Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 69

Kiểm chứng chương 69: Thập tự chinh thứ nhất (1095–1099)

Đọc xong chương 69, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: giáo hoàng đã nói gì ở Clermont mà ta biết được, ở Giêrusalem rốt cuộc có bao nhiêu người chết, và chuyện ăn thịt người ở Ma’arra có thật nằm trong sử sách không. Thập tự chinh thứ nhất là một trong những đề tài cần kể cho thật, và chương đã cố làm như vậy. Nguồn của chương đến từ nhiều phía. Có các tác giả Latinh đi theo đạo quân: Fulcher ở Chartres, Raymond ở Aguilers, và tác giả vô danh của cuốn Công trạng của người Frank (Gesta Francorum). Có công chúa Byzantine Anna Comnêna. Có các biên niên sử tiếng Híp-ri của người Do Thái vùng sông Rhine. Có các sử gia Hồi giáo, và những lá thư tìm thấy trong kho Geniza ở Cairo. Ở đây bạn sẽ thấy nên tìm ở đâu, và những con số nào còn đang được tranh luận.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Clermont, ngày 27 tháng Mười Một năm 1095

Nơi giảng. Đó là một cánh đồng ngoài cổng phía đông thành Clermont (nay là Clermont-Ferrand, miền trung nước Pháp), sau một công đồng kéo dài mười ngày.

Urbanô II. Ngài là người Pháp, tên thật là Ôđô, sinh trong một gia đình quý tộc vùng Champagne. Ngài từng là đan sĩ rồi phó viện phụ Cluny dưới thời viện phụ Hugh (xem tư liệu chương 63), sau làm hồng y dưới Grêgôriô VII, và năm 1095 đang đi khắp nước Pháp.

Bốn bản ghi bài giảng. Chương nói đúng: có bốn người chép lại, và đều chép sau khi Giêrusalem đã thất thủ:

  • Fulcher ở Chartres, có lẽ có mặt.
  • Robert Đan sĩ, nói mình có mặt.
  • Baldric ở Dol, có lẽ có mặt.
  • Guibert ở Nogent, không có mặt.

Bốn bản khác nhau. Các nhà nghiên cứu nghĩ không bản nào chép đúng nguyên lời Urbanô, như chương đã nói.

Từ “kẻ cướp” thành “chiến sĩ của Đức Kitô”. Fulcher gói ý ấy trong cuốn Lịch sử cuộc viễn chinh Giêrusalem (Historia Hierosolymitana, quyển 1, chương 3): “Hãy để những ai bấy lâu là kẻ cướp nay thành hiệp sĩ.” Câu chương dẫn, “Những ai bấy lâu là kẻ cướp, nay hãy thành hiệp sĩ”, là lời gần với bản dịch tiếng Anh của Krey năm 1921, nay ai cũng dùng được.

Thay cho mọi việc đền tội. Điều luật thứ hai của công đồng Clermont còn giữ được. Điều luật hứa rằng ai ra đi “chỉ vì lòng đạo, không để được danh vọng hay tiền bạc”, để giải phóng Hội Thánh Thiên Chúa ở Giêrusalem, thì chuyến đi ấy được tính thay cho mọi việc đền tội. Chương trình bày đúng ý ấy.

“Thiên Chúa muốn thế!” Tiếng hô này có trong bản của Robert Đan sĩ (Deus vult). Chương viết “Một trong bốn người chép kể rằng”, là nói đúng mức.

Giám mục Adhémar ở Le Puy là người đầu tiên quỳ xin đi. Nhiều bản kể như vậy. Giáo hoàng cử ngài làm đại diện cạnh đạo quân. Raymond ở Aguilers, đi theo bá tước Raymond xứ Toulouse, cũng kể chuyện vị bá tước sớm gửi lời báo rằng ông sẽ đi.

Chữ “thập tự chinh”. Đúng như chương nói. Người thời ấy gọi là “cuộc hành hương” (peregrinatio) hay “con đường” (iter). Chữ cruciata chỉ xuất hiện quanh thế kỷ XIII.

Những người đi hành hương

Cuộc hành hương lớn năm 1064–1065. Khoảng bảy ngàn người Đức, do giám mục Gunther xứ Bamberg và nhiều giám mục khác dẫn đầu, đi Giêrusalem và bị cướp tấn công dọc đường. Các biên niên sử Đức kể chuyện này, và chương kể đúng.

Thánh vịnh của người hành hương là Thánh vịnh 122, các câu 1 và 2, trích theo bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ.

