Chương 70
Năm 1099–1291 · Đất Thánh và Constantinôpôli
Ngày 2 tháng Mười năm 1187, các cánh cổng thành Giêrusalem lại một lần nữa mở toang. Thế nhưng lần này, người ta mở cổng để đón một đạo quân Hồi giáo tiến vào.
Vị tướng lĩnh cưỡi ngựa dẫn đầu đoàn quân chiến thắng là Salah ad-Din Yusuf, một người con thuộc sắc tộc Kurd sinh ra tại vùng Tikrit, vị Sultan đang nắm quyền cai trị cả Ai Cập lẫn Syria, mà người phương Tây quen gọi bằng cái tên ngắn gọn: Saladin. Ông là một tín hữu Hồi giáo dòng Sunni đạo đức, người vào năm 1171 đã chấm dứt vương triều Fatimid dòng Shia ở Cairo để thâu tóm trọn vẹn cả hai xứ sở về một mối. Đúng ba tháng trước ngày vào thành, đạo quân của ông đã đánh tan tác toàn bộ lực lượng quân đội của Vương quốc Giêrusalem trong trận chiến định mệnh tại đồi Hattin, nằm gần bờ Biển Hồ Galilê. Giờ đây, ông đứng sừng sững trước kinh thành thánh, nơi mà tám mươi tám năm về trước, các đoàn hiệp sĩ Thập tự chinh phương Tây từng tràn vào tắm máu dân thường như chương trước đã kể. Theo lịch Hồi giáo, buổi sáng ngày Saladin tiếp quản Giêrusalem lại trùng khớp kỳ lạ với ngày kỷ niệm Chuyến Đi Đêm, thời khắc mà các tín đồ tin rằng ngôn sứ Muhammad đã được đưa lên cõi trời từ chính mảnh đất thánh thiêng này.
Người gánh vác trách nhiệm bảo vệ thành Giêrusalem lúc bấy giờ là hiệp sĩ Balian xứ Ibelin, một người con của dòng dõi quý tộc sinh trưởng ngay tại Đất Thánh. Trong tay ông lúc ấy chỉ còn lại vài hiệp sĩ già yếu cùng hàng ngàn thường dân và người tị nạn đói khát. Ban đầu, Sultan Saladin cương quyết tuyên bố sẽ san phẳng thành phố bằng gươm đao, đúng như cách mà người Kitô hữu đã đối xử với đồng bào ông vào năm 1099. Đứng trước nguy cơ bị tận diệt, hiệp sĩ Balian đã bước ra trước lều của Saladin để thương lượng và dõng dạc nói thẳng: nếu các tín hữu không được phép đầu hàng trong danh dự, họ sẽ tuyệt vọng làm bốn điều kinh hoàng. Họ sẽ tự tay giết chết vợ con mình để khỏi bị làm nhục; họ sẽ hạ sát toàn bộ năm ngàn tù binh Hồi giáo đang bị giam giữ trong thành; họ sẽ san phẳng Đền Vòm Đá và ngôi đền al-Aqsa thiêng liêng thành bình địa; rồi sau đó, toàn bộ những người đàn ông có khả năng cầm vũ khí sẽ mở toang cổng thành lao ra quyết tử cho đến giọt máu cuối cùng!
Saladin chấp thuận. Ông cho các Kitô hữu phương Tây tự do ra đi nếu nộp tiền chuộc: mười đồng tiền vàng cho một người đàn ông, năm đồng cho một phụ nữ, và một món tiền nhỏ hơn cho trẻ em. Ai đủ tiền đều được an toàn ra đi. Thế nhưng, Thượng phụ Latinh Heraclius chất đầy xe vàng bạc, đồ thờ của các nhà thờ mang theo, mà không bỏ ra một đồng chuộc giáo dân nghèo! Khoảng mười lăm ngàn thường dân nghèo không có tiền chuộc đã bị bắt làm nô lệ. Dẫu vậy, chính Sultan Saladin cùng người em trai là al-Adil đã tự xuất tiền túi, hoặc hào phóng thả tự do không lấy tiền chuộc cho hàng ngàn người già yếu, các góa phụ của các hiệp sĩ tử trận và những đứa trẻ mồ côi nghèo đói; nhà thư ký riêng của Saladin là Imad ad-Din đã ghi chép lại nghĩa cử nhân từ này.

Riêng các cộng đoàn Kitô hữu bản địa, gồm người Syria, Armenia, Hy Lạp và người Copt, thì được phép ở lại tiếp tục sinh sống bình thường tại quê hương của họ. Họ từng sống yên ổn dưới quyền cai trị của người Hồi giáo suốt nhiều thế kỷ trước năm 1099, thì nay nhịp sống ấy lại tiếp diễn như xưa. Đại thánh đường Đền thờ Mộ Thánh được bảo vệ nguyên vẹn, các đoàn khách hành hương Kitô giáo từ khắp nơi vẫn được phép tự do ra vào viếng Mộ Chúa. Các nguồn sử liệu Do Thái giáo còn ghi nhận Saladin đã chủ động mời bà con người Do Thái lưu lạc quay trở về định cư tự do bên trong thành thánh. Cây thánh giá bằng vàng mà người phương Tây từng gắn trên đỉnh Đền Vòm Đá bị tháo dỡ xuống, và ngôi đền al-Aqsa, nơi các Hiệp sĩ Đền Thờ từng dùng làm tổng hành dinh, đã được các tín đồ Hồi giáo lau rửa cẩn thận bằng nước hoa hồng trước buổi cầu nguyện trưa thứ Sáu đầu tiên.
Tuyệt đối không hề có một cuộc tắm máu hay trả thù nào diễn ra. Ngay cả các nhà chép sử biên niên của phương Tây thời bấy giờ, dẫu mang nặng định kiến với người Hồi giáo, cũng đều phải cúi đầu thừa nhận sự thật ấy. Kể từ đó, trong văn học và ký ức của người dân châu Âu, Saladin bắt đầu được nhắc đến như một mẫu mực hiếm hoi của một bậc quân vương nghĩa hiệp và trọng danh dự, dù ông là kẻ thù bên kia chiến tuyến.
Vì đâu một vương quốc gầy dựng bằng bao xương máu lại sụp đổ chỉ trong một mùa hè? Muốn hiểu, ta phải quay về những năm ngay sau 1099.
Những ốc đảo nhỏ giữa lòng biển cát
Chiếm được Giêrusalem năm 1099 rồi, phần lớn hiệp sĩ xuống tàu về châu Âu. Số ít ở lại chia nhau bốn lãnh địa mới: Vương quốc Giêrusalem, Công quốc Antiôkhia, Bá quốc Tripoli và Bá quốc Edessa. Người Pháp gọi chung là Outremer, “xứ bên kia biển”.
Đó thực chất chỉ là những dải đất hẹp chạy dọc theo bờ biển Địa Trung Hải, nơi một nhóm thiểu số các hiệp sĩ và giáo sĩ Latinh nắm quyền cai trị một khối dân cư bản địa đông đảo gấp bội phần, gồm người Hồi giáo, người Do Thái và các tín hữu Kitô giáo phương Đông thuộc nhiều nghi lễ khác nhau. Cứ mỗi mùa xuân về, các đội thuyền buôn từ Ý và Pháp lại tấp nập chở theo những đoàn khách hành hương và những hiệp sĩ mới sang Đất Thánh; thế rồi đến mùa thu, đa số họ lại lên thuyền quay về phương Tây.

