Bỏ qua, tới nội dung
Khoảng năm 1070–1255 · Bec, Canterbury, Paris, Bologna, Oxford, Toledo

Chương 72

Những người hỏi lý lẽ: trường học và đại học

Khoảng năm 1070–1255 · Bec, Canterbury, Paris, Bologna, Oxford, Toledo

Giáo hoàng Grêgôriô VII … Alexanđê IVHoàng đế Henry IV … Frederick II

Vào những năm đầu thế kỷ XII, trên ngọn đồi Sainte-Geneviève ở thủ đô Paris, mỗi sáng sớm có hàng trăm thanh niên chen chúc nhau bước vào một căn phòng lạnh ngắt, ngồi bệt trên những lớp rơm khô trải dưới nền đất.

Năm ấy, nơi ấy

Khoảng 1070–1255

  1. Bec
  2. Canterbury
  3. Paris
  4. Laon
  5. Chartres
  6. Sens
  7. Cluny
  8. Bologna
  9. Oxford
  10. Toledo
Anselmô học ở Bec và làm tổng giám mục Canterbury. Đại học mọc lên ở Paris, Bologna, Oxford. Sách Aristote đến qua Toledo.
Bắt đầu đọc

Chương 72

Khoảng năm 1070–1255 · Bec, Canterbury, Paris, Bologna, Oxford, Toledo

Nơi chốn
Bec, Canterbury, Paris, Laon, Chartres, Sens, Cluny, Bologna, Oxford, Toledo
Giáo hoàng
Grêgôriô VII … Alexanđê IV
Hoàng đế
Henry IV … Frederick II

Vào những năm đầu thế kỷ XII, trên ngọn đồi Sainte-Geneviève ở thủ đô Paris, mỗi sáng sớm có hàng trăm thanh niên chen chúc nhau bước vào một căn phòng lạnh ngắt, ngồi bệt trên những lớp rơm khô trải dưới nền đất. Họ là những học trò lặn lội đến từ nước Anh, nước Đức, nước Ý, và từ khắp các làng quê nước Pháp. Rất nhiều người trong số họ đã phải đi bộ ròng rã cả tuần lễ, đêm ngủ tạm bợ nơi những quán trọ tồi tàn, chắt chiu từng đồng bạc lẻ do gia đình gom góp gửi theo. Họ chấp nhận gian khổ tìm về đây chỉ để được lắng nghe một con người.

Vị giáo sư ấy đứng trước mặt họ, hai tay không cầm sách, cất tiếng giảng giải một mạch bằng một giọng nói nhanh và sắc bén như dao. Ông nêu lên một câu hỏi hóc búa về đức tin, rồi đọc vang lên những lời giải đáp của các bậc Giáo phụ thời xưa. Có vị thánh trả lời là có; nhưng lại có vị thánh trả lời là không. Đoạn, ông nhìn thẳng vào mắt đám học trò mà hỏi: Tại sao các bậc thầy thánh thiện của Giáo hội lại có vẻ nói ngược nhau như thế? Muốn hiểu đúng, ông bảo, người học phải đọc cho thật kỹ, cân nhắc từng câu chữ, và tự hỏi xem mỗi tác giả muốn diễn tả điều gì trong hoàn cảnh lịch sử cụ thể của mình. Chỉ khi chịu khó đào sâu suy nghĩ như thế, ánh sáng chân lý mới thực sự bừng nở.

Vị giáo sư tài ba ấy tên là Peter Abêlard. Người cùng thời ca ngợi ông là bộ óc thông minh, sáng láng nhất của nước Pháp. Nhưng cũng có những người khác lo ngại gọi ông là kẻ kiêu ngạo nguy hiểm nhất thời đại. Cả hai cách gọi ấy đều có phần đúng. Và chính từ những căn phòng trải rơm đơn sơ bên đồi Paris ngày ấy, chỉ trong vòng một thế kỷ tiếp theo, một định chế giáo dục hoàn toàn mới mẻ chưa từng có trong lịch sử nhân loại sẽ chính thức ra đời: các trường đại học.

“Đức tin đi tìm sự hiểu biết”

Thế nhưng câu chuyện đi tìm lý lẽ cho đức tin thực ra đã bắt đầu từ sớm hơn thời của Abêlard một chút, bên trong một đan viện Biển Đức thanh tịnh ở xứ Normandie mang tên là Bec.

