Tư liệu chương 68
Kiểm chứng chương 68: Grêgôriô VII và buổi sáng tuyết ở Canossa
Đọc xong chương 68, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: làm sao ta biết một vị vua đã đứng chân trần trên tuyết, ai chép lại chuyện ấy, và phần nào là người kể thêm vào. Chương kể cuộc tranh chấp giữa Giáo hoàng Grêgôriô VII và vua Henry IV về chuyện ai được trao chức cho giám mục, với cảnh nổi tiếng ở Canossa năm 1077. Nguồn của chương rất phong phú. Có sổ thư của chính Grêgôriô, gọi là Registrum, bản gốc còn giữ ở Văn khố Vatican. Có thư từ của Henry IV. Và có các sử gia của cả hai phe, quan trọng nhất là Lampert ở Hersfeld, một đan sĩ Đức không ưa Henry, viết vào các năm 1077 và 1078. Những trang này cho bạn thấy chuyện nào chắc chắn, chuyện nào chỉ là lời truyền lại, và chỗ để tự đọc nguồn.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Một lưu ý về cách ghi: “Reg. IV,12” nghĩa là quyển 4, thư số 12 trong sổ thư của Grêgôriô VII.
Canossa, tháng Giêng năm 1077
Mùa đông khắc nghiệt. Lampert kể sông Rhine đóng băng từ lễ thánh Martinô (11 tháng Mười Một) đến đầu tháng Tư. Chương nói “người ta bảo”, là đúng mức.
Lâu đài Canossa thuộc về Matilda, nữ bá tước xứ Tuscany, nằm trên một mỏm đá của dãy Apennin gần Reggio Emilia. Nay chỉ còn tàn tích, khách leo lên được. Chuyện đất đai của Matilda và việc bà cưỡi ngựa đi đầu quân đội của mình do Donizone kể, một đan sĩ sống trong chính nhà bà, trong bài thơ Đời bà Matilda (Vita Mathildis).
Henry IV hai mươi sáu tuổi. Ông sinh ngày 11 tháng Mười Một năm 1050, nên đến tháng Giêng năm 1077 là hai mươi sáu.
Ba ngày chân trần trên tuyết, từ 25 tháng Giêng. Chính Grêgôriô tả cảnh này trong thư gửi các ông hoàng Đức ngay sau đó (Reg. IV,12). Nhà vua đứng trước cổng ba ngày, bỏ mọi dấu hiệu vương quyền, đi chân trần trong chiếc áo len, khóc xin tha. Lampert cũng kể, với nhiều chi tiết hơn. Chuyện ông đứng từ sáng đến tối, không ăn, là cách người kể dựng cảnh từ những điều hai nguồn ấy ghi.
Lời phản đối của những người trong lâu đài. Cũng trong thư ấy, Grêgôriô viết rằng ai nấy ngạc nhiên vì sự cứng rắn của ngài, và có người kêu lên rằng đó không phải sự nghiêm khắc của một tòa tông đồ mà là sự tàn nhẫn của một bạo chúa. Chương trích đúng.
Viện phụ Hugh của Cluny là cha đỡ đầu của Henry. Đúng như chương nói. Về Hugh, xem tư liệu chương 63.
Ngày 28 tháng Giêng. Nhà vua được tha vạ, Thánh lễ được dâng, ông được rước Mình Thánh. Lampert thêm một chi tiết: giáo hoàng tự rước lễ trước như lời thề mình vô tội, rồi mời nhà vua làm như thế, và nhà vua lúng túng. Các sử gia không chắc chi tiết này có thật, nên chương không đưa vào.
“Đi Canossa.” Câu nói này nổi tiếng nhờ thủ tướng Bismarck, ngày 14 tháng Năm năm 1872, trong lúc tranh chấp với Hội Thánh Công giáo, ông nói trước Quốc hội: Nach Canossa gehen wir nicht, weder körperlich noch geistig. Chương dịch là “Chúng ta sẽ không đi Canossa, dù bằng xác hay bằng hồn”.
Ba giáo hoàng cùng một lúc
- Bênêđictô IX thuộc dòng bá tước Tusculum, lên ngôi rất trẻ, sống tai tiếng. Năm 1045, ông bán ngôi giáo hoàng cho cha đỡ đầu là linh mục Gioan Gratian, người lấy hiệu Grêgôriô VI.
