hội Thánh chia đôi, và hai vị lãnh đạo năm 1965 thật sự đã nói gì. Chương dựa vào chính các văn bản của năm 1054, mà gần như tất cả còn đến nay: bản văn Hồng y Humbertô đặt trên bàn thờ, bản tường thuật ngắn do chính ông viết, sắc lệnh của thượng hội đồng Constantinôpôli, và các lá thư giữa thượng phụ Micae Kêrulariô với thượng phụ Antiôkhia. Phần cuối chương dựa vào bản tuyên bố chung năm 1965. Những trang này chỉ cho bạn từng chuyện lấy ở đâu, chuyện nào chắc chắn, chuyện nào chỉ là lời kể của một phía, và chỗ nào để tự đọc.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Thứ Bảy, ngày 16 tháng Bảy năm 1054
Nguồn chính là bản Tường thuật ngắn gọn (Brevis et succincta commemoratio) do chính Humbertô viết ngay sau khi về nước. Mọi chi tiết của cảnh mở đầu chương đều có trong đó:
- Hôm ấy là thứ Bảy, 16 tháng Bảy, vào giờ thứ ba, tức khoảng chín giờ sáng, lúc các giáo sĩ đang sửa soạn phụng vụ.
- Ba đặc sứ là hồng y Humbertô, giám mục Silva Candida; Phêđêricô xứ Lorraine, chưởng ấn của Tòa Thánh; và Phêrô, tổng giám mục Amalfi.
- Họ đặt văn kiện lên bàn thờ chính của Hagia Sophia.
- Họ giũ bụi khỏi chân, như Đức Giêsu dạy các môn đệ. Lời dạy ấy ở Tin Mừng Mátthêu, chương 10, câu 14, và chương trích đúng bản dịch.
- Họ nói Videat Deus et iudicet, “Xin Thiên Chúa thấy và xét xử”.
- Một người của nhà thờ chạy theo van họ lấy lại giấy, họ không lấy, và tờ giấy rơi xuống đất. Humbertô gọi người ấy là phụ phó tế; chương gọi là phó tế cho gọn.
Năm 537, khi Hagia Sophia hoàn tất, được sử gia Prôcôpiô ghi lại trong sách viết về các công trình của Giustinianô (Về các công trình). Chương 53 đã kể.
Phêđêricô xứ Lorraine về sau làm giáo hoàng, hiệu Stêphanô IX (1057–1058). Chi tiết này đáng để ý: một người dự vào các biến cố năm 1054 mà vài năm sau vẫn được coi là xứng với ngai Phêrô, tức là không ai thấy mình vừa chứng kiến một cuộc đoạn tuyệt không vá được.
Còn tên “Cuộc Ly giáo Lớn”: chương nói đúng rằng các sử gia ngày nay, Công giáo cũng như Chính Thống, không coi năm 1054 là ngày Hội Thánh chia đôi. Nghiên cứu nổi tiếng nhất là cuốn Ly giáo Đông phương (The Eastern Schism, 1955) của Steven Runciman. Các công trình của linh mục Yves Congar cũng nói điều ấy.
Những cánh cửa đóng lại
Người Norman ở miền nam nước Ý là chuyện của chương 64.
Micae Kêrulariô. Năm 1040, ông dính vào âm mưu chống hoàng đế Micae IV, bị đày và bị ép làm đan sĩ, rồi được hoàng đế Constantinô IX đưa lên ngôi thượng phụ năm 1043. Sử gia Micae Psellos, người quen biết ông, tả ông là người rất kiêu ngạo. Chương kể đúng như thế.
Đóng cửa các nhà thờ Latinh ở Constantinôpôli. Nguồn là thư của Giáo hoàng Lêô IX năm 1053 và các bài viết của Humbertô, nghĩa là mọi điều ở đây đều đến từ phía Latinh. Năm thường được đặt là 1052 hoặc 1053. Chuyện một viên chức của thượng phụ giẫm lên bánh lễ đã truyền phép cũng do Humbertô kể, và ông ghi tên người ấy là Nikêta, quản lý tài sản của thượng phụ. Chương viết “Người Latinh về sau kể rằng” và “Không nguồn Hy Lạp nào xác nhận chuyện này”, là nói đúng mức, vì thật sự không có nguồn Hy Lạp nào xác nhận.
Thư của Lêô thành Ohrid là chuyện của chương 65. Humbertô dịch lá thư ấy sang tiếng Latinh và viết bài đáp.
