Tư liệu chương 71
Kiểm chứng chương 71: Các Công đồng Latêranô
Đọc xong chương 71, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: ta biết từ đâu những lời hỏi đáp của nhóm Waldo ở Rôma, các công đồng ấy thật sự ban hành những gì, và mấy điều luật chương kể có đúng nằm trong văn bản không. Chương kể ba công đồng họp ở Latêranô trong thế kỷ XII, vào các năm 1123, 1139 và 1179, rồi liếc qua các công đồng phương Tây về sau, đến tận Vienne năm 1312. Nguồn rất dễ tìm, vì sắc lệnh của từng công đồng còn nguyên văn. Bản in chuẩn là bộ Conciliorum Oecumenicorum Decreta, có bản song ngữ Latinh và Anh do Norman Tanner biên tập (Decrees of the Ecumenical Councils, 1990). Bạn có thể đọc bản tiếng Anh miễn phí trên trang papalencyclicals.net. Ngoài ra còn các biên niên sử và tiểu sử giáo hoàng thời ấy, nhất là bộ Sách các Giáo hoàng (Liber Pontificalis).
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Một lưu ý về cách ghi: khi tư liệu này nói “điều 18”, nghĩa là điều luật thứ mười tám của công đồng ấy, theo cách đánh số trong bộ của Tanner.
Waldo ở Rôma, năm 1179
Walter Map là giáo sĩ xứ Wales làm việc cho vua Henry II nước Anh. Ông kể buổi gặp trong Chuyện vặt triều thần (De nugis curialium, phần 1, chương 31), cuốn sách này có bản tiếng Anh của M. R. James. Bốn câu hỏi, câu thứ tư về Thân Mẫu Đức Kitô, và tiếng cười của cả hội trường đều có trong sách của ông. Chương bắt đúng giọng ông: kể với vẻ khoái trá và coi những người ấy là dốt nát. Ông còn thêm rằng họ đi chân đất, không có của riêng, và nếu để họ tự do thì họ sẽ đuổi hết hàng giáo sĩ. Chữ ông dùng để tả họ là nudi nudum Christum sequentes, “trần trụi theo Đức Kitô trần trụi”.
Giáo hoàng Alexanđê III ôm lấy Waldo. Chi tiết này nằm trong Biên niên sử của một tác giả vô danh ở Laon, viết đầu thế kỷ XIII. Chương viết “Một biên niên sử kể rằng”, đúng với mức chắc của nguồn.
Waldo. Tên đầu của ông thường được ghi là Phêrô, nhưng tên ấy chỉ thấy trong các nguồn muộn hơn. Ông bán của cải khoảng năm 1173. Nhà giảng thuyết Stephen xứ Bourbon, viết sau đó một thế hệ trong Luận về những điều đáng giảng (Tractatus de diversis materiis praedicabilibus), kể chuyện khởi đầu: Waldo nghe một người hát rong hát về thánh Alexis, rồi hỏi một thầy dạy thần học đâu là cách chắc nhất để theo Đức Kitô. Vị thầy trích Tin Mừng Mátthêu, chương 19, câu 21, mà chương dẫn theo bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ. Waldo trả tiền cho các học giả dịch từng phần Kinh Thánh sang tiếng vùng Lyon. Tổng giám mục Lyon cấm họ giảng. Chương kể đúng.
Bị kết án. Sắc chỉ Ad abolendam của Giáo hoàng Luciô III năm 1184 kết án nhóm Waldo cùng với phái Cathar (chương 74). Chương viết năm 1184, đúng.
Họ còn đến ngày nay. Năm 1532, tại thượng hội đồng Chanforan, nhóm Waldo gia nhập phong trào Cải cách. Ngày nay Hội Thánh Tin Lành Waldo có chừng hai chục ngàn tín hữu ở các thung lũng Piedmont miền bắc nước Ý, cùng một cộng đoàn ở Uruguay và Argentina. Năm 2015, ở Torino, Đức Phanxicô đến thăm một nhà thờ của nhóm Waldo, vị giáo hoàng đầu tiên làm điều ấy, và xin tha thứ về những gì người Công giáo đã làm với họ qua nhiều thế kỷ. Cả các bản tin ngày 22 tháng Sáu năm 2015 lẫn bài nói của ngài trên vatican.va đều kể chuyện này.
“Ba mươi năm sau, một người trẻ khác”. Đó là thánh Phanxicô thành Assisi, đến Rôma khoảng năm 1209–1210 xin Innôcentê III chuẩn nhận lối sống của mình (chương 73 và 76).