- Sylvestrô III do một phe quý tộc Rôma khác dựng lên năm 1045.
- Thượng hội đồng Sutri họp tháng Mười Hai năm 1046. Henry III phế cả ba và đưa giám mục Bamberg là Suidger lên làm giáo hoàng, hiệu Clêmentê II. Clêmentê đặt vương miện hoàng đế lên đầu Henry đúng ngày Giáng sinh. Chuyện này có trong Niên sử Niederaltaich (Annales Altahenses) và trong các sách sử Rôma năm 1046.
Bốn giáo hoàng Đức trong mười năm là Clêmentê II, Đamasô II, Lêô IX và Victô II, đúng như chương nói.
Chương viết Grêgôriô VI là người đạo đức, “có lẽ” đã bỏ tiền vì muốn cứu Tòa Thánh. Nhiều sử gia hiểu như vậy. Dù thế ông vẫn bị phế, vì đã trả tiền để có chức.
Bonizo ở Sutri, một giám mục và tác giả cùng thời, kể chuyện Grêgôriô VI sang Đức lưu đày cùng vị tuyên úy trẻ Hildebrand.
Ba căn bệnh
Mua bán chức thánh (simonia). Tên lấy từ Simôn thuật sĩ, người muốn mua ơn Chúa Thánh Thần. Chuyện ở sách Công vụ Tông đồ, chương 8, các câu 18 đến 24. Câu của thánh Phêrô mà chương trích là ở câu 20. Chương dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ.
Linh mục có vợ là chuyện của chương 61 và 65. Những nhà cải cách gọi họ là “bè Nicôlaô”, như chương 67 đã nhắc.
Pataria ở Milanô. Đây là phong trào của dân thường, từ khoảng năm 1057, chống hàng giáo sĩ có vợ và mua bán chức thánh, có lúc dùng bạo lực. Hai thủ lĩnh là Ariald và Erlembald bị giết vào các năm 1066 và 1075. Chuyện được kể bởi Andrea di Strumi, một người theo phong trào, và Landulf ở Milanô, một người chống lại. Grêgôriô ủng hộ phong trào ấy.
Người thế tục phong chức. Lời “Hãy nhận lấy Hội Thánh này” (Accipe ecclesiam) được ghi trong các nguồn thời ấy. “Phong chức” ở đây (investitura) nghĩa là trao cho người được chọn những dấu hiệu của chức vụ, tức cây gậy và chiếc nhẫn.
Những nhà cải cách
Lêô IX ở Reims năm 1049. Nguồn là bản tường thuật của đan sĩ Anselmô ở Reims, người có mặt hôm đó. Lêô IX đặt thánh tích thánh Rêmigiô (xem tư liệu chương 50) lên bàn thờ và bắt các giám mục, viện phụ thề không mua chức. Có vị bỏ trốn và bị vạ tuyệt thông. Chuyện một giám mục không nói nên lời là tổng giám mục Hugh ở Besançon, khi đứng lên bênh giám mục Langres thì không thốt được tiếng nào. Chương kể theo Anselmô.
Sắc lệnh năm 1059. Sắc lệnh Nhân danh Chúa (In nomine Domini) của Giáo hoàng Nicôla II, ban ra tại công đồng Latêranô tháng Tư năm 1059, định rằng các hồng y giám mục chọn giáo hoàng trước, rồi các hồng y khác, giáo sĩ và dân chúng chấp thuận. Năm 1179, Công đồng Latêranô III đặt luật giáo hoàng cần hai phần ba số phiếu, và luật ấy còn đến nay. Chương nói “với nhiều đổi thay”, đúng.
Melfi, 1059. Tháng Tám năm 1059, Nicôla II công nhận Robert Guiscard làm công tước Apulia và Calabria. Đổi lại, người Norman thành kẻ bảo vệ giáo hoàng. Chuyện này có trong sử của Geoffrey Malaterra và Amatus ở Montecassino.
Hildebrand
- Sinh khoảng năm 1020 đến 1025 ở Sovana, miền Tuscany, trong một gia đình bình dân.
- Lớn lên ở đan viện Đức Maria trên đồi Aventinô ở Rôma.
