Chương 68
Năm 1046–1122 · Nước Đức và nước Ý
- Nơi chốn
- Sutri, Rôma, Worms, đèo Mont-Cenis, Canossa, Salerno
- Giáo hoàng
- Grêgôriô VI … Callixtô II
- Hoàng đế
- Henry III … Henry V
Vào tháng Giêng năm 1077, mùa đông năm ấy buốt giá đến mức người đương thời kể lại rằng dòng sông Rhine đã đóng băng từ tháng Mười Một và không tan cho đến tận tháng Tư năm sau. Trên mỏm đá cheo leo của dãy núi Apennin ở miền bắc nước Ý, lâu đài Canossa sừng sững đứng đó với ba lớp tường thành kiên cố vây quanh. Lâu đài thuộc quyền sở hữu của bà Matilda, nữ bá tước xứ Tuscany. Và bên trong pháo đài ấy, Đức Giáo hoàng Grêgôriô VII đang tá túc như một người khách quý.
Nữ bá tước Matilda là một trong những nhà lãnh đạo giàu có, quyền lực và tài ba bậc nhất của nước Ý thời bấy giờ. Thừa hưởng từ người cha những vùng đất đai trù phú trải dài khắp xứ Tuscany và Lombardia, bà nổi tiếng là người phụ nữ can trường từng thân chinh cưỡi ngựa mặc áo giáp dẫn đầu đoàn quân của mình ra trận. Trong hàng ngũ quý tộc phong kiến, bà là người bạn trung thành và tận tụy nhất của Tòa Thánh. Canossa chỉ là một trong số rất nhiều thành trì kiên cố của bà; ngày nay nơi ấy là một khu phế tích trên đỉnh đồi gần thành phố Reggio Emilia, nơi du khách vẫn có thể bước chân lên những bậc đá cổ xưa nơi lâu đài từng ngự trị.
Sáng ngày 25 tháng Giêng năm 1077, có một người đàn ông hai mươi sáu tuổi lẳng lặng bước đến đứng trước cổng của lớp tường thành thứ hai. Ông đi chân trần trên nền tuyết lạnh buốt giá. Trên người ông chỉ khoác một tấm áo len thô nhám của một hối nhân đền tội, không hề mang theo bất cứ một biểu tượng hay vũ khí vương quyền nào. Người đàn ông đang co ro trong giá tuyết ấy chính là Henry IV, vị vua của nước Đức, người đang đứng đầu đế chế hùng mạnh bậc nhất châu Âu thời bấy giờ.
Vị vua trẻ đứng chết trân ở đó từ sáng sớm tinh mơ cho đến lúc chiều tà, nhịn ăn nhịn uống, vừa khóc lóc vừa van nài Đức Thánh Cha mở lòng xót thương. Cánh cổng lâu đài vẫn đóng chặt. Sang ngày hôm sau, ông lại đến đứng chờ từ sớm. Ngày thứ ba cũng vậy.
Bên trong lâu đài, những người thân cận nhất của Đức Giáo hoàng, cả các giáo sĩ lẫn các mệnh phụ quý tộc, đều mủi lòng và tha thiết xin ngài mở cửa. Trong số đó có cả nữ bá tước Matilda và Viện phụ Hugô của Cluny, cha đỡ đầu của vua Henry. Chính Đức Grêgôriô VII sau này đã ghi lại trong thư rằng những người xung quanh lúc ấy đã lên tiếng phản đối ngài dữ dội, trách rằng thái độ sắt đá của ngài “không còn là sự nghiêm khắc mục tử của tòa tông đồ nữa, mà giống như sự tàn nhẫn của một bạo chúa”. Đến ngày 28 tháng Giêng, ngài mới quyết định cho mở cổng mời Henry vào. Ngài lắng nghe vị vua xưng tội, chính thức tháo gỡ bản án vạ tuyệt thông, rồi cùng tiến vào nhà nguyện dâng Thánh lễ và trao Mình Thánh Chúa cho ông.
Kể từ biến cố lịch sử ấy, người phương Tây hình thành nên câu thành ngữ nổi tiếng “đi Canossa” để chỉ hành động của một kẻ quyền uy ngạo mạn rốt cuộc buộc phải cúi đầu nhẫn nhục nhận lỗi. Mãi đến năm 1872, Thủ tướng nước Đức Otto von Bismarck, giữa lúc đang phát động cuộc chiến văn hóa chống lại Giáo hội Công giáo, đã tuyên bố đầy thách thức trước Quốc hội Đức: “Chúng ta dứt khoát sẽ không bao giờ đi Canossa, dù bằng thể xác hay bằng linh hồn!” Thế nhưng như chúng ta sắp thấy, người thực sự giành phần thắng trong buổi sáng tuyết trắng ở Canossa năm ấy chưa chắc đã là Đức Giáo hoàng.