Tại đan viện ấy có một đan sĩ người Ý sinh trưởng tại vùng Aosta dưới chân dãy núi Alps, tên là Anselmô. Chàng thanh niên Anselmô tìm đến tu viện Bec vào khoảng năm 1059 khi tuổi đời còn trẻ, để xin theo học với vị viện phó lừng danh thời bấy giờ là học giả Lanfranc. Là một đan sĩ theo Tu luật thánh Biển Đức, ngài trung thành sống trọn ba cột trụ quen thuộc: cầu nguyện, lao động và đọc Sách Thánh. Lúc bấy giờ, đan viện Bec đã trở thành một trong những chiếc nôi đào tạo học vấn xuất sắc nhất châu Âu. Các anh em tu sĩ trẻ trong tu viện thường xuyên tìm đến vây quanh cha Anselmô để chất vấn ngài bằng những câu hỏi rất hóc búa về Thiên Chúa. Vị linh mục đạo đức không muốn trả lời họ bằng cách chỉ trích dẫn lại sách vở hay trưng ra những câu kinh có sẵn. Ngài khao khát chứng minh cho các môn đệ thấy rằng những chân lý thánh thiêng mà người Kitô hữu chúng ta tin kính đều có những lý lẽ vững chắc của lý trí đứng đằng sau nâng đỡ.

Khoảng năm 1077, ngài chấp bút viết một cuốn sách nhỏ, mở đầu bằng một lời cầu nguyện tha thiết dâng lên Chúa. Tựa đề ban đầu mà ngài dự định đặt cho cuốn sách đã trở thành câu châm ngôn bất hủ soi sáng cho toàn bộ nền thần học thời Trung Cổ: Đức tin đi tìm sự hiểu biết. Trong cuốn sách ấy, nay được gọi bằng tên chính thức là Proslogion, thánh Anselmô viết một câu nổi tiếng: “Lạy Chúa, con không tìm cách hiểu để rồi mới tin; nhưng con tin để mà có thể hiểu được”. Từ niềm tin xác tín ấy, ngài thử dùng lý lẽ thuần túy để diễn tả về Thiên Chúa như là “Đấng mà con người ta không thể nào nghĩ ra có đấng nào cao trọng hơn được nữa”. Ngay khi tác phẩm vừa ra đời, một đan sĩ thông thái ở tu viện Marmoutiers tên là Gaunilo đã đứng ra đại diện cho những người hoài nghi để phản bác lại: Gaunilo lập luận rằng nếu cứ theo cách suy diễn của Anselmô, thì người ta cũng có thể tưởng tượng ra rằng ở ngoài đại dương xa xôi có một “hòn đảo hoàn hảo tuyệt mỹ” không đâu sánh bằng, và vì nó hoàn hảo nhất nên nó bắt buộc phải có thật trên đời hay sao? Thánh Anselmô liền kiên nhẫn viết sách đáp lại để làm sáng tỏ sự khác biệt giữa tạo vật hữu hạn và Đấng Tạo Hóa vô biên. Suốt hơn chín trăm năm qua, các triết gia lớn của nhân loại, kể cả những người vô thần, vẫn không ngừng tranh luận về lập luận hữu thể học độc đáo này của ngài.

Năm 1093, thánh Anselmô bất ngờ được bầu chọn lên kế vị ngai tòa Tổng Giám mục Canterbury bên nước Anh. Ngài vốn tha thiết với đời sống ẩn tu thanh tịnh nên tìm mọi cách từ chối, đến nỗi các giám mục và triều đình phải gần như dùng sức mạnh ấn cây gậy mục tử vào bàn tay đang nắm chặt của ngài. Bước lên chiếc ghế chủ chăn tại Canterbury, ngài lập tức bị cuốn vào cuộc đấu tranh cam go giữa Giáo quyền và Vương quyền để bảo vệ quyền tự do của Hội Thánh như chương 68 đã kể. Ngài đã hai lần phải chấp nhận sống cảnh lưu đày cay đắng nơi đất khách vì kiên quyết không để cho các vua nước Anh tự tiện bổ nhiệm các chức vụ giám mục. Chính trong những ngày tháng lưu đày gian khổ ấy, khoảng năm 1098, ngài đã hoàn thành một kiệt tác thần học khác mang tựa đề Vì sao Thiên Chúa làm người, dùng ngòi bút sắc bén của lý trí để giải thích mầu nhiệm vì sao Ngôi Hai Con Thiên Chúa lại phải hạ mình xuống thế làm người và chịu chết trên cây Thập giá để đền bù tội lỗi cho nhân loại. Thánh Anselmô an nghỉ trong Chúa vào ngày 21 tháng Tư năm 1109, nay là ngày lễ kính ngài, và đến năm 1720, ngài được tôn phong Tiến sĩ Hội Thánh.

