Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 72

Kiểm chứng chương 72: Những người hỏi lý lẽ: trường học và đại học

Đọc xong chương 72, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: cảnh học trò ngồi bệt trên rơm có thật không, câu “chú lùn ngồi trên vai người khổng lồ” từ đâu ra, và ta biết chuyện Abêlard với Hêlôidê bằng cách nào. Chương kể lối học đức tin bằng lý lẽ ra đời ra sao, từ thánh Anselmô (khoảng năm 1077) đến ngày sách của Aristote được đưa vào chương trình đại học Paris (năm 1255).

Những nguồn chính là:

  • Proslogion và Vì sao Thiên Chúa làm người (Cur Deus Homo) của thánh Anselmô.
  • Có và Không (Sic et Non) của Abêlard, Chuyện những tai họa của tôi (Historia calamitatum), và thư từ giữa Abêlard với Hêlôidê.
  • Thư của Phêrô Khả Kính gửi Hêlôidê.
  • Sắc lệnh của Công đồng Latêranô III (1179, điều 18) và Latêranô IV (1215, điều 11).
  • Thư Parens scientiarum của Giáo hoàng Grêgôriô IX (1231).

Muốn một cuốn tổng quan dễ đọc, bạn có thể tìm The Rise of Universities của Charles Homer Haskins (1923). Muốn đi sâu hơn có bộ The Universities of Europe in the Middle Ages của Hastings Rashdall.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Abêlard ở Paris

Cảnh mở đầu. Cảnh trăm thanh niên ngồi trên rơm là hình ảnh gộp lại của người kể. Thời ấy sinh viên quả hay ngồi trên rơm trải sàn, và về sau Paris có hẳn một con phố tên Rue du Fouarre, “phố Rơm”. Chuyện sinh viên từ khắp châu Âu đổ về nghe Abêlard cũng có thật. Chính Abêlard nói thế trong Chuyện những tai họa của tôi. Còn những chi tiết như căn phòng lạnh, người đi bộ cả tuần, ngủ quán trọ tồi tàn là cách người kể dựng cảnh cho sống động.

Lời tựa sách Có và Không. Ý rằng do nghi ngờ ta đi đến chỗ tìm hỏi, và do tìm hỏi ta nhận ra chân lý nằm trong lời tựa của sách. Sách gồm 158 câu hỏi, và câu đầu hỏi đức tin của con người nên dựa vào lý trí hay không. Chương kể đúng.

Đức tin đi tìm sự hiểu biết

  • Anselmô sinh ở Aosta năm 1033, làm đan sĩ rồi viện phụ ở Bec. Đan sĩ Eadmer, bạn đồng hành và là người viết tiểu sử ngài (Đời thánh Anselmô, Vita Anselmi), kể ngài đến Bec khoảng năm 1059 để học với Lanfranc. Bec là một trong những trường tốt nhất châu Âu. Tiểu sử hiện đại hay nhất là Saint Anselm: A Portrait in a Landscape của Richard Southern.
  • Khoảng năm 1077–1078, ngài viết Proslogion. Tên đầu tiên ngài định đặt cho sách là Fides quaerens intellectum, “Đức tin đi tìm sự hiểu biết”.
  • Câu “Tôi không tìm hiểu để rồi tin, nhưng tôi tin để hiểu” nằm trong chương 1 của sách.
  • Lập luận về “Đấng mà không thể nghĩ ra có đấng nào lớn hơn” nằm trong chương 2.
  • Gaunilo ở Marmoutiers đáp bằng chuyện hòn đảo hoàn hảo, trong sách Thay lời người dại (Pro insipiente), và Anselmô viết lời đáp lại.
  • Năm 1093, ngài làm tổng giám mục Canterbury và hai lần đi lưu vong.
  • Ngài viết Vì sao Thiên Chúa làm người khoảng giữa năm 1094 và 1098, và hoàn tất trong cuộc lưu vong năm 1098.
  • Ngài mất ngày 21 tháng Tư năm 1109. Năm 1720, ngài được phong Tiến sĩ Hội Thánh.

Chương kể đúng. Về cuộc tranh chấp quyền bổ nhiệm giám mục, xem chương 68.

Con thỏ. Eadmer kể chuyện con thỏ chui dưới bụng ngựa trong Đời thánh Anselmô (quyển 2, chương 8). Chương kể theo ông.

Gốc rễ trong Kinh Thánh. Ý “tin để hiểu” của Anselmô dựa trên một câu sách Isaia, chương 7, câu 9, theo bản Kinh Thánh Latinh cổ. Bản Latinh cổ đọc là: nếu các ngươi không tin, các ngươi sẽ không hiểu. Các bản dịch từ tiếng Híp-ri thì mang nghĩa khác, đại ý không tin thì sẽ không đứng vững. Hai bản khác nhau vì dịch từ hai bản văn gốc khác nhau.