Năm 1009. Al-Hakim, vua Hồi giáo Fatimid ở Ai Cập, ra lệnh phá nhà thờ Mộ Thánh đến tận móng. Sử gia Kitô giáo người Ả Rập Yahya xứ Antiôkhia kể chuyện ấy. Nhà thờ được xây lại một phần vào những năm 1040 với sự giúp đỡ của hoàng đế Byzantine. Chương nói cả người viết Kitô giáo lẫn Hồi giáo đều nhớ đó là việc làm của một nhà cai trị thất thường. Nhiều sử gia hiểu như vậy.

Một thế giới Hồi giáo chia rẽ. Các vua Fatimid theo nhánh Shia và cai trị từ Cairo. Người Seljuk theo Sunni và trên danh nghĩa nhận lệnh từ vị vua Hồi giáo ở Baghdad. Malik-Shah chết năm 1092 thì đất đai của ông vỡ ra thành những công quốc đối địch. Điều này là kiến thức thông thường trong các sách như The Crusades: Islamic Perspectives của Carole Hillenbrand. Người Seljuk chiếm Baghdad năm 1055.

Manzikert, ngày 26 tháng Tám năm 1071. Hoàng đế Rômanô IV bị bắt sống. Đúng như chương nói.

Nicêa bị người Seljuk chiếm năm 1081 và được làm thủ đô.

Piacenza, tháng Ba năm 1095. Sử gia Bernold xứ Konstanz ghi rằng sứ giả của Alexiô I đến xin quân. Chương viết hoàng đế chỉ xin “vài ngàn lính thuê”, hợp với điều các sử gia nghĩ: hoàng đế mong có lính đánh thuê, chứ không mong một đạo quân lớn.

Những lý do của Urbanô. Các lý do chương kể là những lý do các sử gia thường nêu. Câu rằng điều ngài thả ra ở Clermont sẽ vuột khỏi tầm tay ngài là lời bình của người kể.

Cuộc Thập tự chinh của người nghèo

Ngày lên đường được định là 15 tháng Tám năm 1096, lễ Đức Mẹ Lên Trời.

Phêrô Ẩn sĩ. Guibert xứ Nogent tả ông nhỏ người, đi chân trần, cưỡi lừa, và kể người ta nhổ lông con lừa giữ làm thánh tích. Chương kể theo ông. Cũng Guibert kể rằng trẻ con cứ thấy một lâu đài hay một thành phố là hỏi: “Có phải Giêrusalem đó không?”

Các vụ tàn sát người Do Thái dọc sông Rhine, tháng Năm và tháng Sáu năm 1096.

  • Nguồn chính là ba biên niên sử viết bằng tiếng Híp-ri, trong đó có biên niên sử của Solomon bar Samson, viết khoảng năm 1140, cùng biên niên sử của Eliezer bar Nathan, và các nguồn Latinh như Albert xứ Aachen.
  • Đoàn quân ấy là của bá tước Emicho xứ Leiningen.
  • Ở Speyer, giám mục Gioan cứu được nhiều người.
  • Ở Worms có khoảng tám trăm người chết.
  • Ở Mainz có khoảng một ngàn người chết, dù tổng giám mục Ruthard đã cho họ trốn trong cung của ông rồi bỏ chạy.
  • Ở Cologne, giám mục Hermann tìm cách giấu người Do Thái trong các làng.
  • Ý rằng sao phải đi tận phương Đông trong khi kẻ thù của Đức Kitô đang sống ngay giữa chúng ta có trong cả nguồn Do Thái lẫn nguồn Latinh.

Các biên niên sử Híp-ri kể có cha mẹ giết con trước, và truyền thống Do Thái nhớ những người ấy là các vị tử đạo. Albert xứ Aachen và Ekkehard kể rằng năm 1097, hoàng đế Henry IV cho phép những người bị ép rửa tội được trở lại đạo cũ, và đoàn của Emicho tan tác ở biên giới Hungary. Chương 75 sẽ kể lại những ngày này.

Civetot, tháng Mười năm 1096. Đám đông của Phêrô bị người Thổ tiêu diệt gần Nicêa. Phêrô lúc ấy ở Constantinôpôli nên thoát. Chương không kể hết các đoàn người nghèo khác, như đoàn của Walter. Phêrô vượt eo biển Bosporus nhờ hoàng đế Alexiô giúp.