Đan sĩ Eadmer, người thư ký thân cận viết cuốn tiểu sử đầu tiên về ngài, đã ghi lại một mẩu chuyện nhỏ đầy xúc động: Một hôm, khi thánh Anselmô cùng các bạn đồng hành đang cưỡi ngựa đi qua một cánh đồng quê, bỗng có một con thỏ rừng nhỏ bị đàn chó săn đuổi sát nút phía sau đã liều mình lao tới chui tọt vào gầm bụng con ngựa của ngài để trốn. Vị Tổng Giám mục liền ghìm cương ngựa dừng lại che chở cho con vật. Đám thợ săn đuổi tới nơi thấy ngài đứng sững bảo vệ con thú nhỏ thì phá lên cười chế giễu. Nhìn con thỏ đang run rẩy, thánh Anselmô bỗng bật khóc. Ngài nghẹn ngào bảo với đám thợ săn: Con thỏ rừng tội nghiệp này cũng giống hệt như linh hồn của một người hấp hối trong giờ lâm tử vậy, tứ bề xung quanh đều bị bầy quỷ dữ bao vây rình rập để cắn xé! Đám thợ săn huýt sáo gọi chó về, và chú thỏ phóng vào bụi rậm thoát nạn.

Thánh Anselmô suốt đời vẫn là một đan sĩ và viết sách cho các đan sĩ đọc. Thế nhưng, câu hỏi “đức tin đi tìm sự hiểu biết” mà ngài gieo xuống đã chính thức bước qua bức tường đan viện để tỏa sáng ra khắp thế giới bên ngoài.

Từ bóng mát đan viện bước ra quảng trường nhà thờ chính tòa

Suốt nhiều thế kỷ thời sơ kỳ Trung Cổ, kể từ triều đại của hoàng đế Charlemagne và học giả Alcuin mà chương 59 đã kể, gần như toàn bộ các trường học ở Tây Âu đều nằm nép mình bên trong các đan viện. Người ta vào đó tu học chủ yếu là để biết đọc Kinh Thánh, biết xướng hát các Giờ Kinh Phụng vụ và biết nắn nót chép sách thánh.

Thế nhưng bước sang thế kỷ XI và XII, diện mạo châu Âu đã chuyển mình mạnh mẽ. Các đô thị thương mại bắt đầu phát triển sầm uất. Giới thương gia, thợ thủ công và các nhà làm luật cần phải biết đọc, biết viết chữ, biết tính toán sổ sách và thông thạo luật pháp. Trước đòi hỏi thực tế của xã hội, các vị giám mục tại những thành phố lớn như Laon, Chartres và Paris đã cho mở các trường học mới ngay bên cạnh nhà thờ chính tòa của giáo phận, đặt dưới sự trông coi của các kinh sĩ và thầy giáo do nhà thờ bổ nhiệm. Tại trường nhà thờ chính tòa Chartres, các thầy trò say mê đọc lại tác phẩm của triết gia Platông cùng các văn hào Rôma cổ đại, nghiên cứu hình học và thiên văn học. Thầy Bernard thành Chartres có một câu mà các nhà khoa học ngày nay vẫn hay trích: Chúng ta, những học giả đời sau, chỉ giống như những chú lùn ngồi trên đôi vai của những người khổng lồ. Chúng ta thấy xa hơn tiền nhân, không phải vì mắt ta tinh hơn hay người ta cao hơn, mà vì được nâng bổng lên trên tầm vóc của họ! Học giả John of Salisbury, người từng thụ giáo các môn đệ của thầy Bernard, đã ghi lại câu nói tuyệt đẹp này vào năm 1159. Ngôi Nhà thờ Chính tòa Chartres cho đến hôm nay vẫn còn kể lại câu chuyện ấy bằng những khung kính màu rực rỡ ở cánh nam: hình ảnh bốn vị thánh sử Mátthêu, Máccô, Luca, Gioan đang ngồi vững chãi trên vai của bốn vị đại ngôn sứ Isaia, Giêrêmia, Êdêkien, Đanien!

Song song với sự phát triển của các trường học, những ngôi thánh đường chính tòa đồ sộ cũng bắt đầu vươn cao lên bầu trời châu Âu. Vào năm 1163, viên đá đầu tiên xây dựng Nhà thờ Đức Bà Paris đã được long trọng đặt xuống ngay trên hòn đảo giữa dòng sông Seine, sừng sững ngay trong tầm mắt của các lớp học.

Như chương 71 đã kể, năm 1179, Công đồng Latêranô III buộc mỗi nhà thờ chính tòa mở trường dạy miễn phí cho giáo sĩ và con nhà nghèo. Năm 1215, Latêranô IV củng cố luật ấy và thêm: mỗi tổng giáo phận phải có một giáo sư dạy thần học.

Abêlard và nàng Hêlôidê: mối tình bi kịch và phương pháp tư duy mới

Peter Abêlard sinh năm 1079 tại làng Le Pallet gần thành phố Nantes, con trưởng một nhà hiệp sĩ. Ông bỏ quyền thừa kế và nghiệp gươm giáo để theo đường học vấn. Ông lên Paris nghe giảng ở các lớp danh tiếng nhất, rồi dùng tài hùng biện đánh bại các giáo sư lão thành. Ông còn công khai đánh bại chính thầy mình ở trường Đức Bà là William of Champeaux; chẳng bao lâu, học trò bỏ thầy cũ kéo sang theo Abêlard.