Những người định cư ở lại qua hai, ba thế hệ bắt đầu có một nếp sống thay đổi rõ rệt. Linh mục Fulcher xứ Chartres, vị tuyên úy phục vụ các đời vua Giêrusalem, đã viết lại vào khoảng năm 1125 những dòng nhận định đầy sâu sắc: “Bởi vì chúng ta, những con người từng là người phương Tây, nay đã thực sự trở thành những người phương Đông. Kẻ từng là người Rôma hay người Frank, khi sang định cư ở mảnh đất này, nay đã biến thành người xứ Galilê hay người xứ Palestine mất rồi”. Họ kết hôn với những phụ nữ Kitô giáo bản địa người Syria hay Armenia, học nói tiếng Ả Rập, mặc những bộ áo chàng rộng thoáng mát theo phong tục địa phương, và đôi khi cùng làm ăn buôn bán hoặc bắt tay liên minh với các vị tiểu vương Hồi giáo láng giềng. Những người mới từ châu Âu chân ướt chân ráo đặt chân sang Đất Thánh thường nhìn những người đồng đạo định cư lâu năm này bằng ánh mắt nghi ngại và coi họ là những kẻ đã bị mất gốc.
Một nhà quý tộc Hồi giáo sống cùng thời kỳ đó là hiệp sĩ Usama ibn Munqidh đã để lại cuốn hồi ký vô cùng sống động kể về những người hàng xóm Frank của mình. Ông rất quý mến những hiệp sĩ đã sinh sống lâu năm tại Trung Đông vì họ hiểu biết phong tục bản xứ, nhưng ông lại thấy những người mới sang vô cùng thô lỗ và cuồng tín. Ông kể rằng có một lần khi ông đang thanh thản quỳ cầu nguyện bên trong đền al-Aqsa, lúc bấy giờ đang do các Hiệp sĩ Đền Thờ quản lý, bỗng có một hiệp sĩ Frank mới từ châu Âu sang chạy xông tới túm lấy vai ông, giật xoay người ông về hướng đông rồi quát tháo bảo rằng phải quay mặt cầu nguyện theo hướng này mới đúng! Nhìn thấy cảnh tượng đó, các Hiệp sĩ Đền Thờ vội vã chạy lại ôm lấy hiệp sĩ mới kia kéo ra xa, rồi hết lời xin lỗi nhà quý tộc Hồi giáo và giải thích rằng người anh em này là kẻ lạ nước lạ cái vừa mới từ phương Tây sang nên chưa hiểu chuyện.
Đôi khi, bàn cờ chính trị tại Đất Thánh lại chứng kiến cảnh các lãnh chúa Hồi giáo và các vua chúa Kitô giáo đứng chung một chiến hào. Khi Zengi, vị tổng trấn hùng mạnh cai trị hai thành phố Mosul và Aleppo, bắt đầu đem quân gây sức ép uy hiếp thành phố Đamát, triều đình Hồi giáo tại Đamát đã không ngần ngại ký hiệp ước liên minh quân sự với Vương quốc Giêrusalem để cùng hiệp lực chống lại kẻ thù chung. Cục diện tại Đất Thánh thời bấy giờ hiếm khi nào chỉ là một cuộc đối đầu đơn giản giữa hai tôn giáo.
Mất Edessa và lời hiệu triệu tại Vézelay
Vào mùa đông năm 1144, Zengi đã bất ngờ đem quân công phá và đánh chiếm thành phố Edessa, lãnh địa Thập tự chinh nằm xa nhất về phía bắc. Đây là lần đầu tiên kể từ năm 1099, người phương Tây phải nếm mùi thất bại và đánh mất một vùng đất mà họ từng dày công chiếm được.
Tin dữ bay về phương Tây khiến thế giới Kitô giáo bàng hoàng. Đức Giáo hoàng Êugêniô III, một người con thiêng liêng xuất thân từ đan viện Xitô, đã ban hành sắc chỉ kêu gọi mở cuộc Thập tự chinh thứ hai, và ngài đặt trọn niềm tin trao phó trọng trách giảng thuyết cho người thầy cũ đáng kính của mình là thánh Viện phụ Bênađô thành Clairvaux. Vào dịp đại lễ Phục Sinh năm 1146, tại thị trấn Vézelay ở miền trung nước Pháp, thánh Bênađô đã đăng đàn giảng thuyết trước sự hiện diện của vua Louis VII cùng đông đảo hoàng gia. Biển người kéo đến đông đúc đến mức ban tổ chức phải dựng một lễ đài lớn ngoài sườn đồi. Lời giảng của vị Viện phụ thánh thiện xúc động đến nỗi người ta tranh nhau quỳ xuống xin lãnh nhận thánh giá vải; số lượng người tình nguyện đông đến mức vải may thánh giá bị hết, và chính thánh Bênađô đã phải cởi chiếc áo choàng tu sĩ của mình ra để xé thành từng mảnh nhỏ may thánh giá trao cho dân chúng. Rồi ngài sang Đức, thuyết phục được cả hoàng đế Conrad III lên đường.
Cũng trong chuyến đi giảng thuyết ấy, thánh Bênađô đã làm một nghĩa cử bảo vệ công lý vô cùng can đảm. Dọc theo lưu vực sông Rhine, có một vị đan sĩ cuồng tín tên là Radulf đang lớn tiếng kích động dân chúng nổi dậy tàn sát người Do Thái, lặp lại đúng vết xe đổ đẫm máu của cuộc Thập tự chinh thứ nhất năm mươi năm trước. Hay tin, đích thân thánh Bênađô đã tức tốc tìm đến tận nơi, nghiêm khắc viết thư khẳng định rằng luật Chúa cấm ngặt không được bách hại, không được giết hại và thậm chí không được xua đuổi những người Do Thái vô tội, rồi ngài dùng quyền bề trên truyền cho đan sĩ Radulf phải lập tức im miệng quay trở về tu viện sám hối. Nhờ sự can thiệp kịp thời của ngài mà một thảm kịch bài Do Thái đã được ngăn chặn.
Cuộc Thập tự chinh thứ hai, từ năm 1147 đến 1149, là lần đầu các quân vương châu Âu thân chinh. Và nó thành một thảm họa.
Đạo quân hiệp sĩ Đức của vua Conrad III tiến sang trước, nhưng khi vừa đặt chân lên đất Tiểu Á thì đã rơi vào ổ phục kích hiểm độc của kỵ binh Thổ Nhĩ Kỳ gần thành Dorylaeum, đúng nơi mà cha ông họ từng thắng trận năm mươi năm trước. Phần lớn quân đội Đức bị tiêu diệt sạch. Đạo quân của vua nước Pháp Louis VII đi sau cũng bị phục kích tơi tả giữa các hẻm núi băng tuyết trong mùa đông. Những mảnh tàn quân sống sót lết bước đến được Đất Thánh; thế nhưng vào mùa hè năm 1148, thay vì đem quân đi tái chiếm lại Edessa, các vị tướng lĩnh lại đưa ra một quyết định sai lầm ngớ ngẩn: đem quân đi bao vây thành phố Đamát, thành trì Hồi giáo duy nhất trong vùng bấy lâu nay vẫn đang là đồng minh thân thiết của Giêrusalem! Chỉ sau bốn ngày vây thành trong lúng túng và chia rẽ, đạo quân Thập tự đành phải tháo lui trong hỗn loạn và cay đắng.
