Chương 69
Năm 1095–1099 · Từ nước Pháp đến Giêrusalem
Ngày 27 tháng Mười Một năm 1095, tại thị trấn Clermont nằm giữa miền trung nước Pháp, không một ngôi nhà thờ nào có đủ chỗ chứa cho dòng người đổ về đông nghịt. Người ta phải dựng vội một lễ đài bằng gỗ ngay trên cánh đồng trống ngoài cổng thành phía đông. Đứng trên lễ đài hôm ấy là Đức Giáo hoàng Urbanô II, một vị giáo hoàng người Pháp, từng xuất thân là đan sĩ rồi làm phó viện phụ của đại đan viện Cluny danh tiếng. Đứng chen chúc trước mặt ngài là các giám mục vừa họp xong mười ngày công đồng tại Clermont, các hiệp sĩ khoác áo giáp lưới sắt, cùng hàng ngàn giáo dân và người dân quanh vùng.
Đức Urbanô II tên thật là Ôđô, sinh trưởng trong một gia đình quý tộc vùng Champagne. Ngài từng tu học tại Cluny dưới thời thánh Viện phụ Hugô, rồi được Đức Grêgôriô VII, vị Giáo hoàng cải cách mà ngài hết lòng ngưỡng mộ, cất nhắc lên hàng hồng y. Ba tháng trước sự kiện này, ngài rời đất Ý sang kinh lý khắp nước Pháp, đi đến đâu cũng làm phép bàn thờ, giảng thuyết khuyên răn dân chúng; và Công đồng Clermont chính là cao điểm của chuyến hành trình mục vụ ấy.
Hôm ấy Đức Thánh Cha đã nói những gì, sử sách không còn giữ được từng câu từng chữ. Có bốn nhân chứng chép lại bài giảng của ngài, ba người trong số đó có lẽ đã tận mắt chứng kiến buổi sáng hôm ấy, nhưng họ chỉ chắp bút vài năm sau đó khi biến cố đã xảy ra trọn vẹn, và mỗi người nhớ theo một cách. Theo lời họ kể, Đức Giáo hoàng đã xúc động kể về nỗi thống khổ của các anh chị em Kitô hữu phương Đông đang bị quân Thổ Nhĩ Kỳ đánh đập và sát hại, về những ngôi thánh đường bị xúc phạm, và về những đoàn người hành hương bị cướp bóc, làm nhục trên đường tiến về Mộ Chúa. Ngài tha thiết kêu gọi các hiệp sĩ phương Tây, những người bấy lâu nay chỉ biết rút gươm đâm chém lẫn nhau để tranh giành đất đai phong kiến, hãy chấm dứt cảnh “làm quân trộm cướp” để trở thành những “chiến sĩ đích thực của Đức Kitô”, đem gươm giáo ấy đi bảo vệ anh em đồng đạo và giải phóng thành thánh Giêrusalem. Giáo sĩ Fulcher xứ Chartres tóm lại trong một câu: “Những ai bấy lâu nay là kẻ cướp, thì nay hãy trở thành những hiệp sĩ chân chính”. Văn kiện công đồng kèm một lời hứa: ai lên đường “chỉ thuần túy vì lòng đạo đức mến Chúa, chứ không nhằm tìm kiếm danh vọng hay bổng lộc tiền tài”, với mục đích duy nhất là giải phóng Hội Thánh của Thiên Chúa tại Giêrusalem, thì chính chuyến đi gian khổ ấy sẽ được tính thay cho mọi việc đền tội sau khi xưng tội.
Một tác giả đương thời kể lại rằng khi Đức Giáo hoàng vừa dứt lời, cả biển người trên cánh đồng đồng thanh hô vang một tiếng sấm rền: “Deus vult! Deus vult!”, “Thiên Chúa muốn thế! Thiên Chúa muốn thế!” Đức Giám mục Adhémar thành Le Puy là người đầu tiên xúc động bước lên quỳ gối xin được ghi danh lên đường. Người ta vội vã cắt những mảnh vải đỏ thành hình chữ thập rồi khâu đính lên vai áo của những người tình nguyện. Đức Giám mục Adhémar được Đức Thánh Cha cắt đặt làm đặc sứ Tòa Thánh đi bên cạnh đạo quân; còn Bá tước Raymond xứ Toulouse, vị lãnh chúa cao niên và giàu có bậc nhất miền nam nước Pháp, chẳng bao lâu sau cũng gửi thư báo tin rằng ông sẽ đem toàn bộ gia sản và hiệp sĩ dưới quyền cùng lên đường.


Vào thời điểm ấy, từ ngữ “Thập tự chinh” hoàn toàn chưa hề xuất hiện. Người thời bấy giờ chỉ gọi chuyến đi ấy là “cuộc hành hương thánh”, hoặc đơn sơ gọi là “con đường dẫn về Mộ Chúa”. Danh từ crusade, tức Thập tự chinh, trong các ngôn ngữ phương Tây mãi đến thế kỷ thứ mười ba mới bắt đầu được dùng, bắt nguồn từ chính chữ crux, nghĩa là thánh giá, may trên vai áo của những người lên đường. Bốn năm sau buổi sáng mùa đông lạnh giá ở Clermont ấy, cuộc hành hương mang gươm giáo ấy sẽ khép lại trong biển máu ngay trên các đường phố Giêrusalem.
