Tư liệu chương 7
Kiểm chứng chương 7: Những người chia nhau tấm bánh
Chương 7 kể cách những người Kitô hữu đầu tiên sống với nhau ở Giêrusalem. Nguồn chính là mấy đoạn tóm tắt ngắn trong sách Công vụ Tông đồ. Đọc xong, chắc bạn sẽ tự hỏi: gia đình người thợ nhuộm là ai, chuyện bán hết của cải có thật không, “bẻ bánh” nghĩa là gì, và lời người ngoại khen các tín hữu do đâu mà có. Những trang này chỉ cho bạn từng đoạn, nói rõ chỗ nào là lời sách Công vụ, chỗ nào là người kể hình dung thêm cho dễ thấy, và các nhà nghiên cứu nghĩ gì về bức tranh cộng đoàn ấy.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org. “Cv 2,42” nghĩa là sách Công vụ Tông đồ, chương 2, câu 42.
Gia đình người thợ nhuộm
Chương mở đầu bằng một gia đình thợ nhuộm vải ở Giêrusalem. Gia đình ấy là do người kể hình dung, và chương nói ngay từ đầu: “Luca không nêu tên ai trong họ, nên từng nét dưới đây là ta kể theo trí nhớ về những người như họ.” Đúng như vậy. Sách Công vụ không ghi tên một gia đình nào trong số ba ngàn người chịu phép rửa. Nghề thợ nhuộm, đôi tay ngả màu chàm, khu phố dưới của thành, đều là nét vẽ của người kể để người đọc thấy được một gia đình bình thường.
Câu tóm tắt bốn điều
Câu về cách sống của các tín hữu, “chuyên cần nghe các tông đồ giảng dạy, luôn luôn hiệp thông với nhau, cùng nhau bẻ bánh và cầu nguyện”, là Cv 2,42. Chương đi theo đúng bốn điều này theo thứ tự: nghe giảng, hiệp thông, bẻ bánh, cầu nguyện.
Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo (số 2624) đọc danh sách ấy như khuôn mẫu cho lời cầu nguyện của cả Hội Thánh: bám rễ vào điều các tông đồ dạy, được tình yêu làm chứng, và được Thánh Thể nuôi lớn. Chương thuật lại ý đó bằng lời của mình, không chép nguyên văn Sách Giáo lý. Còn câu nói rằng suốt hai ngàn năm Hội Thánh vẫn quay về với câu này mỗi lần tự hỏi mình phải sống thế nào là nhận xét của người kể.
Nghe những người đã thấy
Việc các tông đồ kể về Đức Giêsu và giải thích Kinh Thánh chính là ý của chữ “nghe các tông đồ giảng dạy” trong Cv 2,42. Chuyện ông Phêrô được Thầy gọi tên bên bờ hồ, chối Thầy trong sân nhà thượng tế, ăn cá nướng với Thầy sau Phục Sinh, và chuyện Gioan tựa đầu vào ngực Thầy trong bữa Tiệc Ly, đứng dưới chân thập giá, là những chuyện các Tin Mừng kể, chương này chỉ nhắc lại. Người môn đệ Chúa thương mến được tả ở Ga 13,25 và 19,26 theo truyền thống là Gioan.
Chương viết rằng lúc ấy chưa có cuốn Tin Mừng nào được viết. Điều đó đúng. Các nhà nghiên cứu xếp Tin Mừng Máccô, sách xưa nhất trong bốn sách, vào khoảng năm 65 đến 70, tức chừng ba mươi lăm đến bốn mươi năm sau lễ Ngũ Tuần, và các Tin Mừng khác viết sau đó. Đây là cách xếp niên đại thường được dùng, chứ không phải con số có ghi trong sách nào. Trước khi được chép thành sách, lời về Đức Giêsu được truyền bằng miệng.
Chính Luca nói điều ấy ngay đầu Tin Mừng của ông, khi nhắc đến những người “từ ban đầu đã tận mắt chứng kiến và đã trở thành những người phục vụ Lời” (Lc 1,2). Chương trích lại đúng như thế.