Nỗi thất bại nhục nhã của cuộc Thập tự chinh thứ hai đã khiến dư luận khắp châu Âu trút mọi lời oán thán lên đầu thánh Bênađô. Vị Viện phụ đau đớn viết thư trần tình rằng: sự thất bại cay đắng ấy xảy ra là bởi vì tội lỗi và lòng tham lam ích kỷ của chính những người cầm gươm, và ngài thà để cho miệng lưỡi thế gian sỉ nhục cá nhân mình còn hơn là để cho danh thánh Thiên Chúa bị xúc phạm.

Trong khi đó, về phía thế giới Hồi giáo, những đòn tấn công vụng về của người phương Tây đã vô tình thúc đẩy các phe phái Hồi giáo xích lại gần nhau hơn bao giờ hết. Nur ad-Din, con trai của Zengi, rồi tiếp đến là vị tướng tài ba Saladin, đã lần lượt thống nhất toàn bộ Ai Cập và Syria thành một vòng cung thép khổng lồ bao vây lấy các nhà nước Thập tự chinh. Và quan trọng hơn cả, họ đã thổi bùng lên ngọn lửa Jihad, tinh thần thánh chiến bảo vệ tôn giáo, một ngọn lửa vốn đã nguội lạnh từ lâu trước khi các hiệp sĩ phương Tây xuất hiện.
Thảm bại kinh hoàng tại đồi Hattin
Đến mùa hè năm 1187, cơn bão lửa thực sự đã bùng phát. Sultan Saladin đem đại quân tiến đánh và bao vây thành phố Tibêria bên bờ Biển Hồ Galilê. Đứng trước tình thế nguy ngập, vị Vua trẻ của Giêrusalem là Guy de Lusignan, một người nhu nhược và không được lòng giới quý tộc bản xứ, đã nghe theo lời xúi giục của những kẻ hiếu chiến, quyết định dốc toàn bộ lực lượng quân đội tinh nhuệ của vương quốc, khoảng hai mươi ngàn chiến binh, rời khỏi các thành trì kiên cố để tiến vào sa mạc giải vây.
Đó là một quyết định quân sự tự sát. Đạo quân Thập tự trong bộ giáp sắt nặng nề phải lê bước giữa cái nóng như thiêu như đốt của mùa hè tháng Bảy trên những ngọn đồi khô cằn không một giọt nước. Kỵ binh Hồi giáo vây quanh châm lửa đốt những cánh đồng cỏ khô rải rác, khiến khói bụi và tàn tro mịt mù tạt thẳng vào mặt những người lính đang khô cháy cổ họng vì khát. Ngày 4 tháng Bảy năm 1187, dưới chân mỏm đồi đá mang tên Sừng Hattin, đạo quân kiệt sức vì khát đã bị quân đội của Saladin khép chặt vòng vây và tiêu diệt hoàn toàn. Mảnh gỗ Thánh Giá Thật, bảo vật thiêng liêng vốn luôn được cung kính rước đi trước tiền quân của vương quốc kể từ năm 1099, đã rơi vào tay Saladin và vĩnh viễn biến mất khỏi dòng lịch sử từ ngày hôm đó.

Cả hai sử gia đương thời của Hồi giáo là Imad ad-Din và Ibn al-Athir đều ghi lại tỉ mỉ cảnh tượng diễn ra bên trong lều chỉ huy của Saladin sau trận đánh. Vua Guy de Lusignan bị bắt làm tù binh, toàn thân run rẩy vì kiệt sức và khát cháy cổ họng. Thấy vậy, Saladin đã lịch thiệp trao cho nhà vua một chiếc chén đựng nước ướp tuyết lạnh buốt. Vua Guy đón lấy uống một hơi thỏa thuê, rồi tiện tay trao chiếc chén ấy cho người bạn đồng minh đứng cạnh là hiệp sĩ Raynald xứ Châtillon. Nhìn thấy cử chỉ ấy, Saladin lập tức nghiêm giọng nhắc nhở nhà vua: theo luật danh dự của người Ả Rập, một khi người chủ đã trao nước uống cho tù nhân thì người đó đương nhiên được bảo toàn mạng sống; thế nhưng Saladin chưa hề trao nước cho Raynald, và vì thế ông không bị ràng buộc bởi luật hiếu khách ấy!
Saladin tha mạng cho vua Guy de Lusignan; sử gia Imad ad-Din chép lại câu nói của vị Sultan: “Giết hại một vị vua chưa bao giờ là thói quen của các bậc đế vương”. Thế nhưng, ông hạ lệnh đem xử trảm toàn bộ khoảng hai trăm hiệp sĩ thuộc hai dòng tu Dòng Đền Thờ và Dòng Cứu tế vừa bị bắt sống, bởi ông coi họ là những kẻ thù nguy hiểm và cuồng tín nhất. Riêng đối với Raynald xứ Châtillon, chính tay Saladin đã rút gươm hạ sát ông ta ngay tại chỗ. Bởi Raynald chính là viên lãnh chúa tàn bạo từng nhiều lần xé bỏ các hiệp ước đình chiến, xua quân cướp phá các đoàn thương buôn Hồi giáo không vũ trang, thậm chí từng đóng thuyền vượt Biển Đỏ đánh phá các hải cảng và đe dọa tiến đánh cả thánh địa Mecca, một kẻ mà Saladin đã từng thề rằng sẽ đích thân lấy mạng nếu bắt được.
Sau thảm họa tại đồi Hattin, toàn bộ lực lượng quân sự của Vương quốc Giêrusalem coi như đã bị xóa sổ hoàn toàn. Không còn quân phòng thủ, các pháo đài và thành phố ven biển lần lượt mở cổng đầu hàng. Và chỉ ba tháng sau đó, thành thánh Giêrusalem cũng chính thức đổi chủ như chúng ta đã thấy ở phần đầu chương sách.
Sultan Saladin chỉ sống thêm được sáu năm sau ngày tái chiếm Giêrusalem. Ông qua đời tại kinh đô Đamát vào tháng Ba năm 1193 sau một cơn sốt nặng. Viên thư ký riêng của ông là Baha ad-Din xúc động ghi lại rằng vị Sultan vĩ đại từng làm chủ một đế chế bao la trải dài từ sông Nin đến sông Euphrates, khi nhắm mắt xuôi tay trong túi chỉ còn sót lại vỏn vẹn một đồng tiền vàng và bốn mươi bảy đồng tiền bạc lẻ, thậm chí không đủ tiền để gia đình trang trải chi phí mua vải liệm và lo tang lễ cho ông, bởi bao nhiêu bổng lộc của cải trong đời ông đều đã rộng tay phân phát hết cho những người nghèo khổ.
Hôm nay, đồi Sừng Hattin vẫn lặng lẽ nhìn xuống làn nước xanh của Biển Hồ Galilê.
Cuộc Thập tự chinh của ba vị đại đế
Tin tức về sự sụp đổ của thành thánh Giêrusalem bay về phương Tây đã tạo nên một cơn địa chấn tâm lý khủng khiếp trong toàn thể thế giới Kitô giáo. Tương truyền Đức Giáo hoàng Urbanô III đã ngã bệnh và qua đời vì quá đau đớn khi vừa nghe tin dữ. Ba vị quân vương quyền lực và lừng lẫy bậc nhất của châu Âu thời bấy giờ đã đồng loạt đứng lên khâu thánh giá lên áo để mở cuộc Thập tự chinh thứ ba, từ năm 1189 đến 1192: Hoàng đế nước Đức Frederick Barbarossa, Vua nước Pháp Philippe Auguste, và Vua nước Anh Richard I, người đời sau xưng tụng bằng biệt danh Richard Tim Sư Tử.