Những đoàn người hành hương về đất thánh
Thực ra từ nhiều thế kỷ trước năm 1095, người Kitô hữu phương Tây đã có truyền thống lặn lội đi bộ sang tận Giêrusalem. Đó là chuyến đi để đời của một kiếp người: một tín hữu phải mất ròng rã từ một đến hai năm trời băng qua đèo cao núi tuyết và biển cả mênh mông, và rất nhiều người đã kiệt sức nằm lại dọc đường mà không bao giờ quay về lại quê nhà. Họ ra đi để được tận mắt quỳ gối cầu nguyện nơi Chúa Giêsu từng đổ máu chịu chết và sống lại, để làm việc đền tội, hoặc để xin một ơn chữa lành đặc biệt. Trên môi miệng những người lữ hành ấy luôn ngân vang câu Thánh vịnh quen thuộc: “Tôi vui mừng biết bao khi người ta bảo tôi: Nào ta cùng trẩy lên đền thánh Chúa! Lạy Giêrusalem, chân chúng tôi đang dừng bước trước cửa thành ngài”. Vào các năm 1064–1065, từng có cả một đoàn hành hương khổng lồ gồm khoảng bảy ngàn giáo dân người Đức, do nhiều vị giám mục dẫn đầu, đã cùng nhau đi bộ sang Đất Thánh.

Kể từ khi rơi vào tay người Hồi giáo từ năm 638 như chương 55 đã kể, thành Giêrusalem suốt hơn bốn trăm năm nhìn chung vẫn mở cửa đón các đoàn hành hương Kitô giáo. Thế nhưng cũng có những giai đoạn đen tối: vào năm 1009, vị vua Hồi giáo dòng Fatimid ở Ai Cập là al-Hakim bỗng ra sắc lệnh triệt hạ Đền thờ Mộ Thánh xuống tận nền móng. Cả các sử gia Kitô giáo lẫn Hồi giáo thời ấy đều ghi nhận đây là hành động điên rồ bất thường của một vị hôn quân thất thường chứ không phải là chính sách chung của thế giới Hồi giáo; và đến thập niên 1040, ngôi đền thờ đã được tái thiết lại một phần nhờ sự hỗ trợ tài chính của các hoàng đế Byzantium. Thế nhưng bước sang nửa sau thế kỷ thứ mười một, các bộ tộc người Thổ Seljuk, một dân tộc thiện chiến cải sang Hồi giáo Sunni xuất thân từ vùng Trung Á, đã tràn xuống đánh chiếm thủ đô Baghdad và toàn bộ xứ Syria. Kể từ đó, các con đường dẫn về Giêrusalem trở nên nguy hiểm, đầy rẫy cảnh cướp bóc và tống tiền.
Thế giới Hồi giáo lúc ấy cũng đang chia rẽ: ở Ai Cập là vương triều Fatimid theo nhánh Shia đóng đô tại Cairo; còn người Seljuk theo nhánh Sunni thì cai trị vùng Syria và Lưỡng Hà dưới danh nghĩa của vị khalip ở Baghdad. Khi thủ lĩnh Seljuk Malik-Shah chết năm 1092, đế chế tan thành hàng chục tiểu quốc đánh nhau. Chính sự chia rẽ ấy giải thích vì sao một đạo quân nhỏ từ phương Tây lại tiến sâu được vào Trung Đông.
Mối đe dọa trực tiếp nhất giáng vào đế quốc Kitô giáo Byzantium: năm 1071, trong trận chiến thảm khốc tại Manzikert ở miền đông Tiểu Á, quân Thổ Seljuk đã nghiền nát đại quân Byzantium và bắt sống cả hoàng đế Rôma. Chỉ trong vòng mười năm sau trận thua ấy, gần như toàn bộ vùng đất Tiểu Á trù phú đã rơi vào tay người Thổ. Họ lập kinh đô mới ngay tại thành Nicêa, chỉ cách kinh thành Constantinôpôli vài ngày hành quân! Đứng trước nguy cơ diệt vong, vào tháng Ba năm 1095, hoàng đế Byzantium là Alexiô I Komnênô đã cử sứ giả đến dự một công đồng do Đức Giáo hoàng Urbanô II chủ tọa tại Piacenza ở miền bắc nước Ý, khẩn khoản xin Tòa Thánh kêu gọi các hiệp sĩ phương Tây sang làm lính đánh thuê giúp triều đình đẩy lui quân Thổ.

Hoàng đế Alexiô lúc ấy chỉ mong xin được vài ngàn lính đánh thuê thiện chiến. Thế nhưng tám tháng sau tại Clermont, Đức Giáo hoàng Urbanô II đã đáp lại lời thỉnh cầu ấy bằng một phong trào có quy mô vượt xa mọi dự tính của hoàng đế.
Đức Urbanô II có nhiều toan tính: ngài muốn cứu anh em Kitô hữu phương Đông, và qua đó biết đâu hàn gắn được vết thương năm 1054. Ngài cũng muốn nhân dịp này chấm dứt những cuộc nội chiến phong kiến tàn sát lẫn nhau giữa các lãnh chúa phương Tây, tiếp nối tinh thần của phong trào “Hòa bình của Thiên Chúa” mà chương 61 đã nhắc tới. Từng là học trò trung thành của Đức Grêgôriô VII, ngài ấp ủ một viễn cảnh về một Hội Thánh độc lập, tự do và có đủ uy quyền thiêng liêng để quy tụ muôn dân. Và trên hết, ngài khao khát nhìn thấy Giêrusalem, nơi thánh thiêng nhất của đức tin, được trở về trong vòng tay của người có đạo. Thế nhưng, ngọn lửa mà ngài châm ngòi tại Clermont hôm ấy rồi đây sẽ vượt ra ngoài tầm kiểm soát của ngài.