Chương so sánh với việc ngồi nghe một người lính từng nằm trong chiến hào ở Điện Biên Phủ kể lại. Đó là hình ảnh để người Việt dễ hiểu cảm giác nghe chuyện từ người trong cuộc, không phải sự kiện của chương.
Không ai phải thiếu thốn
Việc các tín hữu có mọi sự làm của chung, bán đất đai của cải và chia cho từng người tùy nhu cầu là Cv 2,44-45. Bức tranh ấy trở lại ở Cv 4,32-35. Câu “Trong cộng đoàn, không ai phải thiếu thốn gì cả” là Cv 4,34. Câu này gợi lại luật Môsê, sách Đệ Nhị Luật, chương 15, câu 4, nơi dạy rằng không được có người nghèo giữa anh em. Ở Cv 4,32, Luca nói cả đám tín hữu như chỉ có một tâm hồn. Chương cũng dùng chữ “đồng tâm nhất trí” cho nếp sống ấy, một cụm từ Luca nhắc nhiều lần (xem mục Lên Đền Thờ bên dưới).
Chữ koinonia, tạm dịch là “hiệp thông”, là chữ Hy Lạp có trong Cv 2,42. Thánh Phaolô cũng dùng chữ ấy khi nói về việc cùng chia sẻ Mình và Máu Chúa: “Tấm bánh chúng ta bẻ ra, chẳng phải là thông phần vào Mình Đức Kitô sao?” (1 Cr 10,16).
Các nhà nghiên cứu hỏi: có phải cả cộng đoàn thật sự sống chung một quỹ, hay đây là một bức tranh đẹp được tô sáng hơn sự thật một chút? Phần đông cho rằng những đoạn tóm tắt của Luca có phần lý tưởng hóa. Chính Luca, ngay sau đó, kể chuyện vợ chồng Khanania và Xaphira gian dối về món quà của mình (Cv 5,1-11), và chuyện các bà góa nói tiếng Hy Lạp bị bỏ quên trong việc phát phần ăn hằng ngày (Cv 6,1). Chương 8 kể cả hai chuyện ấy. Mặt khác, có bằng chứng cho thấy cộng đoàn Giêrusalem thật sự nghèo và phải nương tựa vào người khác: nhiều năm sau, thánh Phaolô còn đi từ Hội Thánh này sang Hội Thánh khác quyên tiền giúp người nghèo trong dân thánh ở Giêrusalem (Rm 15,26; Gl 2,10). Chương 16 kể chuyện ấy.
Còn câu “Không ai ép họ”, cùng lời giải thích rằng họ làm vì không thể vừa gọi một người là anh em vừa ngồi nhìn người ấy đói, là cách người kể hiểu tinh thần của cộng đoàn. Tất cả mọi người có thật sự bán hết mọi thứ hay không, Công vụ không trả lời.
Barnaba
Người Lêvi quê đảo Síp, bán thửa ruộng và đặt tiền dưới chân các tông đồ, được các ngài đặt cho biệt danh Barnaba, nghĩa là “con của sự an ủi”, là Cv 4,36-37. Tên thật của ông là Giuse; Luca viết Giôxê, đúng như chương ghi. Việc ông là người đầu tiên dám tin Saolô, kẻ từng đi lùng bắt các Kitô hữu, là Cv 9,26-27 (chương 13 kể). Chương 10 cũng nhắc lại khi cộng đoàn sai ông đến Antiôkhia.
Có một điều nhỏ cho người tò mò: luật Môsê không cho người Lêvi có đất riêng ở Israel (sách Dân Số, chương 18). Ruộng của Barnaba có thể nằm trên đảo Síp, hoặc luật ấy thời đó không còn được giữ chặt. Các nhà chú giải chưa thống nhất.
Những hạng rượu trên bàn tiệc
Chương nói thế giới Rôma xếp người ta vào thứ bậc rõ ràng, và thứ bậc lộ ra cả trên bàn ăn. Chuyện bữa tiệc ba hạng rượu là của Pliniô Trẻ, nghị sĩ Rôma kiêm người viết thư, trong Thư (quyển 2, thư số 6). Ông tả một chủ nhà dọn thứ rượu ngon cho mình và vài khách quý, thứ kém hơn cho mấy người bạn thấp vai, và thứ rẻ nhất cho các nô lệ đã được trả tự do. Quyển 2 của bộ thư ấy được xếp vào khoảng năm 100, nên chương nói “khoảng năm 100”. Chương dùng chuyện này để cho thấy một bàn ăn chung, nơi người có ruộng bán ruộng vì bà góa nghèo, là điều lạ lùng đến thế nào. Chương chỉ thuật lại ý thư Pliniô, không chép nguyên văn.