Một giáo hoàng bị bắt
Lêô IX (giáo hoàng 1049–1054) tên thật là Bruno, sinh ở Egisheim miền Alsace, họ hàng của hoàng đế Henry III. Ngài là một trong những giáo hoàng mở đầu cuộc cải cách thế kỷ XI, mà chương 68 sẽ kể.
Trận Civitate diễn ra ngày 18 tháng Sáu năm 1053 ở vùng Apulia. Quân giáo hoàng bị người Norman đánh tan. Họ bắt ngài, quỳ xin ngài chúc lành, rồi giữ ngài ở Benevento đến tháng Ba năm 1054. Chuyện này có trong sử của người Norman như William xứ Apulia và Amatus ở Montecassino, cũng như trong sử gia Đức. Chương viết “gần chín tháng”, đúng.
William xứ Apulia cũng là nguồn cho cách đạo quân hai bên được tả: quân giáo hoàng là khối hỗn hợp người Ý và bộ binh Đức, còn người Norman cưỡi ngựa giáp nặng xuyên qua. Ý nói quân Norman ít hơn là cách hiểu thông thường của giới sử học, không phải con số ai đếm được.
Hoàng đế Constantinô IX Monomakhos (trị vì 1042–1055) muốn kết liên minh với giáo hoàng chống người Norman. Argyros, tổng đốc Byzantine ở Ý, cũng thúc đẩy. Kêrulariô thì không ưa Argyros.
Ba tháng ở kinh đô
Các đặc sứ đến vào tháng Tư năm 1054.
Thư của Lêô IX. Humbertô mang theo hai lá thư, một gửi hoàng đế, một gửi thượng phụ. Lá gửi thượng phụ, người ta gọi theo chữ đầu là Scripta tuae, quở ông tự xưng “thượng phụ đại kết” và nhấn mạnh quyền của Rôma. Danh hiệu ấy gây tranh cãi từ thời Giáo hoàng Grêgôriô Cả, người từng đối đầu về chuyện này với thượng phụ Gioan Người Ăn Chay ở Constantinôpôli trong những năm 588 đến 595 (xem tư liệu chương 54). Một lá thư trước đó của Lêô IX, năm 1053 (In terra pax hominibus), do Humbertô soạn, trích dài Bản Hiến tặng Constantinô (cũng xem chương 54).
Kêrulariô ngờ thư là giả, ngờ dấu niêm đã bị mở. Ông nói thế trong thư gửi thượng phụ Antiôkhia, và đổ cho Argyros đã động vào thư. Các nhà nghiên cứu vẫn bàn chuyện này. Phần đông nghĩ thư là thật, dù do chính Humbertô soạn.
Chuyện không cúi chào đúng nghi thức. Kêrulariô cũng than điều ấy trong cùng lá thư.
Cuộc tranh luận với Nikêta Stêthatô. Nikêta là đan sĩ đan viện Stoudios, học trò của thánh Symeon Nhà Thần học Mới. Ông viết chống bánh không men, chống ăn chay ngày Thứ Bảy và chống đời độc thân của linh mục Latinh. Humbertô viết bài đáp rất gay gắt. Dưới áp lực của hoàng đế, Nikêta rút lại, và sách của ông bị đốt trước mặt các đặc sứ ngày 24 tháng Sáu. Humbertô kể chuyện ấy trong bản tường thuật.
Lêô IX mất ngày 19 tháng Tư năm 1054. Đúng như chương nói. Giáo hoàng kế vị, Victô II, đến ngày 13 tháng Tư năm 1055 mới nhậm chức, gần một năm sau.
Quyền của đặc sứ khi giáo hoàng đã chết. Chương nói điều các nhà luật Hội Thánh thường nhắc: theo luật, quyền đại diện của đặc sứ chấm dứt khi người sai họ qua đời. Các nhà nghiên cứu không chắc Humbertô đã nghe tin hay chưa, nên chương viết ông “rất có thể” đã biết, là vừa mức.
Bản văn trên bàn thờ
Văn kiện của Humbertô còn nguyên đến nay. Những gì chương tóm đều có trong đó:
- Nó khen hoàng đế, hàng quý tộc và dân thành là Kitô hữu đạo đức, chính thống.
- Nó gọi Micae là kẻ “mạo xưng là thượng phụ”.
- Nó kê các “lạc giáo”: bán chức thánh (như Simôn thuật sĩ), rửa tội lại cho người Latinh (như Ariô), cho linh mục lấy vợ (như bè Nicôlaô), giữ luật Do Thái về thịt, để tóc và râu dài (như bè Nazarêô). Văn kiện còn kể thêm nhiều tên khác.