Cuộc Thập tự chinh của dân nghèo
Ngày lên đường được ấn định là 15 tháng Tám năm 1096, lễ Đức Mẹ Hồn Xác Lên Trời, để các lãnh chúa kịp sắm lương thảo, vũ khí. Thế nhưng làn sóng nhiệt thành lan nhanh như cháy rừng mùa khô.
Tại miền bắc nước Pháp, có một vị ẩn sĩ có vóc dáng nhỏ bé, chân đi đất, khoác áo len thô và cưỡi trên lưng một con lừa gầy, tên là Phêrô Ẩn Sĩ. Ông đi từ làng này sang làng khác, cất tiếng giảng thuyết đầy xúc động kêu gọi dân chúng đứng lên đi cứu Mộ Chúa. Dân làng sùng kính ông như một vị thánh sống, nhiều người thậm chí còn chen nhau nhổ từng sợi lông trên lưng con lừa của ông đem về cất giữ như thánh tích! Thế là ngay từ mùa xuân năm 1096, trước ngày ấn định nhiều tháng trời, hàng chục ngàn người nghèo khó gồm nông dân lam lũ, những phụ nữ bồng con và cả những người già yếu đã tự động lũ lượt khăn gói lên đường đi theo chân Phêrô Ẩn Sĩ. Họ ra đi mà chẳng có lương thực dự trữ, không có vũ khí tự vệ, và phần đông chẳng hề biết thành Giêrusalem nằm ở phương nào trên bản đồ. Người đương thời kể rằng mỗi khi tới gần một thành phố lạ, lũ trẻ lại hỏi cha mẹ: “Kìa, có phải thành thánh Giêrusalem đằng kia không hở mẹ?”

Những nhóm người hành hương tự phát khác cũng kéo đi theo những ngả đường khác nhau. Và giữa cơn cuồng nhiệt ấy, một nhóm người đã gây ra một tội ác kinh hoàng mà không một lời kêu gọi nào của Đức Giáo hoàng từng cho phép.
Vào tháng Năm và tháng Sáu năm 1096, một toán thập tự quân ô hợp do Bá tước Emicho xứ Leiningen cầm đầu đã tiến dọc theo thung lũng sông Rhine. Khi đi qua các đô thị sầm uất như Speyer, Worms, Mainz và Cologne, họ bỗng quay sang tấn công tàn bạo vào các khu phố của cộng đồng người Do Thái. Những kẻ cuồng tín rêu rao rằng: cớ sao chúng ta phải nhọc công lặn lội sang tận phương Đông xa xôi để đánh đuổi kẻ thù của Chúa, trong khi những kẻ từng đóng đinh Chúa năm xưa lại đang nhởn nhơ sinh sống ngay giữa lòng quê hương chúng ta? Người Do Thái bị ép chọn: chịu phép Rửa hay chết. Hàng ngàn người vô tội bị tàn sát. Các cuốn biên niên sử Do Thái giáo do những nhân chứng sống sót ghi lại đã kể những cảnh tượng xé lòng: có những gia đình thà tự sát tập thể chứ nhất quyết không chịu bỏ đạo của tổ tiên, và có những người cha người mẹ trong cơn cùng quẫn đã tự tay giết chết các con thơ của mình trước khi đón nhận lưỡi gươm của quân cướp. Truyền thống Do Thái đời đời ghi nhớ những nạn nhân ấy là các thánh tử đạo vì đức tin.

Cũng cần phải công bằng ghi nhận rằng nhiều vị giám mục Công giáo tại các thành phố ấy đã dũng cảm đứng ra che chở cho người Do Thái. Tại Speyer, Đức Giám mục Gioan đã mở cửa dinh thự cứu thoát được rất nhiều gia đình. Tại Mainz, Đức Tổng Giám mục Ruthard đã giấu hàng trăm người Do Thái vào trong cung điện của mình, và chỉ chịu bỏ chạy khi đám đông cuồng loạn phá cổng tràn vào. Tại Cologne, vị giám mục sở tại đã kịp thời sơ tán bà con Do Thái đi trốn tại các làng quê hẻo lánh. Nhưng các giám mục không ngăn nổi ở mọi nơi: riêng Worms khoảng tám trăm người bị giết, Mainz khoảng một ngàn. Sang năm sau, khi hoàng đế Henry IV trở về nước Đức, ông đã ban sắc lệnh cho phép tất cả những người Do Thái từng bị ép chịu phép Rửa tội trong cơn biến loạn được quyền quay trở về với niềm tin truyền thống của họ mà không bị coi là phạm tội bỏ đạo. Rốt cuộc, đạo quân cướp bóc của Bá tước Emicho đã bị quân đội Hungary đánh tan tác khi toan vượt qua biên giới nước này.