Bẻ bánh trong nhà
“Bẻ bánh” là một trong những tên gọi xưa nhất của điều mà ngày nay người Công giáo gọi là Thánh lễ. Tên ấy có ở Cv 2,42, Cv 2,46 và Cv 20,7. Hai môn đệ trên đường Emmau nhận ra Chúa khi Người bẻ bánh (Lc 24,35). Phần đông các nhà nghiên cứu hiểu “bẻ bánh” trong những câu ấy là Thánh Thể, được cử hành trong một bữa ăn chung ở nhà.
Chương viết “một trong những tên gọi xưa nhất”, không viết “xưa nhất”, vì có lý do. Chính thánh Phaolô, từ những năm 50, đã gọi nó là Bữa Tiệc của Chúa (1 Cr 11,20). Sách Giáo lý (số 1329) giải thích vì sao tên “bẻ bánh” ở lại: các môn đệ nhận ra Đức Giêsu qua cử chỉ này sau khi Người sống lại, và các Kitô hữu đầu tiên dùng đúng mấy chữ ấy cho những buổi họp Thánh Thể. Chương thuật lại ý đó bằng lời riêng, không chép nguyên văn.
Thánh Phaolô cho thấy ở Côrintô, khoảng năm 54, Thánh Thể vẫn còn gắn với một bữa ăn chung (1 Cr 11,17-34; chương 15 kể). Chương trích ông viết khoảng năm 55, nhiều năm trước cuốn Tin Mừng đầu tiên, rằng ông chỉ trao lại điều ông “đã lãnh nhận từ Chúa”: “Đây là Mình Thầy, hiến tế vì anh em. Anh em hãy làm như Thầy vừa làm để tưởng nhớ đến Thầy” (1 Cr 11,23-24). Thư thứ nhất gửi tín hữu Côrintô thường được xếp vào khoảng năm 53 đến 57, nên “54” ở chương 15 và “55” ở đây là hai cách nói gần nhau về cùng một lá thư, không mâu thuẫn.
Chương nói chừng hai trăm năm các Kitô hữu còn họp trong nhà riêng. Nơi họp xưa nhất của Kitô hữu mà các nhà khảo cổ xác định được là ở Dura-Europos, bên bờ sông Euphrates (Syria): một ngôi nhà bình thường, được sửa lại khoảng năm 232 hay 233 để làm nơi hội họp. Cách hiểu ngôi nhà ấy vẫn còn được bàn. Trước đó, các Kitô hữu họp trong nhà riêng (chương 30 kể thêm).
Ở Trôa, các tín hữu “họp nhau để bẻ bánh” vào “ngày thứ nhất trong tuần”, trong một phòng trên lầu sáng “nhiều đèn” (Cv 20,7-8). Đó là chỗ dựa cho ánh đèn dầu trong chương. Phần còn lại của cảnh, căn phòng lớn nhất của một nhà khá giả hơn chút ít, chiếc bàn gỗ mộc, là người kể hình dung. Chương dùng chữ “có lẽ” và điều đó có thể xảy ra, nhưng không có sách nào ghi.
Câu so sánh việc nhớ Thầy không giống như thắp nén hương nhớ ông bà là hình ảnh của người kể, để nói rằng các tín hữu tin Thầy thật sự hiện diện.
Lên Đền Thờ và cầu nguyện ở nhà
Việc các tín hữu vẫn lên Đền Thờ mỗi ngày là Cv 2,46, và Luca nói họ “đồng tâm nhất trí” ở đó. Phêrô và Gioan lên Đền Thờ vào giờ cầu nguyện thứ chín (Cv 3,1). Họ hay tụ họp ở Hành lang Salômôn, một dãy hiên có mái bên sân Đền Thờ (Cv 3,11 và 5,12). Chính Đức Giêsu từng đi dạo ở đó (Ga 10,23).