- Nó buộc người Hy Lạp đã “cắt bỏ” Filioque khỏi Kinh Tin Kính.
- Nó khép bằng lời nguyền trên Micae và những người theo ông, “cùng với mọi kẻ lạc giáo, thật vậy, cùng với ma quỷ và các thiên thần của nó”. Bản Latinh viết những chữ cuối là cum diabolo et angelis eius.
Chuyện Filioque trớ trêu ở chỗ chính người Latinh mới là kẻ thêm chữ ấy, như chương 66 đã kể.
Hoàng đế tiễn các đặc sứ ân cần và tặng quà. Điều này do Humbertô kể.
Thượng hội đồng ngày 24 tháng Bảy
Nguồn là sắc lệnh của thượng hội đồng Constantinôpôli (Sắc lệnh Thượng hội đồng), còn nguyên bản tiếng Hy Lạp.
- Dân chúng nổi giận, hoàng đế gọi các đặc sứ quay lại rồi lại để họ đi. Humbertô và sắc lệnh đều kể, mỗi bên theo cách của mình. Chương nói hoàng đế làm vậy “có lẽ để họ khỏi bị xé xác”: đó là lời đoán của người kể về lý do.
- Hoàng đế cho đánh đòn những thông dịch viên. Sắc lệnh nói thế.
- Thượng hội đồng nguyền rủa văn kiện “vô đạo” cùng người viết ra nó và những ai giúp viết.
- Sắc lệnh không nhắc đến giáo hoàng hay Hội Thánh Rôma.
- Văn kiện bị đốt công khai, chỉ một bản được giữ trong văn khố của thượng phụ.
Chương nêu đúng điểm then chốt: cả hai lời nguyền đều nhắm vào mấy người có tên, và không bên nào rút phép thông công cả một Hội Thánh. Bản tuyên bố chung năm 1965 cũng nói như vậy, như phần cuối sẽ cho thấy.
Chưa ai biết đó là ngày chia tay
Antiôkhia. Các thư giữa Kêrulariô và Phêrô III, thượng phụ Antiôkhia, năm 1054 còn giữ được. Kêrulariô gửi một danh sách dài lỗi của người Latinh. Phêrô III khuyên ông bình tĩnh: người Latinh là anh em, những chuyện như bánh không men hay cạo râu không đáng để đoạn tuyệt, chỉ Filioque là nghiêm trọng, và ngay chuyện ấy cũng nên bàn bằng tình anh em. Đây là một trong những bằng chứng rõ nhất rằng người đương thời không coi năm 1054 là một cuộc đoạn tuyệt. Còn hai thượng phụ cổ xưa kia, Alêxanđria và Giêrusalem, không để lại dấu vết gì là có dự vào. Chương nói họ “hoàn toàn đứng ngoài” là cách hiểu hợp lý từ sự im lặng ấy, chứ không phải điều họ từng nói ra.
Những lần cãi vã trước. Năm 484, Rôma và Constantinôpôli ngừng hiệp thông vì Công đồng Canxêđônia, và sự đoạn tuyệt ấy kéo dài đến 519. Cuộc tranh chấp giữa Phôtiô và Giáo hoàng Nicôla I vào thập niên 860 kết thúc bằng hòa bình tại công đồng 879–880. Cả hai chuyện đều có trong các sách lịch sử Hội Thánh thông thường (chương 64 kể chuyện thứ hai).
Sau năm 1054. Phêđêricô xứ Lorraine làm Giáo hoàng Stêphanô IX năm 1057. Kêrulariô bị đày năm 1058 và mất năm 1059. Humbertô mất năm 1061.
Thập tự chinh thứ nhất là chuyện của chương 69. Các sử gia ghi nhận nhiều trường hợp người Latinh và người Hy Lạp cùng dự một buổi phụng vụ ở Antiôkhia và Giêrusalem sau năm 1098, và nhiều cuộc thương thảo về hiệp nhất trong thế kỷ XII. Hai công đồng Lyon năm 1274 và Florence năm 1439 đều tìm cách khôi phục hiệp thông.
Mùa xuân năm 1204
Cuộc Thập tự chinh thứ tư cướp phá Constantinôpôli ba ngày, từ 12 tháng Tư năm 1204. Chương 70 kể chuyện này.
Câu “Tám trăm năm sau, khi nhắc đến Hội Thánh Công giáo, nhiều người Chính Thống vẫn nói năm 1204 trước khi nói năm 1054” là nhận định của người kể. Nó khớp với điều nhiều nhà thần học Chính Thống đã viết.