Còn đoàn người nghèo đói của Phêrô Ẩn Sĩ thì lết bước đến được kinh thành Constantinôpôli vào tháng Tám năm 1096. Hoàng đế Alexiô hoảng sợ trước đám đông vô kỷ luật và đói khát ấy, nên đã vội vã cho thuyền chở họ vượt qua eo biển Bosphorus sang bờ đất Tiểu Á. Đến tháng Mười năm ấy, khi tiến đến gần pháo đài Civetot, đoàn người ô hợp đã rơi vào ổ phục kích của kỵ binh Thổ Nhĩ Kỳ. Gần như toàn bộ đoàn người nghèo khổ ấy đã bị tàn sát hoặc bị bắt đem bán làm nô lệ nơi xứ người; bản thân Phêrô Ẩn Sĩ lúc đó đang ở lại Constantinôpôli để xin lương thảo nên may mắn thoát chết.
Đạo quân của các bậc vương hầu
Sau thảm kịch ấy, đạo quân Thập tự thật sự mới kéo đến: các vương hầu, bá tước và hiệp sĩ thiết giáp, nhưng hoàn toàn vắng bóng các vị vua đương triều, vì các vua bấy giờ hoặc đang mắc vạ tuyệt thông, hoặc bận rộn việc nước.
Đứng đầu là: Công tước Godfrey xứ Bouillon cùng người em trai là Baldwin, đến từ vùng đất nay thuộc nước Bỉ; Bá tước Raymond xứ Toulouse, vị chỉ huy cao tuổi và giàu có nhất; Hoàng thân Bohemond xứ Taranto, một hiệp sĩ Norman dũng mãnh đến từ miền nam nước Ý, con trai của Robert Guiscard trong chương 68, cùng người cháu tài ba là Tancred; và Bá tước Robert xứ Normandie, con trai cả của vua William Kẻ Chinh Phục nước Anh. Tổng số lực lượng lên tới khoảng sáu mươi đến bảy mươi ngàn người, trong đó có khoảng mười ngàn kỵ sĩ thiết giáp, còn lại là bộ binh và những người phục dịch không mang vũ khí.
Với một hiệp sĩ, khâu thánh giá lên vai áo không phải chuyện rẻ. Ngựa, giáp và tùy tùng cho một chuyến đi nhiều năm tốn gấp bốn, năm lần thu nhập cả năm của gia đình. Đa số họ đã phải cắn răng bán tống bán tháo hoặc đem cầm cố toàn bộ lâu đài, ruộng đất và thái ấp của tổ tiên cho các đan viện để lấy tiền mặt lên đường. Phần lớn trong số họ đều ý thức rất rõ rằng mình có thể sẽ vĩnh viễn không bao giờ còn ngày trở về quê hương. Mọi chứng từ lịch sử đương thời đều cho thấy động lực sâu xa thúc đẩy đa số các hiệp sĩ ra đi chính là lòng xác tín tôn giáo chân thành, niềm khao khát được cứu rỗi linh hồn và đền tội, dẫu rằng trong lòng một số vương hầu vẫn không thiếu những toan tính tranh giành đất đai hay danh vọng trần thế. Đó thực chất là một cuộc hành hương tôn giáo được thực hiện bằng gươm giáo.
Mùa đông năm 1096–1097, các cánh quân tề tựu ngoài thành Constantinôpôli. Hoàng đế Alexiô khôn khéo bắt các vương hầu thề: chiếm lại thành nào từng thuộc Byzantium thì phải trả cho triều đình. Giữa hai bên luôn âm ỉ một sự nghi kỵ sâu sắc: người phương Tây coi người Hy Lạp là phường lắt léo, xảo quyệt và tráo trở; trong khi người Hy Lạp lại nhìn các hiệp sĩ phương Tây như những kẻ man di thô lỗ, hung bạo và tham lam. Công chúa Anna Comnêna, con gái hoàng đế Alexiô, lúc ấy mới mười ba tuổi, sau này viết trong bộ sử của mình rằng các hiệp sĩ phương Tây đông nghịt như lá mùa thu và hoa mùa xuân, và phụ hoàng của bà luôn nơm nớp lo sợ rằng mục tiêu thực sự của một vài thủ lĩnh trong số họ chính là toan tính đánh chiếm kinh đô Constantinôpôli!
Tháng Sáu năm 1097, với sự yểm trợ của quân đội Byzantium, quân Thập tự lấy lại Nicêa, nơi từng họp hai công đồng chung. Tháng Bảy, họ đánh bại kỵ binh Thổ ở Dorylaeum. Rồi là chặng vượt cao nguyên Tiểu Á giữa mùa hè: người Thổ đốt đồng cỏ, lấp giếng trên đường rút; hàng ngàn người và ngựa chết khát dọc đường.
Tám tháng nghẹt thở tại thành Antiôkhia
Tháng Mười năm 1097, quân Thập tự đến trước Antiôkhia, nơi các môn đệ lần đầu được gọi là Kitô hữu như chương 10 đã kể. Thành lũy đồ sộ ôm cả sườn núi. Họ phải vây thành tám tháng, qua một mùa đông lạnh buốt mưa dầm. Lương thực cạn kiệt đến mức khủng khiếp: các hiệp sĩ phải làm thịt cả ngựa chiến quý giá của mình, rồi đến lượt chó mèo, chuột bọ; người ta phải nhổ cả cỏ dại ngoài đồng và đem những chiếc quai giày bằng da bò ra ninh nhừ để ăn cầm hơi! Dịch bệnh hoành hành, nhiều chiến binh vì quá tuyệt vọng đã đang đêm lén trốn khỏi trại quân. Đức Giám mục Adhémar nghiêm lệnh cho toàn quân phải ăn chay ba ngày, dâng Thánh lễ cầu nguyện và trục xuất tất cả phụ nữ ra khỏi trại lính, vì ngài xác tín rằng chính tội lỗi buông tuồng của binh lính là nguyên nhân khiến Thiên Chúa giáng phạt đạo quân.