Thế rồi biến cố tình cảm bi thương mà người châu Âu đã nhắc nhớ suốt chín thế kỷ qua ập đến. Tại Paris lúc bấy giờ có một thiếu nữ tài sắc vẹn toàn tên là Hêlôidê, cháu gái của kinh sĩ Fulbert thuộc nhà thờ Đức Bà. Nàng Hêlôidê sở hữu một học vấn uyên bác hiếm thấy đối với phụ nữ thời bấy giờ, thông thạo cả ba thứ tiếng Latinh, Hy Lạp lẫn tiếng Híp-ri. Người chú kinh sĩ liền mời Abêlard về trọ ngay trong nhà mình để làm gia sư dạy học kèm cho cháu gái. Lửa gần rơm lâu ngày cũng bén, tình thầy trò nhanh chóng biến thành một mối tình nồng cháy. Hêlôidê mang thai và hạ sinh một bé trai kháu khỉnh, được hai người đặt tên là Astrolabe, theo tên của một dụng cụ thiên văn dùng để đo quỹ đạo các vì sao. Sau đó, hai người đã bí mật tổ chức lễ cưới với nhau. Thế nhưng người chú kinh sĩ Fulbert vì cảm thấy danh dự gia đình bị xúc phạm nặng nề nên đã âm mưu trả thù. Vào một đêm nọ khoảng năm 1117, ông sai một nhóm côn đồ đang đêm phá cửa xông vào phòng ngủ của Abêlard, đè ông xuống và nhẫn tâm thiến hoạn thân thể ông!

Sau bi kịch đau đớn và nhục nhã ấy, Abêlard quyết định từ bỏ thế gian bước vào đan viện Saint-Denis làm đan sĩ. Về sau, ông lui về một vùng quê hẻo lánh ở xứ Champagne tự tay dựng lên một ngôi nhà nguyện nhỏ bằng gỗ tranh, đặt tên là Paraclet, theo tước hiệu Đấng Bảo Trợ, Đấng An Ủi, mà Chúa Giêsu dùng để gọi Chúa Thánh Thần trong Tin Mừng. Còn nàng Hêlôidê cũng vâng lời ông đi tu làm nữ tu, và nhiều năm sau đã trở thành Viện mẫu coi sóc chính nữ đan viện Paraclet ấy. Những bức thư chan chứa yêu thương và đau đớn mà hai người gửi cho nhau qua lại trong suốt những năm tháng sau đó được giới văn học xếp vào hàng những áng văn thư cảm động nhất của thời Trung Cổ: trong đó, một người phụ nữ thông minh tuyệt đỉnh đã không hề giấu giếm bất cứ góc khuất nào trong tâm can mình trước tôn nhan Thiên Chúa. Bà viết cho ông những dòng gan ruột rằng: dẫu cho chính hoàng đế có ngỏ lời cầu hôn muốn đưa bà lên làm hoàng hậu, thì bà vẫn thà được gọi là người bạn nhỏ khiêm hạ của một mình Abêlard còn hơn là ngồi trên ngai vàng của cả thiên hạ!

Abêlard vẫn viết sách và dạy học. Tác phẩm lừng danh nhất của ông là cuốn Có và Không: 158 câu hỏi thần học, dưới mỗi câu ông xếp song song những đoạn Giáo phụ nói trái ngược nhau. Câu hỏi đầu tiên trong sách là: Đức tin của con người có nên dựa trên sự suy xét của lý trí hay không? Ông không đưa lời giải có sẵn; ông muốn học trò tự dùng đầu óc tìm câu trả lời. Lời tựa sách có câu: “Chính nhờ sự hoài nghi mà chúng ta bước vào tìm tòi học hỏi; và chính nhờ việc tìm tòi học hỏi mà chúng ta nhận biết được chân lý”.

Cuộc đối đầu giữa lý trí và thần bí: thánh Bênađô và công đồng Sens

Thế nhưng lối dạy học quá đỗi lý tính và bộc trực ấy của Abêlard không phải ai cũng hoan nghênh. Người cảm thấy lo lắng và bất an nhất trước phương pháp này chính là thánh Viện phụ Bênađô thành Clairvaux, vị tôn sư của dòng Xitô mà chương 63 đã giới thiệu. Đối với tâm hồn chiêm niệm của thánh Bênađô, Thiên Chúa trước hết là một mầu nhiệm thánh thiêng khôn tả để con người quỳ gối yêu mến, tôn thờ và kết hiệp, chứ tuyệt đối không phải là một bài toán đố để đem ra mổ xẻ trên bàn mổ của trí tuệ loài người! Ngài lo sợ rằng nếu cứ dạy cho giới trẻ đem đức tin ra mổ xẻ theo kiểu của Abêlard, người ta sẽ dần đánh mất sự kính sợ thánh thiêng trước Thiên Chúa. Hơn thế nữa, thánh Bênađô còn phát hiện ra trong các trước tác của Abêlard bàn về mầu nhiệm Ba Ngôi và công trình Cứu Chuộc có những cách giải thích chênh vênh, dễ làm người đọc lạc lối.