Từ đan viện ra nhà thờ chính tòa

Bernard thành Chartres. Câu về những chú lùn ngồi trên vai người khổng lồ được John of Salisbury ghi lại năm 1159 trong sách Metalogicon, quyển 3, chương 4. Về sau Isaac Newton cũng dùng lại hình ảnh ấy. Bốn thánh sử ngồi trên vai bốn ngôn sứ lớn có trong kính màu cánh nam ở Chartres, cửa sổ làm khoảng năm 1220. Chương kể đúng.

Nhà thờ Đức Bà Paris. Viên đá đầu tiên đặt năm 1163, thời giám mục Maurice de Sully.

Các công đồng. Điều 18 của Latêranô III và điều 11 của Latêranô IV đều đặt ra quy định về thầy dạy học ở nhà thờ chính tòa. Chương kể đúng. Xem chương 71.

Luật dòng Biển Đức mà chương nhắc là chuyện của chương 52. Alcuin và thời Charlemagne là chuyện của chương 59.

Abêlard và Hêlôidê

  • Abêlard sinh năm 1079 ở Le Pallet.
  • Khoảng năm 1117–1118 thì có vụ tấn công ông.
  • Năm 1121, công đồng Soissons kết án ông. Năm 1141, công đồng Sens kết án ông lần nữa.
  • Ông mất năm 1142 tại đan viện nhỏ Saint-Marcel gần Chalon, thuộc về Cluny.

Chương kể đúng.

Câu chuyện. Trong Chuyện những tai họa của tôi, Abêlard kể ông thắng William of Champeaux ra sao, vào ở nhà Fulbert thế nào, đứa con Astrolabe ra đời, và ông dựng nguyện đường Paraclet. Trong lá thư đầu, Hêlôidê viết bà thà được gọi là tình nhân của Abêlard còn hơn làm nữ hoàng. Chương dùng chữ “hoàng hậu”, cùng ý ấy.

Các lá thư. Các học giả từng tranh luận hai người có thật sự viết những lá thư ấy hay không. Phần đông học giả ngày nay tin là thật, và chương nói rõ như vậy.

Bênađô và Sens. Viện phụ Clairvaux (chương 63) là người vận động các giám mục ở Sens. Abêlard kêu lên Rôma và ghé Cluny, nơi Phêrô Khả Kính đón tiếp ông. Sau khi ông mất, Phêrô Khả Kính cho đưa thi hài về Paraclet và viết cho Hêlôidê (Thư 115) rằng Abêlard đã chết bình an. Hêlôidê mất năm 1164, và năm 1817 hài cốt của hai người được dời đến nghĩa trang Père Lachaise ở Paris. Câu rằng Hội Thánh cần cả hai người, và việc đặt hai lập trường bên nhau, là cách nhìn của người kể.

Cuốn sách của Phêrô Lombard

Phêrô Lombard. Ông soạn bộ Các Mệnh đề (Sententiae) khoảng năm 1150 đến 1158. Ông làm giám mục Paris năm 1159 và mất năm 1160. Sách là giáo trình thần học cho đến thế kỷ XVI. Tôma Aquinô và Luther đều viết về nó. Luther giảng sách này ở Erfurt năm 1509–1510. Trong quyển 4, phần phân biệt thứ 2, Phêrô Lombard nêu danh sách bảy bí tích. Công đồng Latêranô IV đứng về phía ông trong sắc lệnh thứ hai. Chương kể đúng.

Gratianô. Ông soạn bộ Decretum, tên đầy đủ là Concordia discordantium canonum, “Sự hòa hợp của các giáo luật bất hòa”, khoảng năm 1140 ở Bologna. Không ai biết chắc ông có phải đan sĩ hay không, nên chương gọi ông là “một thầy”. Bộ Giáo luật năm 1917 thay thế toàn bộ hệ thống luật cũ (Corpus Iuris Canonici), trong đó có Decretum. Xem chương 142.

Hội của thầy và trò

Bologna. Năm 1088 là năm truyền thống. Bologna chọn năm ấy để mừng tám trăm năm vào năm 1888. Đó không phải ngày của một văn bản thành lập. Chương viết “Bologna thích nói năm 1088”, đúng như vậy. Khoảng năm 1100, thầy Irnerius giảng bộ luật của Justinianô. Sinh viên thuê thầy và có thể phạt thầy. Năm 1158, Frederick Barbarossa ban sắc lệnh gọi là Authentica Habita để bảo vệ sinh viên đi đường xa. Haskins và Rashdall kể chuyện này.