Đến đêm ngày 2 tháng Sáu năm 1098, nút thắt bỗng được tháo gỡ nhờ sự phản bội từ bên trong: một viên sĩ quan chỉ huy gác tháp người Armenia theo Hồi giáo tên là Firuz đã lén thả dây thừng tiếp ứng cho cánh quân của Bohemond trèo qua tường thành mở toang cổng chính cho quân Thập tự ùa vào chiếm thành. Nhưng vui chẳng tày gang: hai ngày sau, đại quân Hồi giáo của Kerbogha, tổng trấn Mosul, kéo đến vây ngược quân Thập tự đang kẹt trong thành không còn hạt lương thực! Đúng vào đêm trước ngày nguy khốn ấy, một trong những thủ lĩnh quan trọng là Bá tước Stephen xứ Blois vì quá hoảng sợ đã lén bỏ trốn; dọc đường chạy về phương Tây, ông gặp đoàn quân cứu viện của hoàng đế Alexiô và hớt hải báo tin rằng toàn bộ quân Thập tự ở Antiôkhia coi như đã bị tiêu diệt sạch, khiến hoàng đế Byzantium quyết định quay đầu rút quân về nước, một hành động mà người phương Tây coi là sự phản bội hèn nhát không bao giờ tha thứ.
Giữa lúc tuyệt vọng, một người nghèo theo đoàn quân tên Phêrô Bartholomew bảo rằng thánh Anrê hiện ra trong mộng, chỉ chỗ chôn ngọn Giáo Thánh, ngọn giáo người lính Rôma đã đâm cạnh sườn Chúa Giêsu. Người ta liền đào sâu xuống lớp nền đất bên dưới ngôi nhà thờ thánh Phêrô trong thành, và quả nhiên tìm thấy một mũi giáo bằng sắt cổ. Mặc dù nhiều người có học thức, kể cả chính Đức Giám mục Adhémar, tỏ ra hoài nghi về tính xác thực của di vật này, nhưng việc phát hiện ra ngọn giáo sắt vào đúng thời khắc đen tối ấy đã thổi bùng một ngọn lửa cuồng nhiệt và niềm tin sắt đá vào lòng những người lính đang kiệt sức. Sang mùa xuân năm sau, Phêrô Bartholomew tình nguyện bước qua một giàn lửa đỏ rực để chứng minh lời mình là thật, và qua đời vì vết bỏng ít ngày sau đó. Ngày 28 tháng Sáu năm 1098, mở toang cổng thành, đạo quân Thập tự đói lả nhưng ngập tràn khí thế đã liều mình xông thẳng vào đại quân của Kerbogha, giáng cho quân Hồi giáo một thất bại tan tác ngoài sức tưởng tượng!
Thế nhưng ngay sau đó, các thủ lĩnh lại tranh giành: Bohemond giữ Antiôkhia làm công quốc riêng, không trả cho hoàng đế như đã thề; các giáo sĩ phương Tây thậm chí còn trục xuất vị Thượng phụ Chính Thống giáo Hy Lạp của thành phố để tự ý tấn phong một vị Thượng phụ nghi lễ Latinh lên thay thế. Vị chủ chăn đạo đức Adhémar qua đời vì bệnh sốt thương hàn vào ngày 1 tháng Tám, khiến đạo quân mất đi tiếng nói hòa giải duy nhất. Suốt gần nửa năm trời sau đó, các vương hầu cứ dùng dằng ở lại Antiôkhia cãi cọ phân chia đất đai mà chẳng chịu tiến về Giêrusalem.
Cũng trong mùa đông năm 1098 đen tối ấy đã xảy ra một biến cố đau lòng mà các sử gia Kitô giáo đương thời không hề che giấu: vào tháng Mười Hai, sau khi công phá thành Ma’arra ở Syria, một bộ phận lính Thập tự quân vì quá đói khát đến cùng quẫn đã ăn thịt những thi thể của quân thù Hồi giáo vừa tử trận. Cả ba nhà chép sử biên niên của cuộc Thập tự chinh là Fulcher xứ Chartres, Raymond xứ Aguilers và Ralph xứ Caen đều ghi lại sự kiện kinh hoàng này với tất cả nỗi ghê rợn và hổ thẹn.
Ngày 15 tháng Bảy năm 1099: thành thánh thất thủ trong máu lệ
Cuối cùng, chính những người lính nghèo khổ và giáo dân trong đạo quân đã phẫn nộ nổi dậy, dọa sẽ tự tay đập sập các bức tường thành để ép buộc các vị vương hầu phải lập tức lên đường. Tháng Giêng năm 1099, đoàn quân bắt đầu hành quân xuôi về phương Nam. Lúc bấy giờ, thành Giêrusalem đã đổi chủ: triều đình Fatimid ở Ai Cập đã tranh thủ cơ hội người Thổ suy yếu để đem quân đánh chiếm lại thành phố này từ mùa hè năm trước, trong lúc quân Thập tự còn đang bị kẹt ở Antiôkhia.
Ngày 7 tháng Sáu năm 1099, sau một chặng đường dài vượt qua vùng bờ biển Li-băng, đoàn quân Thập tự đã đặt chân lên ngọn đồi nhìn xuống thành thánh Giêrusalem. Nhìn thấy những bức tường thành và ngọn tháp Đền Thờ từ xa, hàng ngàn chiến binh đã nghẹn ngào quỳ sụp xuống đất bật khóc nức nở vì xúc động.