Ba vị Giáo hoàng cùng một lúc
Để hiểu được vì sao một vị vua quyền thế lại phải hạ mình đứng chân trần xin tha tội trước cổng của Đức Giáo hoàng, chúng ta phải lần giở lại lịch sử ba mươi năm trước đó.
Vào năm 1046, tại kinh thành Rôma, người ta chứng kiến một cảnh tượng hỗn loạn chưa từng thấy: có tới ba người cùng tự nhận mình là Giáo hoàng hợp pháp của Hội Thánh. Vị thứ nhất là Bênêđictô IX, con cháu của một dòng họ quý tộc thao túng thành Rôma, được đưa lên ngai khi tuổi đời còn rất trẻ, sống một cuộc đời đầy tai tiếng phóng đãng, rồi cuối cùng quyết định đem bán chức vụ Giáo hoàng với một món tiền lớn cho chính người cha đỡ đầu của mình! Người mua là Đức Grêgôriô VI, một giáo sĩ đạo đức, có lẽ bỏ tiền chỉ vì muốn cứu Tòa Thánh khỏi tay Bênêđictô. Vị thứ ba là Sylvestrô III, do một phe phái quý tộc đối địch dựng lên. Đã có những thời điểm cả ba nhân vật ấy đều hiện diện tại Rôma, mỗi người chiếm giữ một vương cung thánh đường và vây quanh bởi bè phái vũ trang của riêng mình.
Hoàng đế Henry III của nước Đức, thân phụ của Henry IV, vốn là một vị quân vương đạo đức và nhiệt thành ủng hộ công cuộc chấn hưng Giáo hội. Ông đã dẫn đại quân vượt dãy Alps sang Ý để vãn hồi trật tự. Tại thị trấn Sutri gần Rôma, vào tháng Mười Hai năm 1046, nhà vua đã cho triệu tập một hội nghị và thẳng tay phế truất cả ba người. Tiếp đó, ông đưa một vị giám mục đạo đức người Đức là Suidger thành Bamberg lên kế vị ngai tòa Phêrô với niên hiệu là Đức Clêmentê II, và vào đúng ngày lễ Giáng Sinh năm ấy, hoàng đế đã quỳ gối đón nhận vương miện từ tay vị tân Giáo hoàng. Trong suốt mười năm sau đó, chính hoàng đế Henry III đã lần lượt đặt bốn vị giám mục người Đức có đời sống thánh thiện lên làm Giáo hoàng: Clêmentê II, Đamasô II, Lêô IX và Victô II.
Riêng Đức Grêgôriô VI, vị Giáo hoàng từng bỏ tiền mua chức, đã bị bắt đi lưu đày sang đất Đức để chịu phạt vì tội mãi thánh. Đi theo hầu hạ ngài sang nơi lưu đày là một vị linh mục tuyên úy trẻ tuổi, có vóc người nhỏ nhắn tên là Hildebrand, một nhân vật mà lịch sử sẽ còn nhắc nhớ mãi về sau.
Như chương 61 đã kể, các hoàng đế Đức thời bấy giờ vốn đã quen tay tự mình quyết định xem ai sẽ làm Giáo hoàng ở Rôma và ai sẽ làm giám mục trong bờ cõi của mình. Lần này, những con người được nhà vua chọn lựa quả thực đều là những mục tử tốt lành và sốt sắng. Thế nhưng, chính cái việc một vị vua trần thế tự cho mình cái quyền can thiệp và định đoạt chức vụ thánh của Giáo hội mới là căn nguyên của mọi mối nguy hại sau này.
Ba căn bệnh trầm kha của Hội Thánh
Người đương thời thấy Hội Thánh phương Tây đang mắc ba căn bệnh nặng.
Căn bệnh thứ nhất là tệ nạn mua bán chức thánh. Tiếng Latinh gọi tội này là simonia, tức tội mãi thánh, theo tên phù thủy Simôn trong sách Công vụ Tông đồ, kẻ đem tiền đến xin mua quyền ban Chúa Thánh Thần. Thánh Phêrô mắng thẳng hắn: “Tiền bạc của ngươi hãy tiêu tan cùng với ngươi, vì ngươi tưởng có thể dùng tiền mà mua được ân huệ của Thiên Chúa!” Vào thời phong kiến, một tòa giám mục hay một đan viện lớn đồng thời cũng là một lãnh địa màu mỡ nắm giữ nhiều ruộng đất và nguồn thu thuế béo bở. Chính vì thế, nhiều kẻ tham lam đã không ngần ngại đút lót tiền vàng cho nhà vua để được phong làm giám mục, rồi sau khi đã ngồi vào ghế giám mục, họ lại tiếp tục đem các chức vụ linh mục hay chánh xứ ra bán lại cho cấp dưới để thu hồi vốn!