Paris.

  • Năm 1200, vua Philippe Auguste ban hiến chương sau một vụ ẩu đả ở quán rượu.
  • Năm 1215, đặc sứ giáo hoàng là hồng y Robert de Courçon ban quy chế. Thầy thần học phải ít nhất ba mươi lăm tuổi và đã học tám năm.
  • Từ 1229 đến 1231, thầy trò đình công.
  • Năm 1231, Grêgôriô IX ban thư Parens scientiarum, gọi Paris là “mẹ của các khoa học”.

Oxford và Cambridge. Vua Henry II gọi sinh viên Anh từ Paris về năm 1167. Năm 1209, hai học giả bị treo cổ và nhiều thầy chuyển sang Cambridge. Rashdall kể những chuyện này.

Sorbonne mang tên Robert de Sorbon, tuyên úy của Louis IX.

Chữ universitas. Nghĩa là “một hội, một khối người”. Chương kể đúng.

Bốn khoa và đường học. Chương mô tả bốn khoa, và đường học của thầy thần học Paris mất hơn mười năm. Tư liệu không có đoạn sách cụ thể nào để dẫn cho từng chi tiết ấy. Đó là cách người kể tóm lại nếp tổ chức đại học thời ấy, và bạn có thể tìm thêm trong hai cuốn Haskins và Rashdall nói trên.

Cách học. Việc học gồm bài giảng (lectio) và tranh luận (disputatio). Khuôn bài trong Tổng luận Thần học đi theo một thứ tự: câu hỏi, các phản đối, “Nhưng trái lại”, lời đáp của thầy, rồi đáp từng phản đối. Chương kể đúng.

So sánh với trường làng Việt Nam. Đoạn hình dung thư sinh học chữ Hán rồi lên kinh ứng thí là lời của người kể, để gần gũi bạn đọc Việt. Không phải điều có trong sử liệu châu Âu.

Aristote trở về

Toledo. Thành được chiếm lại năm 1085 (xem chương 89). Gerard thành Cremona mất năm 1187 và dịch từ bảy mươi đến tám mươi bảy tác phẩm, tùy cách đếm. Ông đến Toledo để tìm sách Almagest của Ptolemy, như tiểu sử của ông kể. Ông cũng dịch Canon về Y học của Avicenna. Averroès mất năm 1198, và trong Địa ngục (Inferno, khúc 4), Dante gọi ông là “Nhà Chú giải”. Chương kể đúng.

Các lệnh cấm. Có thượng hội đồng Sens–Paris năm 1210. Năm 1215 có quy chế của Courçon. Năm 1255, khoa nghệ thuật Paris đưa các sách của Aristote vào chương trình. Xem chương 76.

Những người trong chương

Peter Abêlard, triết gia và nhà thần học.

Hêlôidê, viện mẫu đan viện Paraclet.

Anselmô, đan sĩ, tổng giám mục Canterbury, thánh, Tiến sĩ Hội Thánh.

Bernard thành Chartres, thầy dạy học.

Bênađô ở Clairvaux, thánh.

Phêrô Khả Kính, viện phụ Cluny.

Phêrô Lombard, giám mục Paris.

Gratianô, nhà luật Hội Thánh.

Robert de Courçon, hồng y.

Grêgôriô IX, giáo hoàng.

Gerard thành Cremona, dịch giả.

Avicenna và Averroès, các triết gia Hồi giáo.

Aristote, triết gia Hy Lạp.

Những nơi trong chương

Bec ở Normandie. Aosta. Canterbury. Paris: đồi Sainte-Geneviève và Nhà thờ Đức Bà. Laon và Chartres. Le Pallet. Soissons và Sens. Cluny. Bologna. Oxford. Toledo. Baghdad và Córdoba.

Đọc thêm

Nếu bạn chỉ đọc một trang, hãy đọc chương 1 của Proslogion, lời cầu nguyện thánh Anselmô viết trước khi bắt đầu suy luận. Rồi đọc những lá thư của Hêlôidê. Cuốn The Rise of Universities của Haskins ngắn và rõ. Cuốn Saint Anselm: A Portrait in a Landscape của Richard Southern kể đời thánh Anselmô.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 59 (Alcuin), chương 63 (Cluny và thánh Bênađô), chương 68 (cuộc tranh chấp về quyền bổ nhiệm), chương 71 (các Công đồng Latêranô), chương 76 (Tôma Aquinô) và chương 89 (Toledo).

Trở lại chương 72