Thế nhưng thành Giêrusalem mà họ nhìn thấy trước mắt hoàn toàn không phải là một phế tích hoang vắng: bên trong thành, các cộng đồng người Hồi giáo, người Do Thái và các tín hữu Kitô giáo phương Đông như người Copt, Syria, Armenia đã cùng chung sống hòa bình với nhau qua bao thế hệ dưới sự cai trị của viên tổng đốc người Ai Cập là Iftikhar ad-Dawla cùng một đội quân đồn trú thiện chiến. Người bản địa gọi chung những kẻ lạ từ phương xa là Franj, tức “người Frank”.
Quân Thập tự lúc này chỉ còn khoảng mười hai, mười ba ngàn người cầm được vũ khí. Tường thành đồ sộ, giếng ngoài thành đã bị bỏ độc hoặc lấp, trời nóng như thiêu. Ngày 8 tháng Bảy, theo lời khuyên của các linh mục, toàn thể các hiệp sĩ và giáo sĩ đã cởi bỏ giày dép, đi chân trần rước kiệu vòng quanh các bức tường thành Giêrusalem vừa đi vừa hát Thánh vịnh và ăn chay sám hối, mô phỏng lại đúng hình ảnh dân Ítraen xưa kia từng đi vòng quanh tường thành Giêricô trong Cựu Ước. Đứng trên mặt tường thành, quân lính Hồi giáo buông lời chế giễu, thậm chí còn dựng những cây thánh giá lên rồi khạc nhổ vào đó để khiêu khích.
Và rồi ngày định mệnh đã điểm: sáng thứ Sáu, ngày 15 tháng Bảy năm 1099, sau nhiều ngày chuẩn bị gỗ từ vùng bờ biển chở về, quân Thập tự đã áp sát hai cỗ tháp công thành khổng lồ bằng gỗ vào sát mặt tường thành phía bắc và phía nam. Nhóm hiệp sĩ của Godfrey xứ Bouillon là những người đầu tiên nhảy qua lan can tràn lên mặt thành và nhanh chóng mở toang một cánh cổng thành cho đại quân ùa vào.
Và một cuộc tàn sát kinh hoàng đã bùng nổ, kéo dài suốt cả ngày hôm ấy và suốt ngày hôm sau. Quân Thập tự lùng sục khắp các ngõ ngách, thẳng tay chém giết bất cứ ai họ gặp trên đường. Ngay cả hàng trăm người lánh nạn trên mái đền al-Aqsa, dù Tancred đã hứa tha và cắm cờ hiệu ở đó, cũng bị những toán khác lên giết. Người Do Thái chạy vào hội đường chính cũng bị đốt cả tòa nhà. Chỉ tổng đốc Iftikhar ad-Dawla cùng cận vệ cố thủ trong Tháp Đavít là sống, nhờ giao pháo đài cho Bá tước Raymond để được hộ tống về Ascalon.
Giáo sĩ Raymond xứ Aguilers, vị tuyên úy của Bá tước Toulouse, người tận mắt chứng kiến mọi sự, đã ghi lại cảnh tượng hãi hùng trong khu vực Đền Thờ: quân Thập tự cưỡi ngựa đi giữa biển máu ngập sâu đến tận đầu gối và chạm đến cả dây cương của ngựa chiến! Đáng buồn thay, vị giáo sĩ này đã mượn lại chính hình ảnh rùng rợn trong sách Khải Huyền, “máu từ bồn ép chảy ra ngập đến dây cương ngựa”, để ca ngợi cuộc thảm sát ấy như là “một sự phán xét vô cùng công minh và lộng lẫy của Thiên Chúa nhắm vào những kẻ vô đạo”!

Sử gia Hồi giáo đời sau thường nói bảy mươi ngàn người bị giết, con số quá lớn so với dân số Giêrusalem thời ấy. Nghiên cứu hiện đại, dựa trên thư từ đương thời trong kho Cairo Geniza ở Ai Cập, ước khoảng ba ngàn người bị giết, hàng ngàn người khác bị bán làm nô lệ hoặc được thân nhân chuộc về. Nhưng dù con số là bao nhiêu, mùa hè năm 1099 ở Giêrusalem đã thành vết thương không lành trong ký ức thế giới Hồi giáo. Sử gia Hồi giáo Ibn al-Athir, viết hơn một thế kỷ sau, ghi lại rằng khi tin dữ bay về Baghdad, từng đoàn người tị nạn đẫm nước mắt đã kéo vào ngôi đền Hồi giáo lớn của triều đình than khóc, kêu gọi các lãnh chúa Hồi giáo hãy gác lại chuyện tranh giành quyền lực để cứu lấy thành thánh.
Và có một nghịch lý đầy nhức nhối diễn ra vào chiều tối ngày 15 tháng Bảy năm 1099 ấy: sau khi đã vung gươm chém giết thỏa thuê, những người lính Thập tự quân buông vũ khí xuống, rửa sạch máu dính trên đôi bàn tay mình, rồi cùng nhau tiến bước vào bên trong Đền thờ Mộ Thánh. Họ quỳ sụp xuống bên phiến đá nơi Chúa Giêsu từng nằm, vừa khóc nức nở vì sung sướng vừa cất cao lời kinh tạ ơn Thiên Chúa vì đã ban cho họ chiến thắng vinh quang!