Hoàng đế Frederick Barbarossa, lúc bấy giờ đã gần bảy mươi tuổi, đã đích thân dẫn đầu một đạo quân bộ binh khổng lồ hành quân đường bộ băng qua vùng Tiểu Á. Thế nhưng một tai nạn bất ngờ đã cướp đi sinh mạng của vị hoàng đế già: ngày 10 tháng Sáu năm 1190, trong lúc vượt qua dòng nước chảy xiết của con sông Saleph ở miền nam Thổ Nhĩ Kỳ, ngài ngã ngựa và chết đuối. Mất chủ tướng, quân Đức tan rã, chỉ một phần nhỏ đi tiếp.
Còn hai vua trẻ Philippe Auguste và Richard Tim Sư Tử đi đường biển. Họ cùng lấy lại cảng Acre mùa hè năm 1191. Ngay sau đó, vì hiềm khích với Richard, Philippe về nước, để vua Anh một mình gánh cuộc viễn chinh.
Tại thành phố cảng Acre vừa chiếm được, Richard Tim Sư Tử đã gây ra một hành động tàn nhẫn làm hoen ố thanh danh hiệp sĩ của mình, mà ngay cả các sử gia phương Tây đương thời cũng không thể nào bào chữa được. Giữa lúc các cuộc thương thảo trao đổi tù binh và tiền chuộc với Saladin đang gặp bế tắc và kéo dài, vào trưa ngày 20 tháng Tám năm 1191, vua Richard đã ra lệnh cho quân lính dẫn giải toàn bộ khoảng hai ngàn bảy trăm tù binh Hồi giáo, bao gồm cả đàn ông, phụ nữ và trẻ em, ra một cánh đồng trống ngay trước tầm mắt của các trạm gác quân đội Saladin, rồi thẳng tay tàn sát không chừa một ai! Phía Hồi giáo ghi nhận con số nạn nhân bị thảm sát lên tới gần ba ngàn người. Các nguồn sử liệu Latinh giải thích rằng Richard hành động như vậy là vì mất kiên nhẫn trước sự chậm trễ của Saladin trong việc giao nộp tiền chuộc và trả lại mảnh Thánh Giá Thật; thế nhưng giới sử học qua mọi thời đại đều xếp vụ thảm sát tại Acre này vào hàng những trang sử đen tối và tàn bạo nhất của phong trào Thập tự chinh.

Dù vậy, Richard là một thiên tài quân sự. Ông đánh bại Saladin ở Arsuf, và hai lần tiến tới chỉ còn cách Giêrusalem vài dặm. Nhưng cả hai lần, Richard đều nuốt nước mắt quay quân: ông hiểu rằng dù chiếm được Giêrusalem, khi hiệp sĩ châu Âu về nước, số quân ít ỏi còn lại sẽ không giữ nổi một thành cô lập giữa vòng vây.
Giữa những trận đánh ác liệt ấy, người ta lại chứng kiến một mối quan hệ nghĩa hiệp kỳ lạ giữa hai vị tướng lĩnh đối đầu: Richard và Saladin liên tục cử các đoàn sứ giả sang lều trại của nhau để thăm hỏi và tặng quà. Người đương thời kể lại rằng khi hay tin vua Richard bị ngã bệnh sốt nặng trong trại quân, Saladin đã sai người đem tặng cho ông những giỏ trái cây tươi ngon cùng những thùng tuyết lạnh lấy từ đỉnh núi Hermon để giúp nhà vua ướp mát nước uống hạ sốt. Trong một trận giao tranh khác, khi nhìn thấy ngựa chiến của Richard bị trúng tên ngã gục khiến nhà vua phải đi bộ chiến đấu, người em trai của Saladin đã lập tức sai người dắt sang trao tặng cho vua Anh hai con chiến mã Ả Rập dũng mãnh nhất của mình.
Ngày 2 tháng Chín năm 1192, hai bên ký hòa ước ba năm. Người Kitô hữu giữ dải đồng bằng ven biển từ Tyrô đến Giốppê, tức Jaffa. Giêrusalem vẫn thuộc người Hồi giáo, nhưng khách hành hương không mang vũ khí được tự do viếng Mộ Thánh. Nhiều lính của Richard vui mừng đi viếng trước khi về nước. Riêng Richard không chịu vào thành: người ta kể ông lấy tay che mặt, bảo rằng ông không chịu nổi việc nhìn thành thánh mà chính mình không giải phóng được!
Năm 1204: nhát kiếm đâm vào tim người anh em
Năm 1198, vị Hồng y trẻ tuổi đầy tài năng và nhiệt huyết là Lôthariô xứ Segni bước lên ngai tòa Giáo hoàng ở tuổi ba mươi bảy, lấy hiệu là Đức Innôcentê III. Ngay trong năm đầu tiên của triều đại, ngài đã gióng lên tiếng chuông kêu gọi mở cuộc Thập tự chinh thứ tư nhằm cứu lấy Đất Thánh. Lần này không có một vị vua nào tham gia; ngọn cờ viễn chinh được đón nhận bởi các vị bá tước quyền quý của miền bắc nước Pháp và xứ Flandre. Rút kinh nghiệm từ những thảm bại của các cuộc hành quân đường bộ xuyên qua Tiểu Á trước đây, các thủ lĩnh quyết định sẽ đi bằng đường biển và nhắm thẳng vào Ai Cập, trung tâm quyền lực và kinh tế đầu não của thế giới Hồi giáo thời bấy giờ, với tính toán rằng một khi đã hạ được Ai Cập thì việc thu hồi Giêrusalem sẽ dễ như trở bàn tay.
Để có tàu bè vượt biển, các hiệp sĩ đã ký một hợp đồng dịch vụ hàng hải khổng lồ với Cộng hòa Venezia, đế quốc thương mại hàng hải giàu có bậc nhất thời bấy giờ. Phía Venezia cam kết đóng mới và cung cấp một hạm đội đủ sức chở ba mươi ba ngàn năm trăm chiến binh cùng bốn ngàn năm trăm con ngựa chiến sang Ai Cập, với giá hợp đồng trọn gói là tám mươi lăm ngàn đồng bạc. Thế nhưng đến mùa hè năm 1202, khi tập kết tại Venezia, đạo quân Thập tự chỉ gom được khoảng mười hai ngàn người, chưa đầy một phần ba dự kiến, và các thủ lĩnh lục túi cùng cực cũng không sao trả nổi số tiền nợ còn thiếu cho người Venezia.
Đứng trước tình thế ấy, vị Tổng trấn tối cao của nước Cộng hòa Venezia là Enrico Dandolo, một cụ già gần chín mươi tuổi, đôi mắt gần như mù lòa nhưng lại sở hữu một khối óc kinh doanh vô cùng tinh khôn và lạnh lùng, đã đưa ra một giải pháp cứu vãn đầy toan tính. Ông bảo các hiệp sĩ: Hãy dùng vũ lực giúp Venezia đánh chiếm lại thành phố cảng Zara nằm bên kia bờ biển Adriatic, vốn là một thành phố thương mại từng thuộc quyền Venezia nhưng vừa mới nổi dậy xin sáp nhập vào vương quốc Hungary, rồi khoản tiền nợ đóng tàu sẽ được hoãn lại tính sau! Điều trớ trêu và tội lỗi là thành Zara lại là một thành phố hoàn toàn Công giáo, và vị vua cai trị của nó, vua Hungary, lúc bấy giờ cũng là một người đã tuyên thề mang thánh giá Thập tự chinh! Hay tin về âm mưu ấy, Đức Giáo hoàng Innôcentê III đã lập tức gửi thư nghiêm cấm ngặt nghèo các hiệp sĩ không được phép đụng tới người anh em đồng đạo; thế nhưng các thủ lĩnh Thập tự quân vì bị dồn vào chân tường vẫn làm ngơ trước lời cảnh báo của vị cha chung. Tháng Mười Một năm 1202, quân Thập tự cướp phá Zara. Đức Innôcentê III phẫn nộ, vạ tuyệt thông cả đạo quân. Sau đó ngài mở lượng khoan hồng giải vạ cho các hiệp sĩ Pháp vì họ bị lừa dối, nhưng kiên quyết giữ nguyên bản án vạ tuyệt thông nhắm vào người Venezia.