Vào năm 1121, tại Công đồng Soissons, một hội đồng giám mục địa phương đã buộc Abêlard phải tự tay ném một cuốn sách của mình vào đống lửa. Đến năm 1141, tại Công đồng Sens, trước sự vận động và những bài thuyết trình đanh thép của thánh Bênađô, các giám mục một lần nữa biểu quyết kết án các luận điểm của Abêlard. Bị dồn vào chân tường, Abêlard tuyên bố kháng cáo lên Tòa Thánh Rôma và một mình chống gậy đi bộ sang Ý để gõ cửa Tòa Thánh. Trên đường thiên lý, khi đi ngang qua vùng Burgundy, ông ghé vào xin tá túc tại đại đan viện Cluny.

Chính tại nơi đây, một cử chỉ hòa giải Kitô giáo tuyệt đẹp đã diễn ra: vị Viện phụ thánh thiện của Cluny là chân phước Phêrô Khả Kính đã mở rộng vòng tay đón tiếp người học giả đang bị săn đuổi như một người anh em ruột thịt. Ngài Phêrô Khả Kính đã viết thư gửi về Rôma xin Đức Giáo hoàng cho phép Abêlard được ở lại sống những ngày tháng cuối đời trong đan viện của mình, đồng thời đích thân đứng ra dàn xếp một cuộc gặp gỡ hòa giải trong tình bác ái giữa Abêlard và thánh Bênađô. Người học giả lừng lẫy một thời đã trút bỏ mọi hào quang tranh biện để sống những tháng ngày cuối đời như một đan sĩ bình dị: ông cặm cụi đọc Kinh Thánh, chuyên chăm cầu nguyện trong thinh lặng và bình an trút hơi thở cuối cùng trong tay Chúa vào năm 1142. Viện phụ Phêrô Khả Kính đã đích thân cho người hộ tống thi hài của ông về trao lại cho nữ đan viện Paraclet, và viết một bức thư an ủi gửi cho Mẹ Viện mẫu Hêlôidê, làm chứng rằng Abêlard đã ra đi trong sự bình an thánh thiện đích thực của Chúa Kitô.

Mẹ Viện mẫu Hêlôidê qua đời hai mươi hai năm sau đó, vào năm 1164. Hai người được chôn chung một mộ ở Paraclet; năm 1817, hài cốt được đưa về nằm bên nhau ở nghĩa trang Père Lachaise, Paris.

Hậu thế đôi khi có thói quen nhìn cuộc đối đầu giữa thánh Bênađô và Abêlard như một trận chiến một mất một còn giữa “Đức tin mù quáng” và “Lý trí tự do”. Sự thật thì không đơn giản như thế: cả hai con người vĩ đại ấy đều hết lòng tin kính Chúa, và cả hai đều biết vận dụng lý trí. Sự khác biệt giữa họ chỉ là ở chỗ: cái gì cần phải được đặt lên hàng đầu. Vườn nho của Hội Thánh thực sự cần có cả hai tiếng nói bổ túc cho nhau ấy: cần ngọn lửa mến nồng nàn của Bênađô để giữ cho trái tim không bị nguội lạnh, nhưng cũng cần đến ngòi bút sắc bén của Abêlard để giúp đức tin biết cách cất tiếng trả lời trước những chất vấn của thời đại. Và một thế kỷ sau đó, đại thánh tiến sĩ Tôma Aquinô sẽ xuất hiện để dung hòa một cách trọn vẹn cả hai dòng chảy tư tưởng ấy.

Cuốn sách giáo khoa của Phêrô Lombard và bộ luật của Gratianô

Một người từng ngồi trên lớp rơm nghe Abêlard là học giả người Ý Phêrô Lombard. Khoảng năm 1150, ông soạn bộ sách giáo khoa Các Mệnh đề. Ông mượn lối đặt câu hỏi của Abêlard nhưng dùng cẩn trọng và quân bình hơn: gom giáo huấn Kinh Thánh và Giáo phụ, xếp thành bốn tập:

  • Về mầu nhiệm Thiên Chúa Ba Ngôi;
  • Về công trình Tạo dựng và Tội lỗi;
  • Về mầu nhiệm Nhập Thể và các Nhân đức;
  • Về các Bí tích và Những điều sau hết.

Trong tập bốn, Phêrô Lombard lần đầu kê rõ bảy Bí tích mà người Công giáo lãnh nhận hôm nay: Rửa tội, Thêm sức, Thánh Thể, Giải tội, Xức dầu bệnh nhân, Truyền chức thánh và Hôn phối. Các thế hệ học trò kính trọng gọi ông là “Thầy của các Mệnh đề”. Đến năm 1215, trong sắc lệnh tín lý thứ hai, Công đồng chung Latêranô IV đã long trọng đứng về phía ông để chuẩn nhận công thức thần học của ông về mầu nhiệm Ba Ngôi.