Ở kinh thành Rôma xa xôi, Đức Giáo hoàng Urbanô II, người đã thổi bùng lên ngọn lửa Thập tự chinh bốn năm trước tại Clermont, đã qua đời vào ngày 29 tháng Bảy năm 1099, chỉ hai tuần sau ngày Giêrusalem thất thủ, trước khi tin mừng chiến thắng kịp vượt biển bay về tới tay ngài.
Vương quốc Giêrusalem và nghịch lý của những dòng tu mang gươm
Làm chủ thành thánh rồi, các thủ lĩnh họp chọn người cai trị. Họ chọn Godfrey xứ Bouillon. Nhưng ngài từ chối vương miện và tước vua; một truyền thống cổ ghi lời ngài: “Tôi quyết không bao giờ đội chiếc vương miện bằng vàng rực rỡ tại chính nơi mà Vua của tôi, Chúa Giêsu Kitô, đã từng phải đội chiếc vương miện bằng gai nhọn vì tôi”! Ngài chỉ nhận tước “Người Bảo hộ Đền thờ Mộ Thánh”. Khi ngài qua đời một năm sau đó, năm 1100, người em trai kế vị là Baldwin đã không còn e dè như anh mình nữa, và đã chính thức làm lễ đăng quang bước lên ngai vàng làm vị Vua đầu tiên của Vương quốc Giêrusalem Latinh.
Bên cạnh Vương quốc Giêrusalem, ba lãnh địa Thập tự quân khác cũng được thành lập tại vùng Levant: Bá quốc Edessa, Công quốc Antiôkhia và Bá quốc Tripoli. Đó thực chất chỉ là những dải đất hẹp ven biển, dân số người Công giáo phương Tây định cư rất ít ỏi, nằm lọt thỏm giữa một đại dương bao la của các thế lực Hồi giáo bao quanh. Đa số các hiệp sĩ sau khi đã hoàn tất lời thề giải phóng Mộ Thánh liền thu xếp hành lý xuống tàu trở về quê hương châu Âu, để lại một số ít người ở lại phải gồng mình giữ đất với một lực lượng quân sự mỏng manh. Trong khi đó, khách hành hương đổ về ngày một đông, trên những con đường vẫn đầy cướp.
Chính từ đòi hỏi thực tế vừa phải làm việc bác ái vừa phải bảo vệ tính mạng cho các đoàn hành hương ấy, một hiện tượng chưa từng có tiền lệ trong lịch sử Hội Thánh đã ra đời: các dòng tu hiệp sĩ, những đan sĩ khoác áo giáp và mang gươm bên mình!
Dòng tu hiệp sĩ đầu tiên xuất hiện là Dòng Bệnh viện Thánh Gioan Giêrusalem, thường gọi là Dòng Cứu tế hay Hiệp sĩ Cứu tế. Nguyên khởi từ trước cuộc Thập tự chinh, các thương gia giàu lòng bác ái đến từ thành phố Amalfi bên Ý đã tài trợ xây dựng một bệnh viện tại Giêrusalem để đón tiếp và cứu chữa cho các khách hành hương ốm đau nghèo khổ, dưới sự điều hành tận tụy của Tu huynh Gerard. Năm 1113, Đức Giáo hoàng Paschal II đã chính thức công nhận cộng đoàn này thành một dòng tu độc lập. Bản tu luật tuyệt đẹp của dòng gọi những người bệnh tật nghèo khổ là “những người chủ đích thực của chúng ta”, và căn dặn các tu sĩ phải phục vụ các bệnh nhân với tất cả lòng cung kính như phục vụ chính Chúa Kitô. Bệnh viện ở Giêrusalem có lúc chữa gần hai ngàn bệnh nhân, nhận cả người Hồi giáo và Do Thái. Về sau, trước áp lực chiến tranh, dòng buộc phải tổ chức thêm một cánh quân sự để cầm vũ khí hộ tống các đoàn người lữ hành; và dòng tu cổ kính ấy hiện vẫn đang sống động hoạt động bác ái, y tế trên khắp thế giới ngày nay dưới danh xưng quen thuộc là Dòng Cứu tế Malta.

Khoảng năm 1119, một hiệp sĩ người Pháp tên là Hugues de Payens cùng tám người bạn đồng ngũ đã cùng nhau khấn giữ ba lời khuyên Phúc Âm là khó nghèo, khiết tịnh và vâng phục như các đan sĩ trong tu viện, nhưng kèm theo một lời thề thứ tư đặc biệt: hiến dâng trọn đời mình để cầm gươm bảo vệ an toàn cho các đoàn khách hành hương trên con đường từ bờ biển Jaffa tiến lên thành thánh Giêrusalem. Vua Giêrusalem đã dành cho họ một khu nhà nằm trong khuôn viên đền thờ al-Aqsa, nơi người phương Tây thời bấy giờ lầm tưởng là tàn tích của Đền Thờ vua Salômôn xưa, và chính vì thế họ được lịch sử gọi bằng cái tên lừng lẫy: Dòng Hiệp sĩ Đền Thờ. Dòng được một công đồng họp tại Troyes chính thức phê chuẩn tu luật vào năm 1129.