- Theo Grêgôriô VI sang Đức năm 1047.
- Trở về cùng Lêô IX năm 1049 và phục vụ Tòa Thánh dưới năm đời giáo hoàng.
Dáng người. Người cùng thời, cả bạn lẫn thù, đều tả ông nhỏ bé. Chi tiết “giọng yếu” có trong một vài nguồn.
“Satan thánh” của tôi. Thánh Phêrô Đamianô gọi ông như vậy trong một lá thư (sanctus Satanas), nửa đùa nửa thật. Chương kể đúng.
Được bầu ngày 22 tháng Tư năm 1073. Chính Grêgôriô kể trong thư (Reg. I,1). Giữa lễ an táng Giáo hoàng Alexanđê II ở Latêranô, đám đông hô tên ông, và các hồng y bầu ông. Ông được truyền chức linh mục ngày 22 tháng Năm và chức giám mục ngày 30 tháng Sáu năm 1073, theo các sách sử thông thường và thư của chính ngài (Reg. I,1–2). Chương gói lại là “trong mấy tuần sau”.
Hiệu Grêgôriô. Chương nói ông lấy hiệu ấy để nhớ vị giáo hoàng bị phế mà mình từng theo hầu. Đó là cách giải thích phổ biến. Một số sử gia nghĩ ông còn muốn nhắc Grêgôriô Cả (chương 54). Có lẽ cả hai.
Dictatus Papae
Văn bản nằm trong sổ thư của Grêgôriô, khoảng tháng Ba năm 1075 (Reg. II,55a), gồm hai mươi bảy câu. Các nhà nghiên cứu nghĩ đó là những đề mục để tra luật Hội Thánh, không phải văn kiện công bố. Chương nói đúng như vậy.
Những câu chương trích:
- “Chỉ giáo hoàng mới được dùng phù hiệu hoàng đế” (câu 8).
- “Mọi hoàng thân đều phải hôn chân chỉ một mình giáo hoàng” (câu 9).
- “Ngài có thể phế truất các hoàng đế” (câu 12).
- “Ngài không bị ai xét xử” (câu 19).
- “Hội Thánh Rôma chưa bao giờ sai lầm, và theo lời Kinh Thánh, sẽ không bao giờ sai lầm” (câu 22).
Bạn dễ tìm được bản dịch tiếng Anh trên mạng.
Lệnh cấm người thế tục phong chức, năm 1075. Sắc lệnh của thượng hội đồng Mùa Chay năm 1075 không còn nguyên văn, nhưng các tác giả thời ấy nhắc đến. Văn bản rõ hơn là của các thượng hội đồng năm 1078 và 1080.
“Xuống đi!”
Henry IV mồ côi cha năm 1056, khi gần sáu tuổi.
Bị bắt cóc lúc mười một tuổi. Năm 1062 ở Kaiserswerth, tổng giám mục Anno xứ Cologne đã đem cậu bé đi khỏi mẹ. Chuyện có trong Lampert và các sách sử thông thường.
Tổng giám mục Milanô, 1075. Henry đặt Tedald, trong khi giáo hoàng ủng hộ người khác.
Thượng hội đồng Worms, 24 tháng Giêng năm 1076. Lá thư của Henry gửi Grêgôriô còn đến nay. Câu mở đầu và tiếng hét kết thư như chương trích đều có trong đó. Thư có hai bản, một bản dịu hơn gửi các giám mục, một bản gay gắt hơn được phổ biến rộng.
Vạ tuyệt thông, tháng Hai năm 1076. Văn bản là một lời cầu nguyện với thánh Phêrô (Reg. III,10a). Grêgôriô cấm Henry cai trị nước Đức và nước Ý, và giải cho thần dân khỏi lời thề trung thành. Đúng như chương nói, chưa giáo hoàng nào làm điều ấy với một vị vua.
Tribur, tháng Mười năm 1076. Các công tước Đức họp ở Tribur, gần Mainz, đặt hạn đến ngày 2 tháng Hai năm 1077, lễ Dâng Chúa vào Đền Thánh, và mời giáo hoàng sang Augsburg. Chương nói họ mời giáo hoàng sang Đức xét xử Henry, đúng ý ấy.