Năm 1159, Phêrô Lombard được bầu làm Giám mục giáo phận Paris, và qua đời một năm sau đó. Nhưng bộ Các Mệnh đề thì sống mãi: gần bốn trăm năm, ai muốn thành Tiến sĩ Thần học ở các đại học châu Âu đều phải chú giải bộ sách này. Thánh Tôma Aquinô, thánh Bônaventura, và cả tu sĩ trẻ Martin Luther tại Đức năm 1509, đều từng miệt mài đứng trên bục giảng để chú giải bộ sách của Phêrô Lombard.

Cũng trong những năm tháng ấy, tại thành phố Bologna bên nước Ý, một vị tu sĩ kiêm giáo sư luật tên là Gratianô đã làm một công trình tương tự cho ngành Giáo luật: ông cặm cụi sưu tầm hàng ngàn điều luật tản mác của Hội Thánh suốt hơn một ngàn năm qua, từ các công đồng, các sắc lệnh Giáo hoàng và các tác phẩm Giáo phụ, rồi dùng phương pháp phản biện đối thoại để hòa giải những điểm mâu thuẫn. Bộ sách đồ sộ của ông mang tựa đề rất ý nghĩa: Sự hòa hợp của các giáo luật bất hòa, thường gọi tắt là bộ Decretum của Gratianô. Bộ sách đặt nền cho Giáo luật Công giáo gần tám thế kỷ, tới khi có Bộ Giáo luật năm 1917.

Sự ra đời của các trường đại học: “phường hội của thầy và trò”

Cùng với thời gian, số lượng sinh viên đổ về các thành phố lớn ngày càng đông nghẹt, vượt ra ngoài tầm quản lý của các trường nhà thờ chính tòa.

Tại Bologna, đô thị miền bắc nước Ý vốn nổi tiếng từ xưa về nghề luật, vào khoảng năm 1100, một vị giáo sư tài danh tên là Irnerius đã bắt đầu mở lớp giảng dạy lại bộ Dân luật Rôma cổ đại của hoàng đế Giustinianô vốn đã bị phương Tây lãng quên suốt nhiều thế kỷ. Hàng ngàn sinh viên từ khắp châu Âu đổ về đây trọ học. Để tự bảo vệ quyền lợi của mình trước sự bắt chẹt tiền nhà trọ của các chủ nhà, trước sự ức hiếp của chính quyền địa phương, và thậm chí trước sự bỏ tiết của các giáo sư, các nhóm sinh viên đồng hương đã liên kết lại thành lập nên các hiệp hội tự quản. Tại Bologna, chính sinh viên là người nắm quyền: họ tự bỏ tiền ra thuê các giáo sư đến giảng dạy, và có quyền phạt tiền các giáo sư nếu đi dạy trễ hoặc bỏ bài giảng! Năm 1158, hoàng đế Frederick Barbarossa đã ban hành sắc chỉ Authentica Habita để bảo vệ tính mạng và tài sản cho tất cả các sinh viên đi học xa nhà.

Ở Paris thì ngược lại: chính các thầy lập hội nghề nghiệp. Chữ Latinh universitas chẳng có gì cao siêu, chỉ có nghĩa là “một đoàn thể, một hội người cùng nghề”. Chữ đại học trong các tiếng phương Tây đã được khai sinh như thế: một “phường hội của những người dạy và những người học”!

Lịch sử không có một bản giấy khai sinh duy nhất cho các trường đại học đầu tiên. Đại học Bologna thường tự hào lấy cột mốc truyền thống từ năm 1088. Tại Paris, đến khoảng năm 1200 thì phường hội thầy trò đã hoàn toàn định hình vững chắc. Vào năm ấy, sau một vụ xô xát ẩu đả trong một quán rượu khiến lính triều đình xông vào giết chết mấy sinh viên, vua nước Pháp Philippe Auguste vì sợ giới học giả bỏ đi đã vội vã ban một đặc quyền hiến chương hoàng gia: công nhận tất cả các giáo sư và sinh viên được hưởng quy chế giáo sĩ, nghĩa là chỉ chịu sự xét xử của tòa án Giáo hội chứ cảnh sát của nhà vua không có quyền tùy tiện bắt bớ. Năm 1215, Hồng y đặc sứ Tòa Thánh Robert de Courçon đã ban hành bộ quy chế chính thức đầu tiên cho Đại học Paris: quy định một người muốn được phong làm giáo sư giảng dạy thần học bắt buộc phải từ ba mươi lăm tuổi trở lên và đã trải qua ít nhất tám năm miệt mài nghiên cứu. Đến năm 1229, sau một vụ đụng độ đổ máu khác với lính nhà vua, toàn thể các thầy trò Paris đã đồng lòng tổ chức một cuộc đại bãi khóa kéo dài gần hai năm trời, bỏ thành phố tản đi nơi khác để phản đối. Nhận thấy tầm quan trọng của ngôi trường, vào năm 1231, Đức Giáo hoàng Grêgôriô IX đã ban hành tông sắc lịch sử Mẹ của các ngành khoa học, chính thức bảo đảm quyền tự trị hoàn toàn của Đại học Paris trước sự can thiệp của chính quyền dân sự lẫn giám mục địa phương.

