Tư liệu chương 70
Kiểm chứng chương 70: Sau 1099: Edessa, Hattin và thảm kịch 1204
Đọc xong chương 70, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: Saladin đã làm gì ở Giêrusalem mà ta biết được, cuộc cướp phá Constantinôpôli năm 1204 thật sự trông ra sao, và chuyện Richard với Saladin tặng nhau tuyết, tặng nhau ngựa có đúng không. Chương kể gần hai trăm năm sau Thập tự chinh thứ nhất: các lãnh địa Latinh ở Đất Thánh, Thập tự chinh thứ hai, Saladin lấy lại Giêrusalem năm 1187, Richard Tim Sư Tử, cuộc cướp phá Constantinôpôli năm 1204, thánh Phanxicô ở Damietta, vua thánh Louis, và thành Acre năm 1291. Nguồn đến từ cả ba phía. Có các sử gia Latinh như Guillaume xứ Tyre và Joinville. Có các sử gia Hồi giáo như Ibn al-Athir, Imad ad-Din và Baha ad-Din, thư ký của Saladin. Và có sử gia Byzantine Nikêta Chôniatê. Ở đây bạn sẽ thấy nên tìm ở đâu, và chỗ nào các nguồn nói khác nhau.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Giêrusalem, ngày 2 tháng Mười năm 1187
Saladin (Salah ad-Din Yusuf ibn Ayyub, 1137–1193) là người Kurd gốc Tikrit, sultan của Ai Cập và Syria. Ông chấm dứt triều Fatimid ở Cairo năm 1171. Ngày ông vào Giêrusalem, 2 tháng Mười năm 1187, là ngày kỷ niệm Chuyến Đi Đêm (Isra và Mi’raj), lúc người Hồi giáo tin ngôn sứ Muhammad được đưa lên trời từ Giêrusalem.
Balian xứ Ibelin. Lời đe dọa của ông, rằng sẽ giết vợ con, giết năm ngàn tù binh Hồi giáo, phá Đền Vòm Đá và đền al-Aqsa rồi xông ra đánh đến chết, do sử gia Hồi giáo Ibn al-Athir kể lại. Chương kể đúng. Bộ phim Kingdom of Heaven (2005) kể về Balian nhưng có nhiều chi tiết bịa.
Tiền chuộc. Ibn al-Athir và Imad ad-Din ghi mười đồng vàng cho đàn ông, năm đồng cho đàn bà, hai đồng cho trẻ con. Một số nguồn Latinh ghi khác đi. Chương chỉ nói “ít hơn nữa cho trẻ con”, và bạn nên biết các nguồn không khớp nhau về con số này.
Thượng phụ Latinh ra đi với của cải. Đó là Heraclius. Ibn al-Athir và một nguồn Latinh tên Biên niên sử Ernoul đều kể ông mang theo vàng bạc của các nhà thờ mà không chuộc giúp người nghèo. Chương kể đúng.
Khoảng mười lăm ngàn người bị bán làm nô lệ. Các nguồn Hồi giáo ghi từ mười lăm đến mười sáu ngàn.
Saladin và em ông thả thêm vài ngàn người. Imad ad-Din và Biên niên sử Ernoul kể al-Adil xin một ngàn người và thả họ, rồi Saladin thả các cụ già và những bà góa. Chương kể đúng.
Các Kitô hữu bản xứ được ở lại. Mọi nguồn đồng ý. Nhà thờ Mộ Thánh được giữ nguyên và khách hành hương được vào lại. Các nguồn Do Thái thế kỷ XII nói Saladin mời người Do Thái về ở trong thành, trong đó có nhà văn Judah al-Harizi. Imad ad-Din và Ibn al-Athir kể chuyện thánh giá vàng trên Đền Vòm Đá bị kéo xuống và đền al-Aqsa được rửa bằng nước hoa hồng.