Thế rồi giữa lúc đang trú đông tại Zara, một lời cám dỗ thứ hai còn nguy hiểm hơn gấp bội đã tìm đến. Một chàng hoàng tử trẻ tuổi của đế quốc Byzantium tên là Alexios Angelos đã tìm đến gõ cửa lều chỉ huy của quân Thập tự. Thân phụ của chàng là hoàng đế Isaac II vừa bị chính người em ruột của mình làm cuộc đảo chính lật đổ, chọc mù cả hai mắt rồi tống giam vào ngục tối. Chàng hứa những điều không tưởng: nếu hạm đội sang Constantinôpôli giúp cha con chàng lấy lại ngai vàng, chàng sẽ trả nợ tàu cho Venezia, thưởng hai trăm ngàn đồng bạc, góp mười ngàn quân cùng lương thảo sang đánh Ai Cập, và đưa cả Giáo hội Hy Lạp về dưới quyền Tòa Thánh Rôma!

Mặc dù có nhiều hiệp sĩ đạo đức kịch liệt phản đối việc chuyển hướng mục tiêu sang tấn công một thành phố Kitô giáo và đã quyết định bỏ ngũ quay về nước, nhưng đa số các thủ lĩnh cùng người Venezia đã mờ mắt trước món lợi quá lớn nên đã đồng thanh gật đầu nhận lời.
Tháng Sáu năm 1203, hạm đội Thập tự quân rầm rộ tiến vào thả neo trước tường thành kinh đô Constantinôpôli. Dưới sức ép quân sự của phương Tây, viên hoàng đế soán ngôi hoảng sợ bỏ trốn, và chàng hoàng tử trẻ được đưa lên ngai vàng lấy hiệu là hoàng đế Alexios IV, cùng đồng cai trị với người cha mù lòa. Nhưng vào ngân khố, chàng mới biết kho đã bị kẻ trước vét sạch; chàng không sao gom đủ tiền đã hứa. Để trả góp, Alexios IV làm một việc dại dột: lột vàng bạc, chén thánh trong các nhà thờ kinh đô đem nấu chảy! Hành động xúc phạm thánh điện ấy đã thổi bùng ngọn lửa căm phẫn tột cùng trong lòng toàn thể cư dân Hy Lạp. Vào đầu năm 1204, một cuộc nổi dậy của dân chúng và quân đội kinh đô đã bùng nổ: hoàng đế Alexios IV bị bắt giam và bị siết cổ chết trong ngục; một viên tướng chống phương Tây được tôn lên làm hoàng đế mới và lập tức tuyên bố triều đình không nợ nần người Latinh một đồng xu nào cả, đồng thời ra lệnh cho quân Thập tự phải cuốn gói cút xéo ngay lập tức!
Bên dưới mâu thuẫn tiền bạc ấy là cả một khối hận thù dân tộc âm ỉ suốt nhiều thập niên. Hai mươi hai năm trước đó, vào năm 1182, người dân kinh đô Constantinôpôli từng nổi dậy tiến hành một cuộc tắm máu kinh hoàng tàn sát hàng ngàn kiều dân phương Tây, phần lớn là các thương gia người Ý, đang sinh sống tại đây và bắt bán hàng ngàn người sống sót làm nô lệ cho người Hồi giáo, một món nợ máu mà người phương Tây chưa từng nguôi ngoai. Ngược lại, người Hy Lạp từ lâu cũng vô cùng cay đắng trước thái độ hống hách và các đặc quyền kinh tế lấn lướt của các thương thuyền Venezia trên chính quê hương mình.
Giờ đây, bị mắc kẹt bên ngoài những bức tường thành đồ sộ giữa mùa đông rét mướt, không có tiền bạc, không có lương thực và cũng chẳng có tàu bè để quay trở về nhà, các thủ lĩnh Thập tự quân và người Venezia đã đi đến một quyết định điên rồ và tội lỗi: dùng vũ lực đánh chiếm chính kinh thành Constantinôpôli để tự tay cướp lấy những gì mà họ cho là mình xứng đáng được hưởng! Các giáo sĩ phương Tây đi theo đoàn quân đã đăng đàn giảng giải một cách mù quáng rằng: người Hy Lạp là phường ly giáo phản loạn, là những kẻ phản bội đức tin, và việc cầm gươm tiêu diệt họ là một hành động công chính đẹp lòng Chúa!
Và thảm kịch đen tối nhất trong lịch sử Kitô giáo đã nổ ra vào ngày 12 tháng Tư năm 1204: sau nhiều ngày công thành ác liệt, quân Thập tự đã phá vỡ được bức tường thành phía bờ biển và tràn vào bên trong đại đô thị. Suốt ba ngày ba đêm liên tiếp, những con người mang biểu tượng thánh giá trên ngực áo đã biến thành một bầy thú dữ cuồng loạn, thẳng tay cướp phá, hãm hiếp và tàn sát kinh thành Kitô giáo vĩ đại và linh thiêng nhất của thế giới!
Sử gia Byzantium Nikêta Chôniatê, một nhân chứng sống tận mắt chứng kiến mọi sự diễn ra, đã nghẹn ngào ghi chép lại những trang sử đẫm nước mắt. Quân Thập tự ùa vào đại thánh đường Hagia Sophia, dùng búa rìu đập nát chiếc bàn thờ chính bằng vàng ngọc vô giá để chia chác từng mẩu kim loại quý. Chúng lùa cả những đàn la và ngựa chiến vào tận khu vực cung thánh để thồ những đồ vàng bạc cướp bóc được, khiến sàn đá cẩm thạch của ngôi thánh đường bị nhuốm đầy máu và phân súc vật! Tệ hơn, đám lính say dìu một kỹ nữ lên ngồi ngai Thượng phụ hát những bài ca dung tục! Chúng đập vỡ ảnh thánh, quăng Mình Thánh Chúa xuống đất, lấy chén thánh làm cốc uống rượu! Nữ tu và phụ nữ quý tộc bị hãm hiếp giữa đường. Nikêta đau đớn thốt lên: “Ngay cả những người Hồi giáo man tộc khi xưa đánh chiếm Giêrusalem cũng còn đối xử nhân từ và trắc ẩn với các Kitô hữu hơn gấp bội lần những kẻ đang mang dấu Thập tự giá của Chúa trên vai này!”