Tại nước Anh, Đại học Oxford cũng dần thành hình vào khoảng năm 1200, sau khi vua Henry II hạ lệnh gọi toàn bộ các sinh viên người Anh đang trọ học ở Paris phải quay về nước vào năm 1167. Đến năm 1209, sau một vụ án mạng khiến chính quyền thành phố Oxford đem treo cổ hai học giả, nhiều giáo sư và sinh viên đã bỏ đi lên phía bắc để khai sinh ra một trường đại học danh tiếng thứ hai: Đại học Cambridge. Tiếp theo đó là sự ra đời của Đại học Salamanca ở Tây Ban Nha, Đại học Padova ở Ý, và Đại học Toulouse ở Pháp. Tại Paris, vài chục năm sau, linh mục Robert de Sorbon, vị tuyên úy đạo đức của vua thánh Louis IX, đã bỏ tiền túi thành lập một khu học xá nội trú dành riêng cho các sinh viên thần học nghèo; và ngôi trường nội trú ấy về sau đã phát triển thành trường đại học danh tiếng mang chính tên ông: trường Sorbonne.

Đại học Trung Cổ có bốn phân khoa. Ai cũng phải học Khoa Nghệ thuật trước, gồm bảy môn tự do chia hai cấp:

  • Cấp Tam khoa: gồm Ngữ pháp, Tu từ học và Luận lý học;
  • Cấp Tứ khoa: gồm Số học, Hình học, Âm nhạc và Thiên văn học.

Xong Nghệ thuật mới được lên ba khoa cao hơn: Luật, Y, hoặc Thần học, “Nữ hoàng của các ngành khoa học”. Muốn thành Tiến sĩ Thần học ở Paris, phải miệt mài hơn mười năm.

Phương pháp học tập thời ấy chủ yếu dựa trên hai hình thức: nghe thầy đọc và bình giải một bản văn, và tham gia các buổi tranh luận học thuật công khai. Trong tranh luận, một câu hỏi được nêu; một bên đưa lý lẽ nói có, bên kia nói không; rồi giáo sư đúc kết, bẻ từng lập luận sai để làm sáng chân lý. Bất cứ ai từng mở bộ Tổng luận Thần học của thánh Tôma Aquinô đều nhận ra ngay cái khuôn khổ tranh luận đại học quen thuộc ấy trên từng trang sách: nêu Vấn đề, đưa ra các Vấn nạn phản đối, đưa ra Luận điểm ngược lại, lời giải đáp chính thức của tác giả, và cuối cùng là giải đáp từng vấn nạn một.

Người Việt Nam chúng ta khi đọc lại những trang sử này hẳn sẽ cảm thấy rất quen thuộc với hình ảnh các nho sinh trường làng xưa kia ngày đêm dùi mài kinh sử, thuộc làu sách thánh hiền rồi cặm cụi gánh lều chõng vượt ngàn dặm lên kinh đô ứng thí. Thế nhưng, điểm khác biệt mang tính cách mạng tại các đại học phương Tây thời bấy giờ là người học không chỉ học thuộc lòng kinh sách của tiền nhân một cách thụ động; trái lại, họ được rèn luyện và khuyến khích đặt câu hỏi chất vấn, biết dùng lý trí để phản biện và bảo vệ luận điểm của mình trước công chúng.

Ngọn gió mới: triết học Aristote trở về qua ngả thế giới Hồi giáo

Giữa lúc các đại học đang khao khát nguồn tri thức mới, một luồng gió tư tưởng khổng lồ đã bất ngờ thổi vào giảng đường phương Tây từ một nơi không ai ngờ tới: thế giới Hồi giáo.

Phần lớn sách triết học tự nhiên, vũ trụ học, siêu hình học của Aristote đã thất lạc ở Tây Âu từ khi Rôma sụp đổ. Nhưng ở Baghdad và Córdoba, chúng vẫn được giữ gìn, dịch sang tiếng Ả Rập, và được các triết gia Hồi giáo như Avicenna, Averroës chú giải. Năm 1085, khi hiệp sĩ Tây Ban Nha lấy lại Toledo, họ kinh ngạc thấy những thư viện đồ sộ còn nguyên.