Không có cuộc tàn sát. Đúng. Các sử gia Latinh thời ấy, kể cả người ghét Saladin, đều ghi lại. Từ đó trong sách vở châu Âu, Saladin hay được tả như một hình mẫu hiệp sĩ. Trong Thần khúc của Dante, ông được đặt vào chỗ của những người ngoại đạo cao quý.
Những hòn đảo giữa biển cát
Bốn lãnh địa là chuyện của chương 69. Phương Tây gọi chung là Outremer, tiếng Pháp nghĩa là “bên kia biển”.
Fulcher ở Chartres. Câu mà chương trích là của ông, trong cuốn Lịch sử cuộc viễn chinh Giêrusalem, quyển 3, chương 37, viết khoảng năm 1124 đến 1127. Chương dịch giữ đúng ý. Bạn có thể tìm bản tiếng Anh.
Sống khác đi. Các sử gia ghi nhận nhiều người Latinh sinh ra ở Đất Thánh nói tiếng Ả Rập và cưới vợ người Syria hay Armenia. Hồi ký của Usama ibn Munqidh, một quý tộc Hồi giáo thế kỷ XII, kể rằng người Latinh ở lâu thì lịch sự hơn người mới đến. Cuốn Sách của những chiêm nghiệm (Kitab al-I’tibar) của ông cũng là nguồn của chuyện người Frank mới sang xoay mặt ông về hướng đông trong đền al-Aqsa, và chuyện các hiệp sĩ Đền Thờ vội chạy đến xin lỗi.
Liên minh vượt khác biệt tôn giáo. Năm 1140, Đamát dưới quyền Unur kết minh với vương quốc Giêrusalem chống Zengi. Điều này là kiến thức thông thường trong sử sách thời ấy.
Thập tự chinh thứ hai
- Edessa thất thủ ngày 24 tháng Mười Hai năm 1144, vào tay Zengi.
- Giáo hoàng Êugêniô III ban sắc chỉ Quantum praedecessores ngày 1 tháng Mười Hai năm 1145. Về Êugêniô và thánh Bênađô, xem tư liệu chương 63.
- Vézelay, lễ Phục Sinh, 31 tháng Ba năm 1146. Đan sĩ Odo xứ Deuil, tuyên úy của vua Louis VII, kể Bênađô phải xé áo choàng của mình để may thánh giá vì hết vải. Chương kể theo ông. Ngày nay vương cung thánh đường Vézelay là Di sản Thế giới của UNESCO.
- Conrad III nhận thánh giá ở Speyer vào lễ Giáng sinh năm 1146.
- Quân Conrad bị đánh tan gần Dorylaeum tháng Mười năm 1147. Quân Louis tả tơi ở núi Cadmus tháng Giêng năm 1148.
- Cuộc vây Đamát tháng Bảy năm 1148 chỉ kéo dài bốn ngày.
Bênađô và người Do Thái vùng Rhine. Năm 1146, một đan sĩ tên Radulf xúi đám đông chống người Do Thái. Bênađô viết thư chống lại ông ta (Thư 363) và bảo ông ta về đan viện. Nhà biên niên sử Do Thái Ephraim xứ Bonn và giám mục kiêm sử gia người Đức Otto xứ Freising cũng ghi chuyện này.
Bênađô bị trách. Trong sách Về suy xét (De consideratione) gửi Giáo hoàng Êugêniô III (quyển 2, chương 1), Bênađô viết rằng thất bại là do tội lỗi của các thập tự quân, và ông thà để người ta trách mình còn hơn trách Thiên Chúa. Chương kể đúng.
Nur ad-Din và tinh thần thánh chiến. Các sử gia như Carole Hillenbrand, trong cuốn The Crusades: Islamic Perspectives, ghi nhận tinh thần jihad đã nguội đi nhiều trong thế giới Hồi giáo trước năm 1099, rồi được Nur ad-Din và Saladin khơi dậy. Chương kể đúng.
Hattin
- Vua Guy de Lusignan đem khoảng hai chục ngàn quân đi giải vây Tibêria.
- Ngày 4 tháng Bảy năm 1187, ở Sừng Hattin gần Biển Hồ Galilê. Quân không có nước, và quân Hồi giáo đốt cỏ khô. Imad ad-Din tả cảnh này rất sống động.