Lập luận của phía Henry. Henry cho rằng một vị vua đã được xức dầu chỉ phải trả lời trước Thiên Chúa. Người ủng hộ ông gọi Grêgôriô là đan sĩ chiếm ngai Hội Thánh bằng tiếng la hét của đám đông. Benzo xứ Alba, một giám mục viết cho phe Henry, và chính thư của Henry cho thấy quan điểm này. Các sử gia thường coi đó là niềm tin thật chứ không chỉ là cái cớ, như chương viết.
Vượt đèo Mont-Cenis. Lampert kể: đường đóng băng trơn như gương, đàn ông bò bằng tay và đầu gối, hoàng hậu cùng các cung nữ được kéo trượt trên da bò, nhiều ngựa chết. Vợ ông là hoàng hậu Bertha. Con trai Conrad sinh ngày 12 tháng Hai năm 1074 nên chưa đầy ba tuổi. Chương cũng nói rõ đó là lời của Lampert, người không ưa nhà vua.
Ai thắng ở Canossa?
Ý rằng người thắng ở Canossa chưa chắc là giáo hoàng là nhận định của nhiều sử gia. Henry đã được tha vạ nên các công tước mất cớ chính đáng để phế ông.
- Vua đối nghịch. Tháng Ba năm 1077, các công tước bầu Rudolf xứ Rheinfelden ở Forchheim. Rudolf chết năm 1080 sau khi mất bàn tay phải trong trận đánh. Phe Henry nói đó chính là bàn tay đã thề trung thành với Henry rồi phá lời thề. Đây là lời của phe Henry, chương cũng kể như thế.
- Vạ tuyệt thông lần hai, 1080: Reg. VII,14a.
- Giáo hoàng đối nghịch Clêmentê III là Wibert, tổng giám mục Ravenna, được bầu ở Brixen năm 1080.
- Năm 1084. Henry chiếm Rôma và được Clêmentê III đặt vương miện hoàng đế ngày 31 tháng Ba năm 1084. Grêgôriô cố thủ trong Lâu đài Thánh Thiên Thần (xem chương 54), ngôi mộ cổ của hoàng đế Hadrianô.
Chết nơi đất khách
Robert Guiscard và người Norman vào Rôma tháng Năm năm 1084. Sử gia thời ấy kể trong quân có lính Hồi giáo từ Sicilia, cuộc cướp phá kéo dài ba ngày, một khu lớn giữa Latêranô và Colosseum bị cháy, và nhiều người Rôma bị bắt bán. Vương cung thánh đường thánh Clêmentê (xem chương 22) cháy trong đám lửa ấy, người ta xây một nhà thờ mới lên trên nhà thờ cũ, nên ngày nay du khách đi xuống qua hai tầng nhà thờ chồng nhau. Chương gọi đó là cuộc cướp phá tồi tệ nhất Rôma phải chịu từ thời người Vandal. Đây là lời so sánh của người kể.
Salerno. Grêgôriô mất ngày 25 tháng Năm năm 1085. Lời cuối của ngài được nhiều nguồn ghi lại: “Ta đã yêu sự công chính và ghét điều gian ác, vì thế ta chết nơi đất lưu đày.” Đây là câu Thánh vịnh 45 được sửa chút ít (Tv 45,8 theo cách đánh số bản Việt): “Chúa yêu điều công chính, ghét sự gian tà. Bởi vậy, Thiên Chúa, Thiên Chúa của Ngài, đã xức dầu cho Ngài.” Mộ ngài ở nhà thờ chính tòa Salerno.
Worms, 1122
Thỏa ước Worms, ngày 23 tháng Chín năm 1122, được ký giữa hoàng đế Henry V và các sứ giả của Giáo hoàng Callixtô II. Cả hai văn bản, của hoàng đế và của giáo hoàng, còn đến nay. Hoàng đế từ bỏ việc trao nhẫn và gậy. Giám mục được bầu tự do. Hoàng đế được có mặt khi bầu ở nước Đức. Vương trượng được trao cho phần quyền thế gian. Bản của hoàng đế được giữ trong Văn khố Vatican. Công đồng Latêranô I năm 1123 xác nhận thỏa ước.