Căn bệnh thứ hai là tình trạng các giáo sĩ vi phạm luật độc thân, lén lút lấy vợ hoặc chung sống công khai với phụ nữ dù giáo luật đã nghiêm cấm như chương 65 đã nhắc tới. Tại thành phố Milanô, từ khoảng năm 1057, một phong trào bình dân mang tên Pataria bùng lên chống hàng giáo sĩ mãi thánh và có vợ con, có lúc dẫn tới đổ máu. Hai thủ lĩnh của phong trào là thầy Ariald và hiệp sĩ Erlembald lần lượt bị giết năm 1066 và 1075. Dù các Giáo hoàng cải cách hết lòng ủng hộ phong trào Pataria, nhưng sự việc sau này đã để lại nhiều hệ lụy phức tạp. Đau lòng hơn cả là con trai của các linh mục thời ấy thường tiếp tục nối nghiệp cha để giữ chặt lấy nhà thờ và ruộng đất nhà xứ như tài sản thừa kế riêng của gia đình.
Và căn bệnh thứ ba, cũng chính là cội rễ sâu xa sinh ra hai căn bệnh trên, chính là tệ nạn người thế tục trao ban chức thánh. Mỗi khi một vị giám mục hay viện phụ mới được chọn lựa, chính nhà vua hoặc lãnh chúa địa phương sẽ thân hành đứng ra trao tận tay cho vị giáo sĩ ấy chiếc gậy mục tử và chiếc nhẫn giám mục, hai dấu chỉ thánh thiêng của chức vụ mục tử, rồi dõng dạc tuyên bố: “Ngươi hãy nhận lấy Hội Thánh này!” Đối với nhà vua, điều đó là hoàn toàn hợp lẽ thường: bởi vì vị giám mục cai quản đất đai và thần dân của triều đình thì đương nhiên phải là thuộc hạ trung thành của vua. Thế nhưng đối với những người tha thiết canh tân Hội Thánh, đó lại là một sự xúc phạm thánh vị không thể dung thứ: một người giáo dân trần tục sao lại dám ngang nhiên đứng ra truyền ban quyền bính thiêng liêng của Thiên Chúa?
Những ngọn cờ cải cách
Chương 63 đã kể lại tinh thần thanh bần và canh tân kỷ luật đã âm thầm lớn lên suốt một thế kỷ bên trong các đan viện như Cluny. Giờ đây, luồng gió thiêng liêng ấy đã thổi tới tận giáo đô Rôma.

Ngọn cờ đầu là Đức Giáo hoàng Lêô IX, vị Giáo hoàng sau này bị quân Norman bắt giam như chương 67 đã kể. Trong năm năm ngắn ngủi, ngài đi khắp châu Âu, họp các công đồng cải cách tại Rôma, Reims và Mainz. Tại đại hội ở Reims năm 1049, ngài cho rước thánh tích của thánh Rêmigiô đặt lên bàn thờ chính, rồi truyền cho từng vị giám mục và viện phụ phải bước lên đặt tay thề trước Chúa rằng mình không hề bỏ tiền ra mua chức thánh. Có những vị run sợ không dám bước lên thề và lập tức bị cách chức ngay tại chỗ; có một vị giám mục toan mở miệng thề gian nhưng bỗng nhiên bị cứng lưỡi không sao thốt nên lời. Một đan sĩ trẻ có mặt hôm ấy tên là Anselmô đã xúc động ghi chép lại toàn bộ cảnh tượng kinh ngạc này.
Năm 1059, công đồng họp tại Latêranô dưới thời Đức Nicôla II ban hành một sắc lệnh bước ngoặt: từ nay, quyền bầu Giáo hoàng thuộc về các Hồng y, không để quý tộc Rôma hay hoàng đế Đức áp đặt. Các Hồng y thời bấy giờ là hàng giáo sĩ cấp cao coi sóc các giáo xứ chính tại Rôma và các giáo phận lân cận. Trải qua nhiều lần tu chính và bổ sung, chẳng hạn như điều luật quy định ứng viên phải đạt đủ hai phần ba số phiếu, sắc lệnh năm 1059 là nền móng của Mật viện bầu Giáo hoàng còn đến hôm nay.
Cũng năm 1059, tại Melfi ở miền nam nước Ý, Đức Nicôla II công nhận thủ lĩnh Norman Robert Guiscard làm công tước Apulia và Calabria; đổi lại, người Norman thề đem gươm bảo vệ Giáo hoàng khi hữu sự. Hơn hai mươi lăm năm sau, Đức Grêgôriô VII sẽ phải viện đến lời minh ước này, và ngài sẽ phải trả một cái giá vô cùng đắt đỏ.