Chính Latêranô. Truyền thống nói hoàng đế Constantinô tặng khu đất cho giám mục Rôma, và Sách các Giáo hoàng kể điều ấy trong tiểu sử Giáo hoàng Sylvestrô. Đó là truyền thống, không phải điều đã được chứng minh. Dòng chữ khắc trên đền thờ, Omnium Ecclesiarum Mater et Caput, “mẹ và đầu của mọi Hội Thánh”, hôm nay vẫn đọc được tại chỗ, và các giáo hoàng quả thật ở trong cung Latêranô cho đến khi dời sang Avignon.
Công đồng của ai?
Bảy công đồng chung đầu tiên, từ Nicêa I năm 325 đến Nicêa II năm 787, được cả Công giáo lẫn Chính Thống nhận. Chương 40, 42, 56 và 58 đã kể.
869–870 và 879–880. Công đồng 869–870 phế Phôtiô và có đặc sứ của Giáo hoàng Hadrianô II. Công đồng 879–880 phục chức Phôtiô và có đặc sứ của Giáo hoàng Gioan VIII. Chương kể đúng.
Có một điều bạn nên biết. Lúc đầu, chính Rôma cũng không coi công đồng 869–870 là “công đồng chung thứ tám”. Mãi từ cuối thế kỷ XI, các nhà luật học của cuộc cải cách thời Grêgôriô mới đưa nó vào danh sách, một phần vì nó có một điều luật cấm người thế tục can dự vào việc bầu giám mục, rất hợp với cuộc tranh chấp thời ấy (chương 68). Sử gia Francis Dvornik nghiên cứu kỹ chuyện này trong cuốn The Photian Schism: History and Legend (1948).
Giáo hoàng triệu tập và phê chuẩn. Đúng với các công đồng phương Tây từ năm 1123.
Công đồng Latêranô I, 1123
Ngày họp. Từ 18 tháng Ba đến khoảng 6 tháng Tư năm 1123. Không còn biên bản các phiên họp. Con số “chừng ba trăm giám mục” đến từ các biên niên sử, như của Suger, viện phụ Saint-Denis, người có mặt.
Thỏa ước Worms tháng Chín năm 1122 là chuyện của chương 68. Hoàng đế từ bỏ việc trao nhẫn và gậy. Calixtô II, vị giáo hoàng duy nhất được bầu ở Cluny, triệu tập công đồng để phê chuẩn.
Các sắc lệnh. Bản của Tanner có hai mươi hai điều, dù cách đánh số khác nhau giữa các bản in. Mọi điều chương kể đều nằm trong đó:
- cấm mua bán chức thánh;
- cấm linh mục, phó tế và phụ phó tế sống với vợ hay vợ lẽ;
- che chở gia đình và tài sản của các thập tự quân;
- dứt phép thông công những kẻ cướp bóc khách hành hương về Rôma hay thu phí qua đường của họ.
“Công đồng chung đầu tiên họp ở phương Tây.” Đúng theo danh sách Công giáo. Người Chính Thống không nhận các công đồng này là công đồng chung.
Công đồng Latêranô II, 1139
Cuộc bầu đôi năm 1130. Hônôriô II mất đêm 13 rạng 14 tháng Hai năm 1130. Một nhóm hồng y vội bầu Innôcentê II ngay trong đêm ấy. Nhóm đông hơn bầu Anacletô II vào sáng hôm sau. Chương viết “chỉ trong vài giờ”, là gần đúng. Cả hai cuộc bầu đều không theo đúng luật, như chương nói. Anacletô giữ Rôma và mất ngày 25 tháng Giêng năm 1138. Innôcentê trốn đường biển sang Pháp và được Cluny đón. Vai trò của thánh Bênađô có trong thư từ của ngài và trong cuốn Tiểu sử thứ nhất (xem chương 63). Năm 1131, các biên niên sử ghi vua Lothair của nước Đức dắt cương ngựa cho giáo hoàng. Cuốn Đời Louis VI của Suger cũng kể về những ngày Innôcentê ở Pháp.
Ngày họp và số giám mục. Tháng Tư năm 1139. Các biên niên sử cho những con số khác nhau, từ khoảng năm trăm đến một ngàn. Chương lấy con số thấp. Công đồng ban ba mươi sắc lệnh.
Hôn nhân của giáo sĩ vô hiệu. Điều 7. Chương kể đúng. Về luật độc thân, xem tư liệu chương 65.
Cây nỏ. Điều 29 lên án nghề của người bắn nỏ và bắn cung là chết người và đáng ghét trước mặt Thiên Chúa, khi dùng chống Kitô hữu. Chữ “giết người và đáng ghét trước mặt Thiên Chúa” mà chương trích là đúng với điều luật. Lý do rằng một anh lính bộ quèn có thể hạ một hiệp sĩ thì không nằm trong điều luật, mà là cách các sử gia giải thích vì sao giới quý tộc thời ấy ghét cây nỏ. Điều luật không cấm dùng nỏ chống người ngoài Kitô giáo.