- Mảnh Thánh Giá Thật mất. Người Latinh tin mảnh gỗ ấy là của thập giá Chúa. Nó được tìm thấy năm 1099 và được khiêng đi trước quân đội. Sau Hattin không ai thấy lại.
- Trong lều Saladin. Imad ad-Din và Ibn al-Athir kể chuyện chén nước đá. Guy uống rồi đưa chén cho Raynald xứ Châtillon, và Saladin nói ông không bị ràng buộc phải tha Raynald vì chính ông không đưa chén cho người ấy. Saladin tự tay hạ sát Raynald.
- Saladin tha vua Guy. Imad ad-Din thuật lại câu nổi tiếng. Chương viết “Giết vua không phải là tục lệ của các vua”.
- Chém đầu các hiệp sĩ Đền Thờ và Bệnh viện bị bắt. Imad ad-Din, người có mặt, nói khoảng hai trăm người bị giết, và chính ông tả cảnh ấy.
Cái chết của Saladin. Baha ad-Din, trong tiểu sử Saladin (Sirat Salah ad-Din), ghi ông mất tháng Ba năm 1193 và để lại một đồng vàng cùng bốn mươi bảy đồng bạc.
Ngày nay Sừng Hattin là một ngọn đồi đôi nhìn xuống Biển Hồ Galilê, ai cũng đi bộ lên được.
Ba vị vua
Giáo hoàng Urbanô III chết vì đau buồn. Sử gia Anh William xứ Newburgh kể chuyện này. Chương viết “Người ta kể”, là đúng mức. Urbanô III mất ngày 20 tháng Mười năm 1187.
Frederick Barbarossa chết đuối ở sông Saleph (nay là sông Göksu, miền nam Thổ Nhĩ Kỳ) ngày 10 tháng Sáu năm 1190, lúc khoảng sáu mươi tám tuổi. Có một truyền thuyết Đức nổi tiếng nói ông không chết mà đang ngủ trong núi Kyffhäuser, chờ ngày trở lại.
Acre thất thủ ngày 12 tháng Bảy năm 1191.
Cuộc giết tù binh ngày 20 tháng Tám năm 1191. Baha ad-Din, thư ký của Saladin, ghi khoảng ba ngàn người. Các nguồn Latinh như Hành trình của Vua Richard (Itinerarium Peregrinorum) ghi khoảng hai ngàn bảy trăm. Chương nêu cả hai con số như thế. Các nguồn Latinh nói Richard làm vậy vì Saladin chậm trả tiền chuộc và chậm trả lại Thánh Giá. Các sử gia vẫn xếp đó vào hàng những việc tàn nhẫn nhất của các cuộc thập tự chinh.
Arsuf, ngày 7 tháng Chín năm 1191.
Trái cây, tuyết và hai con ngựa. Các chuyện này có trong nhiều nguồn, cả Hồi giáo lẫn Kitô giáo. Chuyện al-Adil gửi hai con ngựa cho Richard ở trận Jaffa năm 1192 có trong các nguồn Latinh. Chương viết “Người ta kể”, là đúng.
Hưu chiến Jaffa, ngày 2 tháng Chín năm 1192, ba năm. Đúng như chương nói.
Richard không vào Giêrusalem. Joinville, sử gia của Louis IX, kể Richard che mặt không muốn nhìn thành phố. Chương viết “Người ta kể”, là đúng.
Năm 1204
Innôcentê III lên ngôi giáo hoàng năm 1198, lúc ba mươi bảy tuổi, và kêu gọi một cuộc thập tự chinh ngay năm ấy.
Hợp đồng với Venise năm 1201. Chở ba mươi ba ngàn năm trăm người, giá tám mươi lăm ngàn mác bạc. Nguồn chính là Geoffroi xứ Villehardouin, một trong những người lãnh đạo cuộc thập tự chinh. Chương kể đúng.