Chương viết rằng họ không nghĩ mình đã lập ra một tôn giáo khác. Các nhà sử học ngày nay cũng nói như vậy: những Kitô hữu đầu tiên vẫn là người Do Thái, giữ các giờ kinh và lễ hội của dân mình.
Câu “Chúa là mục tử chăn dắt tôi, tôi chẳng thiếu thứ gì” là câu mở đầu Thánh vịnh 23. Chương nói họ nghe thánh vịnh ấy với một nghĩa mới. Đây là cách người kể đọc lòng họ, vì Công vụ không ghi họ cầu thánh vịnh nào.
Luca dùng đi dùng lại chữ “đồng tâm nhất trí” (Cv 1,14; 2,46; 5,12). Chương nối nó với lời kinh Lạy Cha. Cần lưu ý rằng các Tin Mừng không đặt kinh Lạy Cha vào bữa Tiệc Ly: nó nằm trong Bài giảng trên núi (Mt 6,9-13), và trong Lc 11,1-4, nơi một môn đệ xin Thầy dạy cầu nguyện. Vì thế chương chỉ nói Thầy dạy họ cùng thưa một lời kinh, không nói dạy vào đêm nào.
Niềm vui và lòng đơn sơ
Lời tả “dùng bữa với lòng vui mừng đơn sơ, ca tụng Thiên Chúa và được toàn dân thương mến” là Cv 2,46-47, và câu liền sau, “ngày ngày, Chúa cho cộng đoàn có thêm những người được cứu độ”, cũng nằm ở đó.
Điều người ngoại nói về các Kitô hữu, rằng “họ yêu thương nhau biết bao”, là của Tertulianô, nhà văn Kitô hữu ở Carthage (Bắc Phi), trong cuốn Biện hộ viết khoảng năm 197 (chương 39). Chính Tertulianô viết rằng người ngoại nói câu ấy, có phần mỉa mai, khi thấy các Kitô hữu lo cho nhau và sẵn lòng chết cho nhau. Ông sống hơn một thế kỷ rưỡi sau cộng đoàn Giêrusalem, nên chương nói “hơn một thế kỷ rưỡi sau”. Lời này không chứng minh cộng đoàn Giêrusalem sống đúng như thế, mà cho thấy nếp sống ấy vẫn còn ở các thế hệ sau.
Những người trong chương
Các tông đồ, nhất là Phêrô và Gioan, những người đã ở bên Đức Giêsu.
Barnaba (tên thật là Giuse, Luca viết Giôxê), người Lêvi quê đảo Síp, về sau đi truyền giáo cùng Phaolô (chương 13).
Tertulianô (khoảng năm 155 đến 220), nhà văn Kitô hữu ở Carthage, người đầu tiên viết thần học bằng tiếng Latinh. Ông xuất hiện nhiều lần trong các chương sau.
Pliniô Trẻ (khoảng năm 61 đến 113), nghị sĩ Rôma và người viết thư.
Những nơi trong chương
Giêrusalem, các tư gia và Hành lang Salômôn bên sân Đền Thờ. Trôa, hải cảng ở tây bắc Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay. Dura-Europos, thành cổ bên sông Euphrates ở Syria, nơi có ngôi nhà thờ tư gia xưa nhất được biết.
Đọc thêm
Bạn có thể đọc chính Cv 2,42-47 và Cv 4,32-37, rồi đọc tiếp chương 5 và 6 của sách Công vụ để thấy cộng đoàn ấy cũng có lúc vấp ngã. Sách Didakhê, một cuốn hướng dẫn rất xưa của các Kitô hữu (chương 25 kể), có những lời nguyện trong bữa bẻ bánh mà ta còn đọc được đến nay. Sách Giáo lý của Hội Thánh Công giáo có thể đọc miễn phí trên trang vatican.va.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 5 (Emmau), chương 6 (lễ Ngũ Tuần), chương 8 (Khanania và Xaphira, bảy người phục vụ), chương 9 (Têphanô), chương 16 (cuộc quyên góp cho Giêrusalem), và chương 30 (một Thánh lễ năm 155).