Đấu thương. Điều 14 cấm. Người chết trong cuộc đấu thương không được chôn trong đất đã thánh hiến, dù vẫn có thể được xưng tội và chịu các bí tích. Chương kể đúng.
Hòa bình của Thiên Chúa là chuyện của chương 61.
Hoàng đế hôn chân giáo hoàng
Cuộc bầu năm 1159. Alexanđê III được bầu ngày 7 tháng Chín năm 1159. Ông từng dạy luật ở Bologna. Theo truyền thống ông tên là Roland Bandinelli, nhưng tên này nay còn bị tranh cãi, và các học giả gần đây nghĩ ông có thể không phải Roland, tác giả cuốn Summa về luật Hội Thánh. Việc ông là một luật gia lớn thì không ai bàn.
Ba giáo hoàng đối lập do phía hoàng đế dựng lên là Victô IV (1159–1164), Pascalê III (1164–1168) và Calixtô III (1168–1178). Chương kể đúng.
Liên minh Lombardy và Alessandria. Thành Alessandria được đặt tên theo giáo hoàng năm 1168. Các sách sử chuẩn về thành phố này kể chuyện ấy.
Becket. Thomas Becket bị giết tháng Mười Hai năm 1170, và Alexanđê phong thánh cho ông năm 1173.
Legnano, ngày 29 tháng Năm năm 1176. Quân Liên minh Lombardy thắng.
Venise, ngày 24 tháng Bảy năm 1177. Nguồn chính là biên niên sử của Romuald, tổng giám mục Salerno, người có mặt. Ông kể hoàng đế cởi áo choàng, phủ phục hôn chân giáo hoàng, và giáo hoàng đỡ ông dậy rồi trao cái hôn bình an. Chương kể đúng. Những chuyện về sau, như giáo hoàng đặt chân lên cổ hoàng đế, chỉ là truyền thuyết.
Canossa năm 1077 là chuyện của chương 68.
Công đồng Latêranô III, 1179
Công đồng họp tháng Ba năm 1179, với khoảng ba trăm giám mục và nhiều viện phụ. Công đồng ban hai mươi bảy sắc lệnh.
Điều 1, luật hai phần ba. Văn bản mở đầu bằng chữ Licet de vitanda. Chương kể đúng. Luật vẫn còn, chỉ có một đổi thay ngắn: năm 1996, Đức Gioan Phaolô II cho phép, sau nhiều vòng bỏ phiếu không kết quả, thì chỉ cần đa số đơn giản; năm 2007, Đức Bênêđictô XVI bỏ điều ấy và trở lại luật hai phần ba trong mọi trường hợp. Từ 1996 đến 2007 là mười một năm, đúng như chương tính.
Điều 18, thầy dạy học ở nhà thờ chính tòa. Chương nêu đúng ý văn bản: trẻ nghèo, không được cha mẹ giúp, không được mất cơ hội học hành và tiến thân. Lệnh không đòi lệ phí cấp phép dạy học nằm trong cùng điều này. Công đồng Latêranô IV năm 1215 (điều 11) nhắc lại và mở rộng (chương 73).
Điều 23, người phong. Chương kể đúng: nhà nguyện riêng, nghĩa địa riêng, linh mục riêng, và được miễn thuế thập phân cho vườn tược, gia súc của mình. William, tổng giám mục Tyrô, người ngồi trong hội trường, kể trong bộ Biên niên sử của ông chuyện ông nhận ra bệnh phong của cậu bé Baldwin khi còn dạy cậu (quyển 21 và phần cuối tác phẩm).
Điều 26, người Do Thái và người Hồi giáo. Điều luật cấm họ nuôi người hầu Kitô hữu. Điều này cũng cấm Kitô hữu sống chung với họ, và bảo vệ quyền thừa kế của người Do Thái đã trở lại đạo. Chương 75 kể thêm.
Điều 27, phái Cathar. Điều luật kêu gọi dùng vũ lực chống phái Cathar và những toán lính đánh thuê cướp phá miền nam nước Pháp. Ai cầm vũ khí chống họ được ơn toàn xá hai năm và được che chở như thập tự quân. Chương kể đúng. Từ đây đến Béziers năm 1209 (chương 74) là ba mươi năm và nhiều biến cố khác.
Điều 25, cho vay lấy lãi. Điều luật cấm Kitô hữu cho vay lấy lãi. Chương 75 cho thấy điều ấy đè nặng lên người Do Thái ở châu Âu thế nào.
Sau Latêranô
Latêranô IV năm 1215 là chuyện của chương 73.