Enrico Dandolo, tổng trấn Venise, gần chín mươi tuổi và gần như mù, theo Villehardouin. Ông chết năm 1205 và được chôn trong Hagia Sophia.
Zara nay là Zadar ở Croatia. Vua Hungary Emeric đã nhận thánh giá. Thành bị chiếm tháng Mười Một năm 1202. Innôcentê dứt phép thông công các thập tự quân, rồi tha cho người Pháp. Chương kể đúng.
Hoàng tử Alexiô. Chàng là con của hoàng đế Isaac II, bị chính em ruột là Alexiô III lật đổ và chọc mù năm 1195. Lời hứa đưa Hội Thánh Hy Lạp về dưới quyền Rôma do Villehardouin kể.
Tháng Sáu năm 1203, hạm đội đến Constantinôpôli. Alexiô IV lên ngôi, không trả nổi nợ và vơ vét đồ thờ. Ông bị giết tháng Hai năm 1204 trong cuộc đảo chính của Alexiô V Murtzuphlos.
Các giáo sĩ giảng rằng đánh người Hy Lạp là chính đáng. Villehardouin và Robert xứ Clari, một hiệp sĩ có mặt, đều kể.
Vụ tàn sát năm 1182. Đám đông ở Constantinôpôli giết hàng ngàn cư dân Latinh và bán những người sống sót cho người Thổ. Guillaume xứ Tyre và tác giả Byzantine Eustathios ghi lại.
Ngày 12 tháng Tư năm 1204. Họ đột nhập từ phía tường biển.
Nikêta Chôniatê. Ông là sử gia và quan chức Byzantine, có mặt trong thành khi thành thất thủ. Cuốn Lịch sử của ông kể những điều chương nêu:
- Bàn thờ Hagia Sophia bị đập để chia nhau.
- La và ngựa bị lùa vào cung thánh.
- Một người đàn bà ngồi lên ngai thượng phụ hát những bài tục tĩu.
- Mình Thánh bị ném xuống đất, chén thánh bị cướp.
- Phụ nữ bị hãm hiếp, kể cả nữ tu.
- Ông viết rằng ngay cả người Hồi giáo, khi chiếm Giêrusalem, cũng nhân từ hơn những người mang thánh giá trên vai này.
Có bản dịch tiếng Anh. Chương kể đúng.
Bốn con ngựa đồng đứng ở vương cung thánh đường Thánh Máccô tại Venise. Bản gốc được giữ trong bảo tàng của đền, bản sao đặt ngoài mặt tiền. Nhóm tượng Bốn Hoàng đế (xem tư liệu chương 36) cũng bị mang đi năm 1204.
Mão Gai. Mão Gai không bị cướp đi năm 1204. Nó ở lại Constantinôpôli, và năm 1238 hoàng đế Latinh Baldwin II cầm nó cho các chủ ngân hàng Venise. Vua Louis IX của Pháp chuộc lại, rồi xây nguyện đường Sainte-Chapelle ở Paris để giữ, cung hiến năm 1248. Nay Mão Gai được giữ ở Nhà thờ Đức Bà Paris, và đã được cứu ra khỏi đám cháy năm 2019.
Đế quốc Latinh tồn tại từ 1204 đến 1261, tức năm mươi bảy năm. Ba nhà nước Hy Lạp lưu vong là Nicêa, Trebizond và Epirus.
Thư của Innôcentê III. Ngài viết năm 1205 cho vị đặc sứ, hồng y Phêrô Capuano (sổ thư của ngài, quyển 8, thư 126). Câu nói người Hy Lạp ghét người Latinh “còn hơn ghét chó” có trong thư. Chương dịch giữ đúng ý.
Đức Gioan Phaolô II năm 2001 và 2004 đã được kể ở chương 67. Hài cốt thánh Gioan Kim Khẩu và thánh Grêgôriô thành Nazianzô được trao trả ngày 27 tháng Mười Một năm 2004.
Sông Nin
- Damietta bị vây từ năm 1218 và thất thủ tháng Mười Một năm 1219.