Đứng sau mọi bước chuyển ấy là một người: đan sĩ nhỏ thó gốc Tuscany tên Hildebrand.
Người đan sĩ Hildebrand bước lên ngai Tòa Phêrô
Hildebrand sinh vào khoảng năm 1020 trong một gia đình bình dân chất phác, lớn lên và tu học trong một đan viện nhỏ trên đồi Aventinô ở Rôma. Sau khi theo chân Đức Cố Giáo hoàng Grêgôriô VI sang đất Đức lưu đày, ông quay trở về Rôma cùng đoàn tùy tùng của Đức Lêô IX. Suốt hai mươi năm qua năm đời Giáo hoàng, Hildebrand là cánh tay mặt gánh những việc nặng nhất của Tòa Thánh: tài chính, ngoại giao, cả việc tổ chức bầu Giáo hoàng.
Người đương thời miêu tả ngài là một con người có vóc dáng thấp bé, nước da ngăm đen, diện mạo không có gì nổi bật và giọng nói thì trầm nhỏ. Thế nhưng ẩn sâu bên trong tấm thân nhỏ nhắn ấy là một ý chí gang thép và một ngọn lửa nhiệt thành bừng cháy cho sự tinh tuyền của Hội Thánh. Thánh Phêrô Đamianô, người bạn thân thiết của ngài, một đan sĩ khổ hạnh lừng danh, từng nói đùa trong một bức thư rằng Hildebrand chính là “ông Satan thánh thiện” của đời ngài, bởi người đan sĩ ấy luôn thúc ép, đòi hỏi mọi người phải vươn tới sự trọn lành của luật Chúa đến tận cùng mà không chấp nhận bất kỳ sự thỏa hiệp nửa vời nào!
Ngày 22 tháng Tư năm 1073, trong thánh lễ an táng Đức Giáo hoàng Alexanđê II tại vương cung thánh đường Latêranô, đám đông giáo dân và giáo sĩ bỗng đồng thanh reo lên: “Hildebrand làm Giáo hoàng! Thánh Phêrô đã chọn thầy Hildebrand!” Các Hồng y bầu ngài ngay hôm ấy; những tuần sau, ngài được truyền chức linh mục rồi tấn phong giám mục. Ngài lấy hiệu Grêgôriô VII, có lẽ để tưởng nhớ vị Giáo hoàng lưu đày Grêgôriô VI mà ngài từng theo hầu.

Trong cuốn sổ lưu trữ các văn thư của ngài vào năm 1075, người ta tìm thấy một văn bản ngắn gồm hai mươi bảy điều mệnh đề đanh thép, được hậu thế gọi là Dictatus Papae, nghĩa là “Những lời phán của Giáo hoàng”. Dù đây có thể chỉ là bản phác thảo các đề mục cho một bộ giáo luật mới chứ chưa được ban hành như một thông điệp chính thức, nhưng văn bản ấy đã phản ánh trọn vẹn xác tín thần học của Đức Grêgôriô VII về sứ vụ Phêrô. Trong đó có những tuyên bố làm chấn động thời đại:
- “Chỉ một mình Đức Giáo hoàng mới có quyền sử dụng các huy hiệu hoàng đế.”
- “Mọi vương hầu trên trần gian đều phải cúi mình hôn chân một mình Đức Giáo hoàng.”
- “Đức Giáo hoàng có thẩm quyền truất phế các hoàng đế.”
- “Bản thân Đức Giáo hoàng không thể bị bất cứ người phàm nào xét xử.”
- “Hội Thánh Rôma xưa nay chưa từng sai lầm, và theo lời làm chứng của Kinh Thánh, sẽ không bao giờ có thể sai lầm.”
Cũng trong mùa xuân năm 1075 ấy, ngài ra sắc lệnh cấm mọi giáo dân, kể cả vua chúa, trao chức thánh hay trao gậy và nhẫn cho giám mục.
Tiếng thét: “Hãy bước xuống!”
Vị vua trẻ Henry IV của nước Đức kiên quyết không chịu lùi bước. Ông mồ côi cha từ lúc mới lên sáu tuổi; đến năm mười một tuổi, ông từng bị một vị tổng giám mục nhiều tham vọng bắt cóc khỏi tay mẹ ruột để nhân danh ấu chúa mà thao túng triều đình. Lớn lên giữa muôn vàn cạm bẫy và mưu đồ phản loạn của các công tước phong kiến, Henry hiểu thấu một thực tế sinh tử: nếu để tuột mất quyền bổ nhiệm các giám mục vào tay Giáo hội, triều đình sẽ mất đi chỗ dựa quân sự và mất luôn quyền kiểm soát một nửa đất đai trong vương quốc! Bất chấp lệnh cấm của Tòa Thánh, vào năm 1075, Henry IV ngang nhiên tự ý bổ nhiệm một giáo sĩ thân tín của mình lên làm Tổng Giám mục thành Milanô, nơi mà trước đó Đức Giáo hoàng đã phê chuẩn một vị chủ chăn khác.