Lyon I, 1245. Innôcentê IV tuyên bố Frederick II bị phế truất ngày 17 tháng Bảy năm 1245. Văn bản có trong bộ của Tanner. Chương 70 đã kể Frederick lấy lại Giêrusalem năm 1229.
Lyon II, 1274. Grêgôriô X chủ tọa. Ngày 6 tháng Bảy năm 1274, các sứ giả của hoàng đế Micae VIII Palaiologos tuyên xưng đức tin, và Kinh Tin Kính được hát bằng tiếng Latinh rồi tiếng Hy Lạp, có chữ Filioque. Chương kể đúng. Sự hiệp nhất bị giáo sĩ và dân chúng Constantinôpôli bác, và chính thức bị gạt bỏ năm 1282, sau khi Micae VIII mất. Về chữ Filioque, xem chương 66.
Grêgôriô X và mật nghị. Hiến chế Ubi periculum của ngài, ngày 7 tháng Bảy năm 1274, định rằng các hồng y phải bị đóng kín “có khóa” (cum clave) cho đến khi chọn xong giáo hoàng. Chuyện dân Viterbo dỡ mái nhà là truyền thống, không phải văn kiện.
Tôma và Bônaventura. Thánh Tôma Aquinô mất ngày 7 tháng Ba năm 1274 tại đan viện dòng Xitô ở Fossanova, trên đường đến Lyon. Thánh Bônaventura mất ngày 15 tháng Bảy năm 1274, giữa lúc công đồng đang họp, và giáo hoàng cùng các giám mục dự tang lễ ngài. Chương kể đúng.
Vienne, 1311–1312. Các hiệp sĩ Đền Thờ bị bắt ở Pháp ngày 13 tháng Mười năm 1307. Sắc lệnh Vox in excelso ngày 22 tháng Ba năm 1312 giải tán dòng. Sắc lệnh nói rõ giải tán là do quyết định riêng của giáo hoàng, không phải bản án có tội. Chương 80 kể thêm.
Những gì còn lại
Hai mươi mốt công đồng chung. Theo danh sách Công giáo hiện nay thì đúng. Bạn có thể xem danh sách trong bộ của Tanner hay trên vatican.va.
Bốn công đồng ở Latêranô trong chưa đầy một trăm năm. Đó là các năm 1123, 1139, 1179 và 1215, trong chín mươi hai năm. Chương nói đúng. Công đồng Latêranô V họp từ 1512 đến 1517, bế mạc bảy tháng trước khi Luther đóng các luận đề (chương 88 và 91), nên tính chung có năm công đồng chung đã họp ở Latêranô.
“Đồng bản thể” ở Nicêa và “Mẹ Thiên Chúa” ở Êphêsô là chuyện của chương 40 và 47.
Những người trong chương
Waldo, thương gia ở Lyon.
Walter Map, giáo sĩ xứ Wales.
Alexanđê III, giáo hoàng.
Phôtiô, thượng phụ Constantinôpôli.
Calixtô II, Hônôriô II và Innôcentê II, các giáo hoàng. Anacletô II, giáo hoàng đối lập.
Bênađô ở Clairvaux.
Frederick I Barbarossa và Frederick II, các hoàng đế. Henry IV, hoàng đế.
Innôcentê IV, Grêgôriô X và Clêmentê V, các giáo hoàng.
Micae VIII, hoàng đế Byzantine.
Tôma Aquinô và Bônaventura, các nhà thần học.
Philip IV, vua Pháp.
Những nơi trong chương
Rôma, đền Latêranô. Lyon. Constantinôpôli. Worms. Clairvaux. Bologna. Legnano. Venise, đền thánh Máccô. Canossa. Nguyện đường Sistina. Béziers. Fossanova. Vienne, gần Lyon.
Đọc thêm
Sắc lệnh của các công đồng này ngắn, đọc như thông báo của một giáo phận lớn. Bộ Decrees of the Ecumenical Councils của Tanner có cả bản Latinh lẫn Anh, và nhiều điều đọc miễn phí được trên papalencyclicals.net. Đọc điều 18 và 23 của Latêranô III, bạn sẽ thấy Hội Thánh thời ấy lo cho học trò nghèo và người phong cụ thể đến mức nào. Đọc điều 26 và 27, bạn sẽ thấy mầm mống của chương 75 và 74. Cuốn Chuyện vặt triều thần của Walter Map có bản tiếng Anh của M. R. James.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 61 (Hòa bình của Thiên Chúa), chương 63 (thánh Bênađô), chương 65 (luật độc thân), chương 66 (Filioque), chương 68 (Canossa và Worms), chương 70 (Frederick II), chương 73 (Latêranô IV), chương 74 (phái Cathar và Béziers), chương 75 (người Do Thái), chương 76 (Phanxicô) và chương 80 (hiệp sĩ Đền Thờ).