- Thánh Phanxicô gặp sultan al-Kamil khoảng tháng Chín năm 1219. Nguồn sớm nhất là Giacôbê xứ Vitry, giám mục Acre, người có mặt trong trại thập tự quân và viết năm 1220. Chương 76 kể đầy đủ.
- Al-Kamil đề nghị đổi Damietta lấy Giêrusalem nhiều lần trong các năm 1219 và 1221. Hồng y Pelagius, đại diện giáo hoàng, từ chối.
- Năm 1221, các thập tự quân bị nước lũ sông Nin nhốt lại, phải đầu hàng và trả Damietta.
Frederick II năm 1229. Hiệp ước ký ngày 18 tháng Hai năm 1229, có hiệu lực mười năm. Frederick nói được tiếng Ả Rập, mê triết học và khoa học. Lúc ấy ông bị Giáo hoàng Grêgôriô IX dứt phép thông công. Thượng phụ Latinh Gerald đặt Giêrusalem dưới lệnh cấm. Ngày 18 tháng Ba, Frederick tự đội vương miện trong nhà thờ Mộ Thánh. Chương kể đúng.
Năm 1244. Quân Khwarazm chiếm và cướp phá Giêrusalem vào tháng Tám năm 1244.
Đến thế kỷ XX. Năm 1917, quân Anh dưới quyền tướng Allenby vào Giêrusalem. Chương nói đúng.
Vị vua thánh
Nguồn chính là cuốn Cuộc đời thánh Louis của Jean de Joinville, một hiệp sĩ và là bạn thân của nhà vua, đi cùng ngài trong cuộc thập tự chinh năm 1248 và viết khoảng năm 1305 đến 1309.
- Dự lễ hằng ngày, rửa chân người nghèo, ngồi ăn với người phong: Joinville kể.
- Ngồi dưới gốc sồi ở Vincennes nghe dân kêu kiện: Joinville kể. Chương kể đúng.
- Đốt sách Talmud: ở Paris năm 1242, sau một cuộc tranh luận năm 1240. Chương 75 kể.
- Năm 1244, Louis nhận thánh giá sau một cơn bệnh nặng.
- Năm 1248 ngài lên đường, trú đông ở Síp, đổ bộ Ai Cập năm 1249 và chiếm Damietta.
- Mansurah, 1250. Ngài bị bắt tháng Tư năm 1250. Tiền chuộc là bốn trăm ngàn livre, cộng với việc trả lại Damietta. Cũng năm ấy sultan bị giết và quân Mamluk nắm quyền.
- Ngài ở lại Đất Thánh bốn năm nữa, đến năm 1254.
- Tunis, 1270. Ngài mất ngày 25 tháng Tám năm 1270, nằm trên lớp tro. Joinville và Geoffroi xứ Beaulieu, cha giải tội của nhà vua, kể chuyện này. Geoffroi ghi rằng tên Giêrusalem nằm trong những lời cuối của ngài.
Louis IX được phong thánh năm 1297. Lễ kính ngài vào ngày 25 tháng Tám. Thành phố Saint Louis ở nước Mỹ mang tên ngài.
Acre, 1291
- Quân Mamluk của sultan al-Ashraf Khalil vây Acre từ tháng Tư năm 1291.
- Tường thành vỡ ngày 18 tháng Năm.
- Thuyền quá tải chìm ngay trong cảng. Các nguồn Latinh kể như vậy.
- Pháo đài của các hiệp sĩ Đền Thờ sập ngày 28 tháng Năm, đè lên cả người giữ lẫn người đánh. Đúng như chương kể.
- Antiôkhia đã rơi vào tay Baybars từ năm 1268.
Thành cổ Acre (Akko, Israel) được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới năm 2001. Du khách đi được trong các đường hầm của người Templar.
Các Kitô hữu bản xứ ở lại. Đúng. Các sử gia ghi nhận sau các cuộc thập tự chinh, họ bị nghi ngờ nhiều hơn và chịu nhiều sức ép hơn.