Hàng ngàn hòm thánh tích vô giá, đồ thờ thánh thiêng và các kiệt tác nghệ thuật của nền văn minh cổ đại tích tụ suốt chín thế kỷ tại Constantinôpôli đã bị cướp bóc và thồ lên thuyền chở về phương Tây làm chiến lợi phẩm. Bốn pho tượng ngựa bằng đồng mạ vàng lừng danh từng ngự trị trên trường đua ngựa của kinh đô phương Đông đã bị chở về thành phố Venezia, và cho đến tận hôm nay du khách vẫn còn nhìn thấy chúng ngự trị trên mặt tiền của Vương cung thánh đường Thánh Máccô; bản gốc nay được giữ bên trong bảo tàng. Báu vật thiêng liêng Mão Gai của Chúa Giêsu cũng bị mang về phương Tây; đến năm 1238, khi vị hoàng đế Latinh cai trị Constantinôpôli bị khánh kiệt tiền bạc, ông đã đem cầm cố chiếc Mão Gai cho các chủ ngân hàng Venezia để vay tiền. Vua thánh Louis IX của nước Pháp sau đó đã hào phóng xuất quốc khố đứng ra chuộc lại di vật thánh ấy, đưa về Paris và cho xây dựng ngôi nguyện đường hoàng gia lộng lẫy mang tên Sainte-Chapelle, cung hiến năm 1248, để phụng thờ, và chiếc Mão Gai lịch sử ấy hiện đang được lưu giữ trang trọng bên trong Nhà thờ Chính tòa Đức Bà Paris, từng được một vị linh mục quả cảm liều mình xông vào cứu thoát ra ngoài giữa biển lửa trong vụ hỏa hoạn kinh hoàng vào tháng Tư năm 2019.

Cướp xong, các thủ lĩnh chia nhau đất Byzantium, dựng “Đế quốc Latinh thành Constantinôpôli”, đặt một Thượng phụ Latinh. Giêrusalem hay Ai Cập đều bị quên bẵng. Đại thánh đường Hagia Sophia bị biến thành nhà thờ chính tòa theo nghi thức Latinh, và các vị giám mục Chính Thống giáo Hy Lạp bị trục xuất để thay thế bằng các giáo sĩ phương Tây. Người Hy Lạp không hề đầu hàng: họ tản mác ra các vùng đất ngoại vi để thành lập ba trung tâm kháng chiến lưu vong tại Nicêa, Trebizond và Epirus. Viên tổng trấn mù lòa Enrico Dandolo của Venezia, người đạo diễn toàn bộ thảm kịch ấy, đã qua đời ngay tại kinh đô bị chiếm đóng vào năm sau và được chôn cất ngay bên trong đền thờ Hagia Sophia. Đế quốc Latinh bù nhìn ấy chỉ thoi thóp tồn tại được năm mươi bảy năm, cho đến khi quân đội Hy Lạp từ Nicêa quật khởi đánh đuổi người phương Tây để thu hồi lại kinh đô vào năm 1261. Thế nhưng, đế quốc Byzantium sau biến cố năm 1204 đã bị tàn phá suy sụp đến tận xương tủy và không bao giờ còn có thể gượng dậy được nữa, mở đường cho sự sụp đổ hoàn toàn trước sức mạnh của đế quốc Hồi giáo Ottoman hai thế kỷ sau đó.
Tại Rôma, Đức Innôcentê III không hề muốn thảm kịch này. Nhận tin cướp phá, ngài giận dữ viết cho vị Hồng y đặc sứ:
“Làm sao Giáo hội Hy Lạp, giữa muôn vàn nỗi thống khổ và bách hại dường ấy, có thể quay trở về hiệp nhất với Tòa Thánh Tông Đồ được nữa, khi mà họ chỉ nhìn thấy nơi những người Latinh một tấm gương mù mịt của sự hư đồi tội lỗi và những việc làm ghê tởm của bóng tối? Đến nỗi giờ đây, họ căm ghét người Latinh, và họ hoàn toàn có lý do chính đáng để căm ghét, còn hơn cả căm ghét loài chó!”
Thế nhưng đáng tiếc thay, trước sự việc đã rồi, Đức Giáo hoàng sau đó vẫn phải miễn cưỡng chấp nhận sự tồn tại của Đế quốc Latinh và công nhận vị Thượng phụ người phương Tây tại Constantinôpôli.
Gần tám trăm năm sau, vết thương ấy mới được xoa dịu. Tháng Năm năm 2001 tại Athêna, trước Tổng Giám mục Chính Thống Hy Lạp Christodoulos, Thánh Gioan Phaolô II xin Thiên Chúa và anh em Chính Thống tha thứ cho những tội con cái Công giáo đã gây ra, nhắc riêng năm 1204. Năm 2004, tròn tám trăm năm, ngài gửi sứ điệp tới Thượng phụ Bartôlômêô và trao trả hài cốt thánh Gioan Kim Khẩu và thánh Grêgôriô thành Nazianzô, bị lấy đi năm 1204.
Bên dòng nước lũ sông Nin và bước chân hòa bình của người nghèo thành Assisi
Sau thảm họa năm 1204, tinh thần Thập tự chinh thuần khiết thuở ban đầu đã bị biến chất và rạn nứt nghiêm trọng, thế nhưng các cuộc viễn chinh vẫn tiếp tục được phát động.
Trong cuộc Thập tự chinh thứ năm, từ năm 1217 đến 1221, một đạo quân viễn chinh mới đã đổ bộ lên đất Ai Cập, bao vây và đánh chiếm được thành phố cảng Damietta nằm ngay cửa sông Nin vào năm 1219. Chính giữa những ngày tháng giao tranh ác liệt và hận thù ngút trời ấy, một biến cố Tin Mừng tuyệt đẹp đã nở hoa giữa sa mạc: có một tu sĩ nghèo hèn, vóc dáng nhỏ bé, khoác tấm áo dòng bằng vải thô màu nâu thắt dây thừng từ nước Ý sang, đó chính là thánh Phanxicô thành Assisi. Bất chấp mọi lời can ngăn và hiểm nguy đến tính mạng, người tôi tớ của Chúa đã một mình đi bộ băng qua làn ranh chiến tuyến đẫm máu giữa hai làn chiến hào để bước vào tận doanh trại của quân Hồi giáo, xin được diện kiến vị Sultan của Ai Cập là al-Kamil nhằm rao giảng cho ông về tình yêu cứu độ của Đức Giêsu Kitô. Dù Sultan al-Kamil không theo đạo, nhưng ngài vô cùng xúc động và cảm phục trước sự thánh thiện, lòng can đảm và sự nghèo khó của vị tu sĩ phương Tây; ông đã tiếp đãi thánh Phanxicô hết sức ân cần, lắng nghe ngài chia sẻ và sau đó cho người hộ tống ngài trở về lại chiến tuyến Kitô giáo trong sự an toàn tuyệt đối.
Các thủ lĩnh Thập tự thì không có sự khôn ngoan ấy. Năm 1221, al-Kamil đề nghị trả lại Giêrusalem để đổi lấy Damietta! Nhưng vị Hồng y đặc sứ kiêu ngạo chỉ huy đạo quân khước từ, và xua quân tiến sâu vào Ai Cập. Họ đi đúng mùa nước sông Nin lên; người Ai Cập phá đê, nước tràn, đạo quân kẹt giữa biển bùn. Cuối cùng họ phải đầu hàng, trả Damietta để được sống mà về.