Cái chết của Henry IV. Ông mất năm 1106 trong tình trạng bị vạ tuyệt thông, bị con là Henry V bỏ rơi. Thi hài ông nằm trong một nguyện đường chưa thánh hiến năm năm rồi mới được chôn ở Speyer năm 1111. Chuyện được kể bởi sử gia Ekkehard và tác phẩm khuyết danh Đời Henry IV (Vita Heinrici IV). Từ 1085 đến 1106 là hai mươi mốt năm, đúng như chương tính.
Chọn giám mục ngày nay. Chương nói ở nhiều nước, việc chọn giám mục vẫn là chuyện Tòa Thánh phải bàn với nhà nước. Đây là một nhận định trung tính. Bộ Giáo luật năm 1983 (điều 377) nói giáo hoàng tự do bổ nhiệm giám mục. Ở nhiều nước, Tòa Thánh có những thỏa ước với nhà nước về việc này.
Một người khó thương
Bạo loạn ở Milanô. Phong trào Pataria được Grêgôriô ủng hộ. Năm 1074, ngài kêu gọi giáo dân tránh dự Thánh lễ của các linh mục có vợ hay mua chức. Các sử gia ghi lại cảnh vợ các linh mục bị đuổi ra đường và con họ bị gọi là con hoang. Chương kể đúng. Câu rằng những tuyên bố của ngài kéo Rôma và các vua vào “hai trăm năm tranh chấp” là cách nói phỏng chừng của người kể.
Tuyên thánh. Grêgôriô VII được kính trọng từ sớm, được phong chân phước năm 1584 và phong thánh năm 1606. Năm 1728, Giáo hoàng Bênêđictô XIII mở rộng lễ kính ngài ra toàn Hội Thánh. Lễ vào ngày 25 tháng Năm.
Chương 69 kể về Giáo hoàng Urbanô II và lời kêu gọi ở Clermont.
Những người trong chương
Grêgôriô VII (Hildebrand), giáo hoàng (1073–1085).
Henry IV (1050–1106), vua Đức, hoàng đế.
Matilda xứ Tuscany (1046–1115), nữ bá tước, người bảo vệ giáo hoàng.
Hugh, viện phụ Cluny.
Henry III, hoàng đế, cha của Henry IV.
Bênêđictô IX, Grêgôriô VI và Sylvestrô III, ba giáo hoàng năm 1046.
Lêô IX, Nicôla II và Alexanđê II, các giáo hoàng cải cách.
Phêrô Đamianô (1007–1072), hồng y, đan sĩ, Tiến sĩ Hội Thánh.
Lampert ở Hersfeld, đan sĩ, sử gia.
Rudolf xứ Rheinfelden, vua đối nghịch.
Clêmentê III (Wibert), giáo hoàng đối nghịch.
Robert Guiscard, thủ lĩnh người Norman.
Henry V, hoàng đế. Callixtô II, giáo hoàng (1119–1124).
Những nơi trong chương
Canossa, gần Reggio Emilia, nước Ý. Sutri, gần Rôma. Reims, nước Pháp. Rôma: đồi Aventinô, Latêranô, Lâu đài Thánh Thiên Thần, vương cung thánh đường thánh Clêmentê. Worms và Tribur, nước Đức. Đèo Mont-Cenis trên dãy Alps. Salerno, nước Ý. Milanô.
Đọc thêm
Lá thư Grêgôriô gửi các công tước Đức kể cảnh Canossa (Reg. IV,12) chỉ dài một trang. Đặt cạnh lá thư “xuống đi” của Henry IV, bạn sẽ nghe được cả hai giọng của cuộc tranh chấp. Cả hai đều có bản dịch tiếng Anh trên mạng, và đều nằm trong tuyển tập The Crisis of Church and State, 1050–1300 của Brian Tierney. Cuốn Pope Gregory VII, 1073–1085 của H. E. J. Cowdrey là tiểu sử chuẩn, nhưng đọc nặng.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 54 (Lâu đài Thánh Thiên Thần), chương 59 (Giáng Sinh năm 800, ai đứng trên ai), chương 61 (hệ thống của các vua Otto), chương 63 (Cluny), chương 65 (luật độc thân), chương 67 (Lêô IX) và chương 69 (Urbanô II).