Các tu sĩ Phanxicô ở Đất Thánh
Năm 1342, Giáo hoàng Clêmentê VI ban hai sắc chỉ (Gratias agimus và Nuper carissimae) giao cho các tu sĩ Phanxicô việc coi sóc các thánh địa. Trước đó vua Robert và hoàng hậu Sancha xứ Napoli đã thương lượng với sultan Ai Cập và mua quyền sở hữu nhà Tiệc Ly. Cách tổ chức này mang tên Hạt Thánh Địa (Custodia Terrae Sanctae). Đến nay Hạt vẫn trông coi nhiều thánh địa, trong đó có một phần nhà thờ Mộ Thánh. Chương kể đúng. Các tu sĩ Phanxicô cũng dẫn đầu đoàn rước Đàng Thánh Giá chiều thứ Sáu qua các phố Giêrusalem.
Đoạn cuối chương, nói về những vết thương, là lời bình của người kể. Chương 75 sẽ kể về người Do Thái.
Những người trong chương
Saladin, sultan của Ai Cập và Syria. Al-Adil, em ông.
Balian xứ Ibelin, hiệp sĩ. Heraclius, thượng phụ Latinh ở Giêrusalem.
Fulcher ở Chartres, sử gia.
Zengi và Nur ad-Din, những người cai trị Hồi giáo ở Syria.
Êugêniô III, giáo hoàng. Bênađô ở Clairvaux. Louis VII, vua Pháp. Conrad III, vua Đức.
Guy de Lusignan, vua Giêrusalem.
Frederick I Barbarossa, hoàng đế. Philippe Auguste, vua Pháp. Richard I Tim Sư Tử, vua Anh.
Innôcentê III, giáo hoàng (1198–1216).
Enrico Dandolo, tổng trấn Venise. Alexiô IV, hoàng đế Byzantine. Nikêta Chôniatê, sử gia. Geoffroi xứ Villehardouin, sử gia.
Phanxicô ở Assisi. Al-Kamil, sultan Ai Cập.
Frederick II, hoàng đế.
Louis IX, vua Pháp, vị thánh. Jean de Joinville, sử gia.
Clêmentê VI, giáo hoàng (1342–1352).
Ibn al-Athir, Imad ad-Din và Baha ad-Din, các sử gia Hồi giáo.
Những nơi trong chương
Giêrusalem. Edessa, nay là Şanlıurfa. Vézelay, nước Pháp. Đamát. Sừng Hattin, gần Tibêria ở Israel. Sông Saleph ở Thổ Nhĩ Kỳ. Acre (Akko), Israel. Arsuf và Jaffa. Venise. Zara (Zadar), Croatia. Constantinôpôli. Damietta và Mansurah ở Ai Cập. Tunis. Paris, nguyện đường Sainte-Chapelle.
Đọc thêm
Đoạn Nikêta Chôniatê kể cảnh cướp phá Constantinôpôli năm 1204 chỉ dài vài trang, và là một trong những trang đau nhất của lịch sử Kitô giáo. Bản tiếng Anh là O City of Byzantium, do Harry J. Magoulias dịch. Muốn một cuốn dễ đọc kể từ phía Hồi giáo, bạn có thể tìm Thập tự chinh qua con mắt người Ả Rập (The Crusades Through Arab Eyes) của Amin Maalouf. Hồi ký của Usama ibn Munqidh có bản tiếng Anh với tên The Book of Contemplation. Biên niên sử của Villehardouin và Joinville nằm chung trong một tập của Penguin, Chronicles of the Crusades, do Caroline Smith dịch. Cuốn Cuộc đời thánh Louis của Joinville cho ta thấy một vị vua thánh, với cả những giới hạn của thời mình.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 36 (nhóm tượng Bốn Hoàng đế), chương 63 (thánh Bênađô), chương 67 (năm 1054 và năm 1204), chương 69 (Thập tự chinh thứ nhất), chương 75 (người Do Thái), chương 76 (thánh Phanxicô) và chương 86 (Constantinôpôli năm 1453).