Tám năm sau, trong cuộc Thập tự chinh thứ sáu, năm 1228–1229, một chuyện lạ chưa từng có: Hoàng đế Đức Frederick II, cháu nội Barbarossa, đang mang vạ tuyệt thông, dẫn quân sang Đất Thánh mà không đánh trận nào! Vị hoàng đế thông thái này vốn lớn lên ở đảo Sicilia, nói và viết tiếng Ả Rập lưu loát, say mê triết học và có rất nhiều bạn hữu thân tình trong giới học giả Hồi giáo. Ông đã đích thân ngồi vào bàn đàm phán ngoại giao hòa bình với chính Sultan al-Kamil. Hai nhà lãnh đạo đã đạt được một hiệp ước lịch sử kéo dài mười năm: Sultan đồng ý trao trả lại quyền kiểm soát thành phố Giêrusalem, Bêlem và Nadarét cho người Kitô hữu; đổi lại, người Hồi giáo được quyền giữ lại toàn bộ khu vực Núi Đền thiêng liêng, gồm Đền Vòm Đá và đền al-Aqsa, để tiếp tục tự do hành lễ. Lần đầu tiên sau hơn bốn mươi năm, thành thánh Giêrusalem đã trở về lại trong tay người có đạo mà không phải đổ dù chỉ một giọt máu!
Ngày 18 tháng Ba năm 1229, hoàng đế Frederick II đã đĩnh đạc bước vào bên trong Đền thờ Mộ Thánh và tự tay nâng chiếc vương miện đặt lên đầu mình làm Vua Giêrusalem, bởi vì không có một vị linh mục hay giám mục nào chịu làm nghi thức ấy cho một người đang chịu vạ tuyệt thông! Ở Rôma, Đức Giáo hoàng vẫn kiên quyết giữ nguyên bản án phạt đối với ông, và vị Thượng phụ nghi lễ Latinh tại Đất Thánh thậm chí còn ra lệnh “vạ cấm chế” toàn bộ thành Giêrusalem, nghĩa là cấm ngặt không cho phép cử hành bất kỳ một Thánh lễ hay Bí tích nào bên trong thành phố chừng nào hoàng đế Frederick II còn hiện diện ở đó!

Nhưng hòa bình ấy chẳng bền: năm 1244, kỵ binh du mục Khwarazm từ Trung Á tràn xuống tàn phá Giêrusalem. Từ đó, phương Tây không còn cai trị thành thánh lần nào nữa cho tới thế kỷ XX.
Vị vua thánh và giấc mơ dang dở cuối cùng
Người cuối cùng trong lịch sử thực sự ôm trọn lý tưởng Thập tự chinh với một tâm hồn trong sáng và thánh thiện là một vị hiển thánh của Hội Thánh: Vua thánh Louis IX của nước Pháp, thường gọi là thánh Lu-y.
Thánh Louis IX là một vị quân vương đạo đức và công chính hiếm có trong lịch sử thế giới. Hằng ngày ngài sốt sắng tham dự Thánh lễ, tự tay quỳ gối rửa chân và phục vụ cơm nước cho những người nghèo khổ, đón tiếp và ngồi ăn chung bàn với những bệnh nhân phong cùi gớm ghiếc, và nổi tiếng khắp châu Âu về sự phân xử công minh. Người đương thời kể lại rằng ngài thường giản dị ngồi dưới bóng một cây sồi già trong khu rừng Vincennes để trực tiếp lắng nghe bất cứ người dân nghèo nào đến kêu oan mà không cần qua các thủ tục quan lại phiền hà. Cuốn tiểu sử do hiệp sĩ Jean de Joinville, người bạn thân thiết và là cận thần trung thành của ngài, đã ghi lại những nét đẹp thánh thiện ấy. Thế nhưng, thánh Louis IX cũng là một người con mang đậm dấu ấn tư tưởng của thời đại mình: ngài từng ra lệnh tịch thu và đốt các cuốn sách Talmud của Do Thái giáo tại Paris, và tha thiết xác tín rằng bổn phận thiêng liêng cao cả nhất của một vị vua Kitô giáo là phải đem mạng sống mình ra để giải phóng Đất Thánh của Chúa. Vào năm 1244, giữa lúc đang mắc một cơn bạo bệnh thập tử nhất sinh, ngài đã long trọng tuyên thề sẽ mang thánh giá lên đường nếu được Chúa cứu sống, và ngài đã giữ trọn lời thề ấy.
Trong cuộc Thập tự chinh thứ bảy, từ năm 1248 đến 1254, vua Louis IX đã dẫn đầu một hạm đội lớn vượt biển, đổ bộ đánh chiếm thành cảng Damietta ở Ai Cập vào năm 1249. Thế nhưng khi tiến sâu vào vùng đồng bằng sông Nin, tại chiến trường Mansurah vào mùa xuân năm 1250, đại quân của ngài đã bị quân Hồi giáo bao vây đánh bại hoàn toàn. Nạn đói kém, bệnh kiết lỵ và chứng bệnh hoại huyết hoành hành tàn khốc khiến hàng ngàn chiến binh ngã gục, và chính bản thân nhà vua cũng bị bắt làm tù binh. Triều đình nước Pháp đã phải nộp một khoản tiền chuộc mạng khổng lồ lên tới bốn trăm ngàn đồng livre và trao trả lại toàn bộ thành Damietta để cứu thoát nhà vua cùng những người lính sống sót. Cũng năm 1250, đội quân nô lệ Mamluk ở Ai Cập đảo chính, giết Sultan để nắm quyền; chính người Mamluk sẽ giáng đòn kết liễu các nhà nước Thập tự.


Sau khi được trả tự do, thánh Louis IX vẫn kiên trì ở lại Đất Thánh suốt bốn năm trời, từ năm 1250 đến 1254, tự mình bỏ tiền túi ra để xây dựng lại các bức tường thành phòng thủ kiên cố dọc bờ biển cho các giáo xứ và chuộc lại hàng ngàn tù binh Kitô giáo nghèo khổ. Mười sáu năm sau, khi tuổi đã cao và sức khỏe đã suy yếu nhiều, ngài lại một lần nữa gượng dậy mang thánh giá lên đường mở cuộc Thập tự chinh thứ tám năm 1270. Lần này ngài chọn đổ bộ lên bờ biển Tunis ở Bắc Phi, với hy vọng ngây thơ rằng vị tiểu vương Hồi giáo nơi đây sẽ được ơn trở lại đạo Kitô. Thế nhưng vừa đặt chân lên bờ cát nóng, một trận đại dịch kinh hoàng đã bùng phát trong trại quân. Ngày 25 tháng Tám năm 1270, vị vua thánh qua đời trong lều, nằm trên một lớp tro sám hối. Những người bên ngài kể rằng trong lời cuối, ngài vẫn thều thào gọi tên thành phố cả đời chưa một lần được thấy: “Giêrusalem! Lạy Chúa, Giêrusalem…”

Năm 1291 tại Acre: khép lại hai thế kỷ máu và hoa
Hai mươi mốt năm sau cái chết của thánh Louis IX, vào mùa xuân năm 1291, đội quân khổng lồ của đế chế Hồi giáo Mamluk đã tiến đến bao vây thành phố cảng Acre, thành trì kiên cố cuối cùng còn sót lại của người Kitô hữu phương Tây tại Đất Thánh. Trước đó, từ năm 1268, thành phố cổ Antiôkhia đã bị viên tướng Mamluk là Baybars san phẳng thành bình địa.
Ngày 18 tháng Năm năm 1291, sau nhiều tuần lễ bị máy bắn đá nã đạn không ngừng, các bức tường thành bằng đá của Acre đã bị sụp đổ. Quân Mamluk tràn vào bên trong tàn sát dữ dội. Hàng ngàn thường dân hoảng loạn chạy túa ra bến cảng để chen chúc nhau trèo lên những chiếc thuyền buôn tìm đường chạy trốn ra biển; rất nhiều chiếc thuyền vì chở quá tải đã bị lật úp chìm nghỉm ngay trước cửa cảng. Các Hiệp sĩ Đền Thờ đã anh dũng rút vào cố thủ trong pháo đài chính của họ và kiên cường tử thủ thêm mười ngày nữa, cho đến khi toàn bộ pháo đài bị quân địch đào hầm sập đổ hoàn toàn, chôn vùi cả những người lính phòng thủ lẫn quân công thành dưới đống gạch vụn.