Các hoàng thân

  • Godfrey xứ Bouillon, công tước vùng Hạ Lorraine, và em là Baldwin.
  • Raymond xứ Toulouse, lớn tuổi nhất.
  • Bohemond xứ Taranto, người Norman ở miền nam nước Ý, con của Robert Guiscard (chương 68), người nhiều năm đánh nhau với Byzantine. Cháu ông là Tancred.
  • Robert xứ Normandie, con trai cả của William Chinh phục.

Hugh xứ Vermandois, em vua Pháp, và Stephen xứ Blois cũng đi. Chương viết “Không vua nào đi”, đúng.

Số người. Các sử gia ngày nay ước tính từ sáu mươi đến một trăm ngàn người, kể cả những người không mang vũ khí. Con số “sáu bảy chục ngàn” của chương nằm trong khoảng ấy.

Giá của chuyến đi. Jonathan Riley-Smith nghiên cứu các hiệp sĩ trong cuốn The First Crusaders (1997). Nhiều người bán hoặc cầm cố đất, thường tốn gấp mấy lần thu nhập một năm.

Lời thề với Alexiô. Anna Comnêna kể khá dài trong cuốn Alexiad, quyển 10.

Anna Comnêna sinh tháng Mười Hai năm 1083, nên mùa đông 1096–1097 bà mười ba tuổi. Lời nhận xét rằng các hiệp sĩ đông như lá và hoa mùa xuân nằm ở Alexiad, quyển 10, mục 5. Bà viết sách khi đã ngoài năm mươi tuổi, khoảng năm 1148. Chương tóm ý bằng lời của người kể. Chuyện bà lo cha mình sợ rằng mục đích thật của vài người là Constantinôpôli cũng là ý của sách ấy.

Nicêa đầu hàng quân Byzantine ngày 19 tháng Sáu năm 1097. Dorylaeum là ngày 1 tháng Bảy năm 1097.

Antiôkhia

Về thành Antiôkhia, xem tư liệu chương 10 và 34.

  • Cuộc vây kéo dài từ ngày 20 tháng Mười năm 1097 đến ngày 3 tháng Sáu năm 1098, khoảng tám tháng.
  • Chuyện ăn ngựa, chó, cỏ và da thuộc có trong Công trạng của người Frank và Fulcher.
  • Giám mục Adhémar ra lệnh ăn chay và đuổi đàn bà khỏi trại. Fulcher kể điều này.
  • Một lính canh trong thành tên Firuz mở cổng cho Bohemond.
  • Đạo quân lớn của Kerbogha, người cai trị Mosul, kéo đến vây ngược.
  • Stephen xứ Blois bỏ đi ngày 2 tháng Sáu năm 1098, gặp Alexiô và nói mọi sự đã mất, và hoàng đế quay về ở Philomelium.

Ngọn Giáo Thánh. Phêrô Bartholomew nói thánh Anrê hiện ra với mình. Mũi giáo được tìm thấy ngày 14 tháng Sáu năm 1098 dưới nền nhà thờ thánh Phêrô ở Antiôkhia. Nguồn chính là Raymond ở Aguilers, tuyên úy của bá tước Toulouse, người tin vào Ngọn Giáo và có mặt lúc đào. Chương nói đúng là giám mục Adhémar nghi ngờ. Năm 1099, Phêrô Bartholomew tự nguyện đi qua lửa để chứng minh, và chết vì bỏng ít ngày sau.

Chiến thắng ngày 28 tháng Sáu năm 1098.

Bohemond giữ Antiôkhia cho mình. Đúng, trái với lời thề với hoàng đế. Thượng phụ Hy Lạp của thành là Gioan bị đuổi, và năm 1098 người Latinh đặt Bernard xứ Valence thay.

Giám mục Adhémar chết ngày 1 tháng Tám năm 1098, có lẽ vì thương hàn.

Ma’arra, tháng Mười Hai năm 1098. Ba tác giả Kitô giáo kể chuyện ăn thịt người: Fulcher ở Chartres, Raymond ở Aguilers và Ralph ở Caen. Ralph viết rằng có người nấu thịt người lớn và xiên nướng trẻ con. Đúng như chương nói, các sử gia Kitô giáo không giấu chuyện này. Fulcher và Ralph viết với nỗi kinh hoàng.