Năm 2001, khi đến Athêna, Đức Gioan Phaolô II xin Thiên Chúa tha thứ cho những tội của người Công giáo đối với anh chị em Chính Thống, và nhắc đến năm 1204. Nhân tám trăm năm sự kiện, ngài nhắc lại điều ấy với Thượng phụ Batôlômêô. Hài cốt thánh Gioan Kim Khẩu và thánh Grêgôriô thành Nazianzô, bị mang đi năm 1204, được trả về Constantinôpôli trong một buổi lễ ngày 27 tháng Mười Một năm 2004.
Ngày 7 tháng Mười Hai năm 1965
Bản tuyên bố chung ngày 7 tháng Mười Hai năm 1965 được đọc cùng lúc ở Rôma, trong phiên họp công khai cuối cùng của Công đồng Vaticanô II, và ở Istanbul, trong nhà thờ thánh Giorgiô của tòa thượng phụ (khu Phanar). Hai vị lãnh đạo tỏ ý tiếc “những lời xúc phạm, những lời trách móc vô căn cứ và những cử chỉ đáng trách” của thời ấy. Hai vị muốn xóa các bản án tuyệt thông “khỏi ký ức và khỏi giữa lòng Hội Thánh”, để chúng chìm vào quên lãng. Bản tuyên bố cũng nói các sắc lệnh nhắm “vào những con người liên hệ chứ không vào các Hội Thánh”. Văn bản có trên trang vatican.va, trong các bài nói của Đức Phaolô VI năm 1965.
“Chín trăm mười một năm” chỉ là phép tính từ 1054 đến 1965.
Cuộc gặp ở Giêrusalem. Ngày 5 tháng Giêng năm 1964, Đức Phaolô VI và Thượng phụ Athênagôra gặp nhau trên núi Ôliu và ôm nhau. Bức ảnh được chụp và đi khắp thế giới. Lần gặp trước giữa một giáo hoàng và một thượng phụ Constantinôpôli là tại Công đồng Florence năm 1438–1439, nên “hơn năm trăm năm” là đúng.
Công đồng đã nói trước. Trong sắc lệnh về hiệp nhất, Unitatis Redintegratio (các số 14 và 15), Công đồng Vaticanô II gọi các Hội Thánh Chính Thống là những Hội Thánh thật, có bí tích thật và chức linh mục hợp lệ.
Năm 2014, Đức Phanxicô và Thượng phụ Batôlômêô gặp nhau ở Giêrusalem để kỷ niệm năm mươi năm cái ôm năm 1964.
Những người trong chương
Humbertô, giám mục Silva Candida (khoảng 1000–1061), hồng y, đặc sứ của giáo hoàng.
Phêđêricô xứ Lorraine, chưởng ấn Tòa Thánh, sau là Giáo hoàng Stêphanô IX.
Phêrô, tổng giám mục Amalfi.
Micae Kêrulariô (khoảng 1000–1059), thượng phụ Constantinôpôli (1043–1058).
Lêô thành Ohrid, tổng giám mục ở vùng Balkan.
Lêô IX, giáo hoàng (1049–1054). Victô II, giáo hoàng (1055–1057).
Constantinô IX Monomakhos, hoàng đế Byzantine.
Argyros, tổng đốc Byzantine ở Ý.
Nikêta Stêthatô, đan sĩ đan viện Stoudios.
Phêrô III, thượng phụ Antiôkhia.
Phaolô VI, giáo hoàng (1963–1978). Athênagôra I, thượng phụ Constantinôpôli (1948–1972).
Những nơi trong chương
Constantinôpôli (nay là Istanbul): đền Hagia Sophia và đan viện Stoudios. Civitate và Benevento, miền nam nước Ý. Antiôkhia, nay là Antakya ở Thổ Nhĩ Kỳ. Rôma, đền thánh Phêrô. Istanbul, nhà thờ thánh Giorgiô ở khu Phanar. Giêrusalem, núi Ôliu.
Đọc thêm
Bản tuyên bố chung năm 1965 chỉ dài một trang, và là một trong những văn bản đẹp nhất của thời Công đồng. Bạn đọc miễn phí được trên vatican.va. Nếu muốn một sử gia kể kỹ chuyện 1054, cuốn The Eastern Schism của Steven Runciman ngắn và rõ.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 54 (danh hiệu “thượng phụ đại kết” và Bản Hiến tặng Constantinô), chương 64 (người Norman), chương 65 (bánh không men và thư của Lêô thành Ohrid), chương 66 (Filioque), chương 68 (Lêô IX và cuộc cải cách), chương 69 (Thập tự chinh thứ nhất) và chương 70 (năm 1204).