Thế là hết. Một trăm chín mươi sáu năm sau tiếng gọi ở Clermont, cả Trung Đông không còn một tấc đất nào trong tay người phương Tây.
Những gì còn sót lại nơi mảnh đất Đấng Cứu Thế từng sinh sống chính là những cộng đoàn Kitô hữu bản địa nghèo khó: người Syria, người Armenia, người Maronite và người Hy Lạp, những con người đã sinh sống ở đó từ thời các thánh Tông đồ trước khi các đoàn quân Thập tự kéo đến, và vẫn kiên cường bám trụ lại mảnh đất quê hương sau khi các đoàn hiệp sĩ đã rút đi. Đau đớn thay, suốt nhiều thế kỷ sau đó, chính những người anh em bản địa này lại là những người phải gánh chịu nhiều nghi kỵ và bách hại nhất từ các nhà cầm quyền Hồi giáo, bởi họ luôn bị người ta ngờ vực là tay trong thân phương Tây.

Và nơi Đất Thánh ấy vẫn còn lại một sự hiện diện thiêng liêng và âm thầm khác: đó là các tu sĩ Dòng Anh Em Hèn Mọn, tức Dòng Phanxicô. Vào năm 1342, nhờ sự vận động ngoại giao kiên nhẫn của vua Robert và hoàng hậu Sancha xứ Napoli, triều đình Hồi giáo tại Ai Cập đã chính thức ký sắc lệnh cho phép các tu sĩ Phanxicô được quyền thường trú vĩnh viễn tại Đất Thánh để đại diện cho toàn thể Giáo hội Công giáo trông nom, phụng vụ tại Đền thờ Mộ Thánh và các thánh tích linh thiêng; và quyết định ấy đã được Đức Giáo hoàng Clêmentê VI chuẩn nhận qua hai tông sắc lịch sử. Kể từ cột mốc năm 1342 ấy cho đến tận hôm nay, suốt gần bảy trăm năm ròng rã, các tu sĩ Phanxicô, mang danh hiệu cao quý Dòng Giữ Đất Thánh, vẫn ngày đêm hiện diện ở đó. Họ hiện diện ở đó tuyệt đối không phải bằng gươm giáo hay pháo đài; họ chỉ hiện diện bằng những tấm áo dòng màu nâu thô nghèo khó, lặng lẽ quét dọn các đền thánh, mở rộng vòng tay đón tiếp các đoàn khách hành hương, đúng như bước chân người cha thánh Phanxicô năm xưa từng đi tay không qua làn ranh chiến tuyến ở Damietta. Cứ mỗi buổi chiều thứ Sáu hằng tuần, trên những con phố đá chật hẹp của thành cổ Giêrusalem, các tu sĩ áo nâu ấy vẫn trang nghiêm dẫn đầu đoàn tín hữu bước đi trên chặng Đàng Thánh Giá để suy niệm lại cuộc Thương khó của Chúa. Thành cổ Acre hoang tàn năm xưa nay thuộc lãnh thổ Israel, đã được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới, nơi du khách ngày nay vẫn có thể bước đi dưới những đường hầm đá kiên cố do các hiệp sĩ Dòng Đền đào từ tám thế kỷ trước.
Nhìn lại toàn bộ dòng chảy lịch sử, hai thế kỷ của những cuộc Thập tự chinh rốt cuộc đã không thể giữ lại được thành thánh Giêrusalem bằng sức mạnh của gươm đao. Thế nhưng, những cuộc viễn chinh ấy đã để lại cho hậu thế những vết thương lòng vô cùng nhức nhối: một vết thương sâu sắc ngăn cách giữa thế giới Kitô giáo phương Tây và thế giới Hồi giáo; một vết thương rạn nứt khó hàn gắn hơn gấp bội trong lòng người anh em Chính Thống giáo phương Đông sau thảm kịch năm 1204; và một vết nhơ đau xót ngay giữa lòng châu Âu, nơi những người hàng xóm Do Thái vô tội đã trở thành những nạn nhân đầu tiên phải trả giá bằng máu cho sự cuồng tín của con người.
Thế nhưng, những cuộc viễn chinh ấy đã để lại cho hậu thế những vết thương lòng vô cùng nhức nhối: một vết thương sâu sắc ngăn cách giữa thế giới Kitô giáo phương Tây và thế giới Hồi giáo; một vết thương rạn nứt khó hàn gắn hơn gấp bội trong lòng người anh em Chính Thống giáo phương Đông sau thảm kịch năm 1204; và một vết nhơ đau xót ngay giữa lòng châu Âu, nơi những người hàng xóm Do Thái vô tội đã trở thành những nạn nhân đầu tiên phải trả giá bằng máu cho sự cuồng tín của con người.
Chương 70 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
“Giết hại một vị vua chưa bao giờ là thói quen của các bậc đế vương”
Những người trong chương
- Vua thánh Louis IX · Ngài đưa Mão Gai về Paris. Ngày nay Mão Gai cất ở Nhà thờ Đức Bà Paris. Tháng Tư năm 2019, khi nhà thờ cháy, lính cứu hỏa đã đưa Mão Gai ra khỏi biển lửa.
- Anh em Phanxicô · Từ năm 1342 họ ở lại Đất Thánh, coi sóc Mộ Thánh. Mỗi chiều thứ Sáu họ dẫn đầu đoàn tín hữu đi Đàng Thánh Giá trong thành cổ Giêrusalem.
Nơi ấy hôm nay
- Đền thánh Máccô ở Venise vẫn giữ bốn con ngựa đồng mạ vàng lấy từ trường đua Constantinôpôli: bản gốc cất bên trong, bản sao đứng ngoài mặt tiền.
- Sừng Hattin là ngọn đồi đôi lặng lẽ nhìn xuống Biển Hồ Galilê. Ai cũng có thể leo lên.
- Acre, nay thuộc Israel, là Di sản Thế giới. Du khách còn đi trong những đường hầm người Templar đào tám thế kỷ trước.
Muốn đọc thêm
Baha ad-Din, tiểu sử Saladin · Nikêta Khôniatê, chứng nhân cuộc cướp phá năm 1204 · Jean de Joinville, ký sự về vua Louis IX · Usama ibn Munqidh, hồi ký của một quý tộc Hồi giáo
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Saladin
- Al-Adil
- Balian xứ Ibelin
- Hêraclius
- Fulcher ở Chartres
- Zengi
- Nur ad-Din
- Êugêniô III
- Bênađô ở Clairvaux
- Louis VII
- Conrad III
- Guy de Lusignan
- Frederick I Barbarossa
- Philippe Auguste
- Richard I Tim Sư Tử
- Innôcentê III
- Enrico Dandolo
- Alexiô IV
- Nikêta Chôniatê
- Geoffroi xứ Villehardouin
- Phanxicô ở Assisi
- Al-Kamil
- Frederick II
- Louis IX
- Jean de Joinville
- Clêmentê VI
- Ibn al-Athir
- Imad ad-Din
- Baha ad-Din
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 71
Các Công đồng Latêranô
Chuyện gì khiến hoàng đế Frederick Barbarossa phải cúi xuống hôn chân giáo hoàng?
Khoảng 22 phút đọc