Tháng Giêng năm 1076, tại thành phố Worms, Henry IV họp các giám mục Đức trung thành với mình. Họ cùng ký một bức thư mạt sát Đức Giáo hoàng. Thư của nhà vua mở đầu ngạo mạn: “Henry, vị vua không phải do cướp ngôi mà nhờ ý định thánh thiện của Thiên Chúa, gửi cho Hildebrand, kẻ giờ đây không còn là Giáo hoàng nữa, mà chỉ là một tên đan sĩ giả danh dối trá!” Và bức thư khép lại bằng một tiếng thét xấc xược: “Ta, Henry, vua nhờ ơn Thiên Chúa sủng ái, cùng với toàn thể các giám mục của ta, dõng dạc bảo ngươi: Hãy bước xuống, hãy bước xuống khỏi ngai tòa ấy ngay lập tức!”
Nhận được bức thư sỉ nhục ấy, vào tháng Hai năm 1076, Đức Grêgôriô VII đã đáp trả bằng một hành động làm rung chuyển cả thế giới phương Tây. Giữa công đồng Rôma, ngài cất tiếng cầu nguyện tha thiết với thánh Phêrô Tông đồ, rồi nhân danh quyền ràng buộc và tháo cởi của Chúa, ngài long trọng tuyên bố: giáng vạ tuyệt thông đối với vua Henry IV, tước bỏ quyền cai trị của ông trên toàn cõi nước Đức và nước Ý, đồng thời giải phóng tất cả mọi thần dân Kitô giáo khỏi bất kỳ lời thề trung thành nào mà họ từng thề với ông!
Hơn một ngàn năm, chưa Giáo hoàng nào dám phế truất một quân vương đương triều như thế! Đòn ấy nặng hơn Henry IV tưởng. Các công tước Đức, vốn bất mãn với nhà vua từ lâu, lập tức chớp lấy cơ hội. Tháng Mười năm 1076, các vương hầu họp nhau tại Tribur và đưa ra một tối hậu thư đanh thép: nếu nội trong vòng một năm, chính xác là trước ngày lễ Nến, mùng 2 tháng Hai năm 1077, mà nhà vua không được Đức Giáo hoàng tha vạ tuyệt thông, họ sẽ chính thức phế truất ông để bầu một vị vua khác lên thay; đồng thời họ gửi thư tha thiết thỉnh mời Đức Thánh Cha thân hành sang đất Đức để đứng ra chủ tọa phiên tòa xét xử nhà vua.
Về phần mình, Henry IV hiểu rằng chiếc ngai vàng của mình đang đứng trước bờ vực sụp đổ hoàn toàn. Bản thân ông từng được các giám mục xức dầu thánh trong ngày lễ đăng quang, và ông xác tín sâu xa rằng một vị vua được Chúa trao quyền cai trị thế gian thì không thể nào bị một giám mục truất phế, dẫu đó là Giám mục thành Rôma. Phe nhà vua bảo Hildebrand chỉ là một đan sĩ tiếm ngôi nhờ tiếng la hét của đám đông chứ không theo giáo luật; nhiều người Đức thời ấy đồng tình.
Thế nhưng tình thế chính trị buộc Henry phải hành động cấp bách: ông hiểu rằng mình bắt buộc phải tìm gặp và xin Đức Giáo hoàng giải vạ trước khi ngài kịp đặt chân sang đất Đức để ngồi vào ghế chánh án. Bất chấp mùa đông khắc nghiệt nhất trong thế kỷ, nhà vua cùng người vợ hiền là hoàng hậu Bertha, đứa con trai nhỏ Conrad mới chập chững chưa đầy ba tuổi cùng một nhóm cận thần trung thành đã bí mật vượt qua dãy Alps băng giá qua ngọn đèo Mont-Cenis. Sử gia Lampert xứ Hersfeld, một người vốn chẳng ưa gì nhà vua, đã miêu tả lại chuyến đi đầy hiểm nguy ấy: mặt đường dốc đóng băng trơn trượt đến mức người ta phải bò bằng cả hai bàn tay và đầu gối; hoàng hậu cùng các cung nữ phải được quấn chặt trong những tấm da bò lớn rồi nhờ người địa phương kéo trượt xuống các sườn dốc cheo leo; rất nhiều ngựa chiến đã trượt chân rơi xuống vực sâu tan xương nát thịt.