Đích thân thánh Viện phụ Bênađô thành Clairvaux, vị tôn sư lỗi lạc của dòng Xitô mà chương 63 đã kể, đã chấp bút viết tặng cho họ một bài khảo luận nổi tiếng mang tựa đề Ca ngợi Đạo binh Mới. Trong tác phẩm ấy, bằng một lối suy tư thần học mang đậm dấu ấn của thời đại mình, thánh nhân đã viết rằng một người hiệp sĩ của Chúa Kitô khi cầm gươm chiến đấu bảo vệ nơi thánh thì không hề mắc tội sát nhân: bởi vì mục đích của người lính ấy không phải là tiêu diệt mạng sống của một con người, mà là tiêu diệt sự dữ đang hoành hành; ngài gọi đó không phải là hành vi “giết người”, mà là hành vi “tiêu diệt cái ác”! Đọc lại những dòng chữ ấy của một vị thánh vĩ đại từ khoảng cách gần một ngàn năm sau, con cái Giáo hội thời nay không khỏi cảm thấy ngỡ ngàng và se thắt cõi lòng.
Nhìn lại một trang sử thăng trầm
Cuộc Thập tự chinh thứ nhất kết thúc bằng một thắng lợi quân sự thần kỳ mà ngay cả những người lạc quan nhất ở phương Tây thuở ấy cũng chưa từng dám mơ tới. Suốt nhiều thế kỷ của thời Trung Cổ, người phương Tây đã không ngớt cất cao những bài ca anh hùng ca để ca tụng cuộc viễn chinh ấy như một thiên sử thi chói lọi của lòng quả cảm và đức tin.
Thế nhưng, bước sang kỷ nguyên hôm nay, Mẹ Hội Thánh nhìn lại trang sử đẫm máu ấy với một nỗi đau buồn sâu xa và sự sám hối chân thành. Vào ngày 12 tháng Ba năm 2000, trong ngày “Đại lễ Xin Tha Thứ” nhân dịp Đại Năm Thánh 2000 tại đền thờ thánh Phêrô, Thánh Gioan Phaolô II, thay mặt Giáo hội, quỳ trước Thánh giá xin Thiên Chúa tha thứ cho những lần con cái Giáo hội dùng bạo lực để phục vụ chân lý.
Ngọn lửa bùng cháy trên cánh đồng Clermont vào mùa đông năm 1095 khởi đi từ một lòng mộ mến đức tin chân thành của biết bao con người đã can đảm từ bỏ tất cả nhà cửa ruộng vườn để lên đường vì lòng yêu mến Chúa Kitô. Thế nhưng bi kịch lịch sử nằm ở chỗ: ngọn lửa nhiệt thành ấy đã bị thiêu đốt bởi máu của biết bao nạn nhân vô tội, và nó sẽ còn tiếp tục làm rúng động lương tâm nhân loại qua những cuộc Thập tự chinh đẫm máu kéo dài suốt gần hai thế kỷ tiếp theo.
Thế nhưng bi kịch lịch sử nằm ở chỗ: ngọn lửa nhiệt thành ấy đã bị thiêu đốt bởi máu của biết bao nạn nhân vô tội, và nó sẽ còn tiếp tục làm rúng động lương tâm nhân loại qua những cuộc Thập tự chinh đẫm máu kéo dài suốt gần hai thế kỷ tiếp theo.
Chương 69 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
“Những ai bấy lâu nay là kẻ cướp, thì nay hãy trở thành những hiệp sĩ chân chính”
Những người trong chương
- Dòng Bệnh viện thánh Gioan · Bệnh viện ở Giêrusalem sinh ra dòng này, được công nhận năm 1113. Ngày nay dòng vẫn còn, là Dòng Hiệp sĩ Malta, làm việc bác ái và y tế khắp thế giới.
- Đức Gioan Phaolô II · Ngày 12 tháng Ba năm 2000, trong Năm Thánh, ngài xin Thiên Chúa tha thứ cho những lần con cái Hội Thánh dùng bạo lực để phục vụ chân lý.
Nơi ấy hôm nay
- Nhà thờ Mộ Thánh ở Giêrusalem. Các thập tự quân quỳ khóc bên phiến đá Mộ Chúa chiều ngày 15 tháng Bảy năm 1099. Đến nay vẫn là nơi hành hương lớn nhất của Kitô hữu.
Muốn đọc thêm
Tv 122 · Fulcher ở Chartres và Raymond ở Aguilers, các nhà chép sử thập tự chinh · Anna Comnêna, Alexiad · Ibn al-Athir, sử gia Hồi giáo · Thư Đức Gioan Phaolô II, Ngày Xin Tha Thứ, vatican.va
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Urbanô II
- Adhémar ở Le Puy
- Alexiô I Komnênô
- Anna Comnêna
- Phêrô Ẩn sĩ
- Emicho xứ Leiningen
- Godfrey xứ Bouillon
- Baldwin
- Raymond xứ Toulouse
- Bohemond
- Tancred
- Robert xứ Normandie
- Phêrô Bartholomew
- Fulcher ở Chartres
- Raymond ở Aguilers
- Ralph ở Caen
- Albert xứ Aachen
- Guibert xứ Nogent
- Gerard
- Hugues de Payens
- Bênađô ở Clairvaux
- Ibn al-Athir
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 70
Sau 1099: Edessa, Hattin và thảm kịch 1204
Một cuộc thập tự chinh nhắm tới Đất Thánh sao lại kết thúc bằng việc cướp phá Constantinôpôli?
Khoảng 43 phút đọc