Ngày 15 tháng Bảy năm 1099

  • Họ đến Giêrusalem ngày 7 tháng Sáu năm 1099. Mọi nguồn đều ghi như vậy.
  • Khoảng mười hai, mười ba ngàn chiến binh. Đây là con số ước tính dựa vào Raymond ở Aguilers.
  • Cuộc đi chân trần quanh tường thành ngày 8 tháng Bảy. Raymond ở Aguilers và Công trạng của người Frank kể. Lời so sánh với Giêricô có trong các nguồn ấy. Chuyện Giêricô nằm ở sách Giôsuê, chương 6. Chi tiết quân thủ thành chế nhạo, dựng thánh giá lên và khạc nhổ cũng có trong đó.
  • Vượt tường ngày 15 tháng Bảy. Đúng.
  • Người Fatimid chiếm lại Giêrusalem từ người Thổ vào mùa hè năm 1098, và sứ giả của họ đã gặp người Frank. Al-Afdal, tể tướng Fatimid, cử họ đi vào tháng Tám năm 1098.

Cuộc tàn sát.

  • Những người chạy lên mái đền al-Aqsa dưới cờ của Tancred bị giết vào hôm sau. Công trạng của người Frank và Albert xứ Aachen kể chuyện này.
  • Công trạng của người Frank có hình ảnh máu ngập đến mắt cá chân.
  • Raymond ở Aguilers viết máu ngập đến đầu gối và đến dây cương ngựa, mượn hình ảnh từ sách Khải huyền, chương 14, câu 20, và gọi đó là một phán xét công bằng của Thiên Chúa. Chương kể đúng, cả niềm vui trong giọng ông. Sách của ông là Historia Francorum.
  • Viên tổng đốc Iftikhar ad-Dawla giao Tháp Đavít cho Raymond xứ Toulouse để đổi lấy mạng sống, và được hộ tống ra Ascalon. Raymond ở Aguilers và Ibn al-Athir kể điều này.

Con số người chết. Sử gia Hồi giáo Ibn al-Athir, viết khoảng năm 1230, nói bảy mươi ngàn. Năm 2004, sử gia Israel Benjamin Kedar, dựa vào các lá thư trong kho Geniza ở Cairo (một kho giấy tờ cũ của một hội đường) và các nguồn khác, lập luận rằng con số thật có lẽ khoảng ba ngàn, hoặc hơn vài ngàn. Các lá thư Geniza còn kể cộng đồng Do Thái ở Ai Cập quyên tiền chuộc những người Do Thái bị bắt ở Giêrusalem.

Người Do Thái trong thành. Albert xứ Aachen kể họ bị dồn vào hội đường và bị đốt. Các lá thư Geniza cho thấy một số người được chuộc. Các sử gia còn bàn về chi tiết.

Tạ ơn ở Mộ Thánh. Mọi nguồn Latinh đều kể.

Tin tức đến Baghdad. Ibn al-Athir, trong bộ Toàn sử (al-Kamil), ở năm 492 theo lịch Hồi giáo, ghi rằng người tị nạn từ Syria đến phản đối ngay trong đền thờ của vị vua ở Baghdad. Gần năm mươi năm sau không ai đáp lời. Các tác giả Hồi giáo gọi người mới đến là Franj, người Frank. Urbanô II mất ngày 29 tháng Bảy năm 1099, trước khi tin về đến Rôma.

Vương quốc Giêrusalem

Godfrey không nhận danh hiệu vua. Ông nhận danh hiệu “Người Bảo vệ Mộ Thánh” (Advocatus Sancti Sepulchri). Lời rằng ông không chịu đội vương miện vàng nơi Vua của mình đã đội vương miện gai là truyền thống, do sử gia Guillaume xứ Tyre ghi lại khoảng năm 1170 đến 1180. Chương viết “Một truyền thống xưa kể rằng”, là đúng. Godfrey mất ngày 18 tháng Bảy năm 1100, và em ông là Baldwin I lên làm vua.

Bốn lãnh địa là Giêrusalem, Edessa, Antiôkhia và Tripoli. Chương 70 kể tiếp.

Những đan sĩ cũng là hiệp sĩ

Dòng Bệnh viện thánh Gioan.

  • Bệnh viện ở Giêrusalem do các thương nhân Amalfi lập từ trước năm 1099. Tu huynh Gerard coi sóc.
  • Ngày 15 tháng Hai năm 1113, Giáo hoàng Pascalê II ban sắc chỉ Pie postulatio voluntatis công nhận dòng.
  • Luật của dòng, soạn dưới thời viện trưởng Raymond du Puy, gọi người bệnh là “các chủ của chúng ta”.
  • Bệnh viện có lúc chữa gần hai ngàn người. Một khách hành hương tên Gioan xứ Würzburg viết về điều ấy khoảng năm 1165.
  • Bệnh viện nhận cả bệnh nhân không phải Kitô hữu. Một số nguồn cuối thế kỷ XII nói vậy. Chương viết “có ghi chép”, là đúng mức.