Cùng lúc đó, Đức Giáo hoàng Grêgôriô VII đang trên đường tiến về phương Bắc để sang Đức. Nghe tin báo nhà vua đã vượt qua dãy Alps và lo sợ ông mang theo quân đội phục kích, ngài liền tạm thời chuyển hướng, lui vào ẩn náu bên trong pháo đài Canossa bất khả xâm phạm của nữ bá tước Matilda. Và khung cảnh cảm động ở đầu chương sách này đã diễn ra ngay sau đó.
Ai thực sự là người chiến thắng ở Canossa?
Trước hết, Đức Grêgôriô VII là một linh mục. Khi một tội nhân bỏ vương miện, đứng chân trần trên tuyết suốt ba ngày xin tha thứ, thì lương tâm mục tử không cho phép ngài khước từ. Ngài đã mở cửa và giải vạ cho Henry IV.
Thế nhưng, chính vì tấm lòng mục tử ấy mà về chính trị, người thắng ở Canossa lại là vua Henry IV! Đã được giải vạ và rước lễ, ông không còn bị án nữa; các vương hầu Đức mất cớ để truất phế ông. Dẫu cho phe chống đối sau đó vẫn ngoan cố nhóm họp vào tháng Ba năm 1077 để bầu một vị vua đối lập là Rudolf xứ Rheinfelden, nhưng giờ đây họ không còn nhận được sự chuẩn thuận của Tòa Thánh nữa. Henry IV hân hoan quay trở về nước Đức, nắm lại quyền bính quân sự và từng bước đánh bại các phe phái nổi loạn.
Đến năm 1080, nhận thấy Henry IV vẫn chứng nào tật nấy tiếp tục bổ nhiệm giám mục, Đức Grêgôriô VII đã ra bản án vạ tuyệt thông lần thứ hai nhắm vào nhà vua. Thế nhưng lần này, lưỡi gươm thiêng liêng của Tòa Thánh đã không còn phát huy tác dụng như trước nữa, người ta bắt đầu cảm thấy Giáo hoàng đang lạm dụng hình phạt tôn giáo vào mục đích chính trị. Cùng năm ấy, vị vua đối lập Rudolf tử trận; trước khi nhắm mắt, bàn tay phải của ông đã bị chém đứt lìa, và phe cánh của Henry lập tức rêu rao rằng đó chính là bàn tay mà Rudolf từng đặt lên sách Thánh để thề trung thành với vua Henry rồi sau đó nuốt lời thề phản nghịch!
Nắm chắc phần thắng trong tay, Henry IV lập tức tập hợp các giám mục phe mình để tuyên bố phế truất Đức Grêgôriô VII, rồi dựng lên một ngụy giáo hoàng là vị Tổng Giám mục thành Ravenna với hiệu là Clêmentê III. Mùa xuân năm 1084, Henry IV xua đại quân tiến thẳng vào đánh chiếm thành Rôma; ngụy giáo hoàng Clêmentê III được rước vào đền thờ thánh Phêrô để đặt vương miện hoàng đế lên đầu nhà vua. Còn Đức Giáo hoàng Grêgôriô VII thì bị vây hãm tuyệt vọng bên trong lâu đài Thiên Thần, ngôi lăng mộ bằng đá kiên cố thời cổ đại của hoàng đế Hadrianô nằm bên bờ sông Tibre.
Giờ lâm chung nơi đất khách quê người
Người duy nhất có đủ sức mạnh đến giải vây cho Đức Giáo hoàng lúc bấy giờ chính là Robert Guiscard, viên thủ lĩnh kiệt xuất của người Norman đang làm chủ miền nam nước Ý, người từng tuyên thề bảo vệ Tòa Thánh năm 1059. Tháng Năm năm 1084, đạo quân hiệp sĩ Norman hùng hậu rầm rộ tiến về Rôma, buộc hoàng đế Henry IV phải vội vã rút quân về nước.
Thế nhưng, cuộc giải cứu biến thành ác mộng cho dân Rôma. Quân Norman, trong đó nhiều lính đánh thuê Hồi giáo từ Sicilia, vào thành rồi cướp phá, hãm hiếp, giết chóc suốt ba ngày đêm! Họ đốt trụi cả khu phố giữa Latêranô và Colosseum, bắt hàng ngàn người đem bán làm nô lệ. Vương cung thánh đường Thánh Clêmentê từ thế kỷ thứ tư cũng cháy, sau này người ta xây nhà thờ mới đè lên đống đổ nát. Ngày nay khách hành hương có thể bước xuống các tầng hầm để thấy hai tầng nhà thờ chồng lên nhau.
Dân Rôma căm hận, trút mọi oán hờn lên đầu Giáo hoàng vì ngài đã rước lũ lang sói Norman vào thành. Đức Grêgôriô VII không thể ở lại. Ngài đành theo quân Norman về phương Nam, nương náu ở thành phố biển Salerno.

Tại đất khách ấy, ngài qua đời ngày 25 tháng Năm năm 1085. Những người bên giường bệnh kể rằng lời trăn trối của ngài phỏng theo Thánh vịnh 45:
“Ta hằng yêu mến sự công chính và căm ghét điều gian tà, chính vì thế mà ta phải chết nơi chốn lưu đày!”
Nguyên văn câu Thánh vịnh viết: “Chúa ưa điều chính trực, ghét thói gian tà; chính vì vậy, Thiên Chúa đã xức dầu tấn phong Ngài”. Thi hài của ngài được an táng trang trọng bên trong Nhà thờ Chính tòa Salerno cho đến ngày hôm nay.
Thỏa ước Worms năm 1122: một sự hòa giải lịch sử
Cuộc xung đột quyền bính dai dẳng giữa Giáo quyền và Vương quyền không hề chấm dứt sau cái chết của Đức Grêgôriô VII, mà còn kéo dài thêm gần bốn mươi năm nữa qua nhiều đời Giáo hoàng và kéo sang cả triều đại của hoàng đế kế vị là Henry V, người con trai từng nổi loạn lật đổ chính cha ruột của mình. Bản thân cựu hoàng Henry IV qua đời trong cay đắng và cô độc vào năm 1106, vẫn mang trên mình bản án vạ tuyệt thông và bị chính đứa con trai ruột hắt hủi; thi hài của ông phải nằm quạnh quẽ trong một gian nhà nguyện chưa được làm phép suốt năm năm ròng rã mới được phép đưa về an táng trong hầm mộ hoàng gia tại Speyer. Kẻ thù lớn nhất của Đức Grêgôriô VII đã sống lâu hơn ngài hai mươi mốt năm, nhưng cuối cùng lại nếm mùi thất bại đắng cay nhất dưới tay chính đứa con máu mủ của mình.
Ngày 23 tháng Chín năm 1122, tại Worms, đúng nơi Henry IV từng viết thư bảo Giáo hoàng “hãy bước xuống”, hoàng đế Henry V và các đặc sứ của Đức Callixtô II ký Thỏa ước Worms.
Theo thỏa ước, hoàng đế từ bỏ việc trao nhẫn và gậy cho giám mục. Từ nay, giám mục do giáo sĩ địa phương tự do bầu theo giáo luật và nhận nhẫn cùng gậy mục tử từ tay Giáo hội. Đổi lại, Tòa Thánh chấp thuận cho hoàng đế hoặc đại diện của triều đình được quyền hiện diện trong các cuộc bầu cử giám mục tại đất Đức, và sau khi vị giám mục đã được bầu chọn, hoàng đế sẽ trao cho ngài một cây vương trượng bằng vàng, biểu tượng cho các quyền lợi về đất đai, bổng lộc và nghĩa vụ dân sự mà vị giám mục ấy đón nhận từ nhà nước với tư cách một công dân. Công đồng chung Latêranô I họp vào năm sau, năm 1123, đã long trọng chuẩn nhận thỏa ước này; và bản văn gốc của hoàng đế Henry V với con dấu vàng hiện vẫn còn được bảo tồn cẩn thận trong Văn khố Mật Vatican.

Đó là một cuộc dung hòa khôn ngoan và thực tế: phân định rạch ròi giữa lãnh vực thiêng liêng thuộc về Thiên Chúa với lãnh vực trần thế thuộc về hoàng đế, dẫu rằng trong thực tế lịch sử hai sợi dây ấy vẫn sẽ còn đan xen chằng chịt vào nhau suốt nhiều thế kỷ sau đó. Cho đến tận ngày hôm nay tại nhiều quốc gia trên thế giới, mà người Công giáo Việt Nam chúng ta cảm nhận rất rõ nét qua các thỏa thuận ngoại giao giữa Tòa Thánh và Nhà nước, việc tuyển chọn và bổ nhiệm các vị giám mục chủ chăn cho đoàn chiên vẫn luôn là một tiến trình đối thoại tế nhị đòi hỏi sự khôn ngoan và kiên nhẫn không ngừng.
Di sản của một ngọn lửa sắt đá
Thánh Grêgôriô VII không phải người dễ được yêu mến. Ngài quá nghiêm khắc, sắt đá, và tin chắc đường lối mình là ý Chúa. Nhằm quét sạch tệ nạn giáo sĩ có gia đình, ngài từng ban hành chỉ thị kêu gọi giáo dân kiên quyết tẩy chay các Thánh lễ do những linh mục vi phạm cử hành; thế nhưng biện pháp mục vụ quá ngặt nghèo ấy tại thành phố Milanô và nhiều nơi khác đã vô tình kích động đám đông quá khích xông vào đập phá nhà cửa của các linh mục: những người vợ từng đầu ấp tay gối bao năm bỗng bị ném ra đường, còn con cái họ bị gọi là con hoang! Những tuyên ngôn mang tính tập quyền tuyệt đối của ngài về quyền bính Giáo hoàng cũng đã đẩy thế giới phương Tây vào hai thế kỷ tranh chấp quyền lực không ngớt giữa Tòa Thánh và các triều đình thế tục, đồng thời khoét sâu thêm hố ngăn cách xa lạ với người anh em Chính Thống giáo phương Đông.