Ngày nay dòng vẫn còn, là Dòng Malta, làm việc bác ái và y tế, có quy chế riêng trong luật quốc tế.

Hiệp sĩ Đền Thờ.

  • Hugues de Payens và tám bạn đồng hành, khoảng năm 1119 hoặc 1120. Guillaume xứ Tyre kể chuyện này.
  • Họ ở trong một phần đền al-Aqsa, mà người Latinh gọi là “Đền Thờ Salômôn”.
  • Công đồng Troyes công nhận họ năm 1129.

Thánh Bênađô và “đạo quân mới”. Tác phẩm Ca ngợi Đạo binh Mới (De laude novae militiae) viết khoảng năm 1130 đến 1136. Ở chương 3, Bênađô viết rằng hiệp sĩ của Đức Kitô khi giết kẻ ác thì không phải “giết người” (homicida) mà là “giết ác” (malicida). Chương dịch đúng ý. Câu rằng Hội Thánh ngày nay đọc câu ấy không khỏi rùng mình là lời bình của người kể.

Chương 80 kể số phận của dòng Đền Thờ.

Năm 2000

Ngày 12 tháng Ba năm 2000, Chúa nhật thứ nhất Mùa Chay của Năm Thánh, Đức Gioan Phaolô II cử hành “Ngày Xin Tha thứ” trong đền thánh Phêrô. Một trong các lời xin tha thứ là cho những lần Kitô hữu đã dùng bạo lực để phục vụ chân lý. Ủy ban Thần học Quốc tế soạn văn kiện Ký ức và hòa giải cho ngày ấy. Cả hai có trên vatican.va.

Những người trong chương

Urbanô II, giáo hoàng (1088–1099).

Adhémar ở Le Puy, giám mục, đại diện của giáo hoàng.

Alexiô I Komnênô, hoàng đế Byzantine. Anna Comnêna, con gái ông, sử gia.

Phêrô Ẩn sĩ, người giảng thuyết.

Emicho xứ Leiningen, bá tước.

Godfrey xứ Bouillon, Baldwin, Raymond xứ Toulouse, Bohemond, Tancred và Robert xứ Normandie, các hoàng thân của cuộc Thập tự chinh.

Phêrô Bartholomew, người tìm Ngọn Giáo.

Fulcher ở Chartres, Raymond ở Aguilers, Ralph ở Caen, Albert xứ Aachen và Guibert xứ Nogent, các tác giả viết sử.

Gerard, người lập Dòng Bệnh viện. Hugues de Payens, người lập Dòng Đền Thờ.

Bênađô ở Clairvaux.

Ibn al-Athir, sử gia Hồi giáo.

Những nơi trong chương

Clermont, nước Pháp. Piacenza, nước Ý. Speyer, Worms, Mainz và Cologne, dọc sông Rhine. Constantinôpôli. Civetot và Nicêa ở Tiểu Á. Dorylaeum, gần Eskişehir. Antiôkhia, nay là Antakya. Ma’arra, nay là Maarat al-Numan ở Syria. Giêrusalem: đền al-Aqsa và nhà thờ Mộ Thánh. Manzikert, nay là Malazgirt ở Thổ Nhĩ Kỳ.

Đọc thêm

Bản kể của Fulcher dễ đọc trong tuyển tập tiếng Anh The First Crusade: The Accounts of Eyewitnesses and Participants, do August C. Krey dịch. Những trang cuối của Công trạng của người Frank kể việc chiếm Giêrusalem bằng giọng một người lính có mặt tại đó, chỉ mất vài phút để đọc. Đọc xong, bạn hãy đọc văn kiện Ký ức và hòa giải (2000) để thấy Hội Thánh hôm nay nhìn lại những trang ấy ra sao. Muốn nghe tiếng nói từ phía bên kia, cuốn Thập tự chinh qua con mắt người Ả Rập (The Crusades Through Arab Eyes) của Amin Maalouf dễ đọc. Cuốn Alexiad của Anna Comnêna có bản dịch Penguin của E. R. A. Sewter.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 55 (Giêrusalem năm 638), chương 61 (Hòa bình của Thiên Chúa), chương 63 (Cluny và thánh Bênađô), chương 64 (Anna Comnêna), chương 67 (mùa hè năm 1054), chương 70 (sau năm 1099), chương 75 (người Do Thái) và chương 80 (số phận dòng Đền Thờ).

Trở lại chương 69