Thế nhưng, công bằng mà xét, chính nhờ có ngọn lửa kiên cường không hề biết sợ hãi của ngài mà căn bệnh mua bán chức thánh gớm ghiếc đã bị đẩy lùi tận gốc rễ. Chiếc ngai tòa thánh Phêrô đã vĩnh viễn thoát khỏi số phận làm con rối bạc nhược trong tay các dòng họ quý tộc địa phương hay các hoàng đế trần thế. Giáo hội phương Tây đã kiên cường giành lại quyền độc lập thiêng liêng để tự do lựa chọn những vị mục tử đích thực cho đoàn chiên của Chúa. Hội Thánh đời đời ghi ơn ngài, tôn vinh ngài lên hàng hiển thánh; và đến năm 1728, Đức Giáo hoàng Bênêđictô XIII đã mở rộng ngày lễ kính thánh Grêgôriô VII vào ngày 25 tháng Năm cho toàn thể Giáo hội hoàn vũ.
Hội Thánh của Chúa bước ra khỏi cuộc đại cải cách Grêgôriô với một tư thế hoàn toàn mới: độc lập hơn, tự tin hơn, kỷ cương hơn và tràn đầy sức sống thiêng liêng. Và chỉ đúng mười năm sau ngày ngài nhắm mắt xuôi tay nơi đất khách quê người, một vị Giáo hoàng kế vị xuất thân từ chính chiếc nôi đan viện Cluny sẽ đứng trên cánh đồng Clermont giữa lòng nước Pháp để cất cao tiếng gọi hàng vạn hiệp sĩ phương Tây cầm gươm lên đường hướng về thành thánh Giêrusalem!
Và chỉ đúng mười năm sau ngày ngài nhắm mắt xuôi tay nơi đất khách quê người, một vị Giáo hoàng kế vị xuất thân từ chính chiếc nôi đan viện Cluny sẽ đứng trên cánh đồng Clermont giữa lòng nước Pháp để cất cao tiếng gọi hàng vạn hiệp sĩ phương Tây cầm gươm lên đường hướng về thành thánh Giêrusalem!
Chương 68 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
“Ta hằng yêu mến sự công chính và căm ghét điều gian tà, chính vì thế mà ta phải chết nơi chốn lưu đày!”
Những người trong chương
- Grêgôriô VII · Thi hài ngài nằm trong nhà thờ chính tòa Salerno từ năm 1085 đến nay. Từ năm 1728, lễ kính ngài, ngày 25 tháng Năm, được mở ra toàn Hội Thánh.
- Nicôla II · Sắc lệnh năm 1059 của ngài vẫn là nền của cách các hồng y bầu giáo hoàng ngày nay.
- Henry V · Bản thỏa ước Worms do hoàng đế ký năm 1122 đến nay vẫn còn giữ trong Văn khố Vatican.
Nơi ấy hôm nay
- Canossa, gần Reggio Emilia, nay là phế tích trên đỉnh đồi. Du khách vẫn bước lên những bậc đá nơi lâu đài từng đứng.
- Vương cung thánh đường Thánh Clêmentê ở Rôma. Nhà thờ cổ cháy năm 1084, người ta dựng nhà thờ mới đè lên. Khách xuống tầng hầm vẫn thấy hai nhà thờ chồng nhau.
Muốn đọc thêm
Cv 8,9-24 · Thư của Đức Grêgôriô VII kể chuyện Canossa · Dictatus Papae, hai mươi bảy câu · Lampert ở Hersfeld, biên niên sử · Tv 45
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Grêgôriô VII
- Henry IV
- Matilda xứ Tuscany
- Hugh
- Henry III
- Bênêđictô IX
- Grêgôriô VI
- Sylvestrô III
- Lêô IX
- Nicôla II
- Alexanđê II
- Phêrô Đamianô
- Lampert ở Hersfeld
- Rudolf xứ Rheinfelden
- Clêmentê III
- Robert Guiscard
- Henry V
- Callixtô II
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 69
Thập tự chinh thứ nhất (1095–1099)
Vì sao không một vị vua nào lên đường trong cuộc Thập tự chinh thứ nhất?
Khoảng 30 phút đọc