Suốt thế kỷ XII ở Toledo, học giả Kitô giáo, Do Thái và Hồi giáo ngồi chung bàn dịch kho sách triết học và khoa học ấy từ tiếng Ả Rập sang Latinh. Gerard thành Cremona từ Ý sang Toledo chỉ để tìm một cuốn thiên văn của Ptolemy, rồi ở lại trọn đời dịch hơn bảy mươi tác phẩm, trong đó có bộ Canon Y học của Avicenna. Còn triết gia Averroës ở xứ Córdoba, mất năm 1198, thì viết những bản chú giải về Aristote sâu sắc và uyên bác đến mức các học giả đại học Latinh đời sau tôn xưng ông bằng danh hiệu độc nhất vô nhị: “Nhà Chú Giải”.

Khi sách Aristote tràn vào đại học, các giáo sư thần học vừa say mê vừa hoang mang. Vì Aristote cho rằng vũ trụ vĩnh cửu, không có khởi đầu, và ông không hề biết Thiên Chúa tạo dựng từ hư vô hay sự sống lại của thân xác! Các bản chú giải Ả Rập đi kèm lại có những ý phiếm thần. Năm 1210 và năm 1215, các công nghị ở Paris cấm dạy sách triết học tự nhiên của Aristote.

Nhưng lệnh cấm không ngăn nổi tri thức. Thầy trò vẫn lén chuyền tay nhau đọc. Năm 1255, chỉ bốn mươi năm sau, chính Khoa Nghệ thuật Paris đưa gần trọn bộ Aristote vào chương trình bắt buộc cho mọi sinh viên!

Câu hỏi lịch sử lớn lao đặt ra cho thế hệ các nhà thần học lúc bấy giờ là: Làm thế nào để một người Kitô hữu có thể tiếp thu trọn vẹn những đỉnh cao tri thức khoa học của một triết gia ngoại giáo mà không làm tổn hại hay đánh mất đi đức tin tinh tuyền của mình? Hai người tu sĩ vĩ đại thuộc dòng tu mới mang tên Dòng Thuyết Giáo, tức Dòng Đa Minh, sẽ đứng lên đưa ra câu trả lời xuất sắc cho thời đại: đó là thánh Albertô Cả và người học trò kiệt xuất của ngài, thánh tiến sĩ Tôma Aquinô.

Di sản còn mãi với thời gian

Ngày hôm nay, trên khắp mặt địa cầu đang có hàng chục ngàn trường đại học lớn nhỏ hoạt động. Thế nhưng phần lớn các bạn trẻ đang ngồi trên giảng đường hiện đại hầu như không hề hay biết rằng: rất nhiều nét sinh hoạt quen thuộc hằng ngày của họ thực chất đều bắt nguồn từ chính những sáng kiến của Giáo hội Công giáo thời Trung Cổ. Chiếc áo thụng cử nhân và chiếc mũ tốt nghiệp màu đen, các học vị và chức danh quen thuộc như “khoa trưởng”, “tiến sĩ”, “cử nhân”, và trên hết là quyền tự trị học thuật thiêng liêng của một trường đại học trước sự can thiệp của chính quyền thế tục: tất cả những điều ấy đều đã được thai nghén và khai sinh trong những thế kỷ rực rỡ này. Quyền được tự do tranh luận phản biện những vấn đề gai góc mà không sợ bị bịt miệng cũng đã được nuôi dưỡng và bảo vệ dưới bóng mát của các ngôi nhà thờ chính tòa và nhờ sự che chở của các vị Giáo hoàng.

Dĩ nhiên, những cộng đoàn sinh viên và giáo sư thời bấy giờ không phải lúc nào cũng là những thiên thần thánh thiện. Họ cũng có những đêm say xỉn rượu chè trong các quán trọ, có những vụ ẩu đả đẫm máu với dân phố, những cuộc cãi vã kéo dài, và đã có những bậc thầy tài hoa từng phải chịu những bản án bất công vì sự hiểu lầm của thời đại.

Thế nhưng vượt lên trên tất cả những hạn chế của thân phận con người, chính từ những căn phòng trải rơm lạnh ngắt bên ngọn đồi Paris năm xưa, một bài học trường tồn đã được khắc ghi vĩnh viễn vào trái tim của nền văn minh Kitô giáo phương Tây: Đức tin chân chính không bao giờ sợ hãi những câu hỏi chất vấn của lý trí. Đúng như lời thánh Anselmô khả kính đã từng viết từ trong một đan viện xứ Normandie trước khi các trường đại học ra đời: Chúng ta tin để mà hiểu, và càng hiểu biết sâu sắc thì tâm hồn chúng ta lại càng yêu mến Thiên Chúa nhiều hơn.

Đúng như lời thánh Anselmô khả kính đã từng viết từ trong một đan viện xứ Normandie trước khi các trường đại học ra đời: Chúng ta tin để mà hiểu, và càng hiểu biết sâu sắc thì tâm hồn chúng ta lại càng yêu mến Thiên Chúa nhiều hơn.

Chương 72 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“Lạy Chúa, con không tìm cách hiểu để rồi mới tin; nhưng con tin để mà có thể hiểu được”

Thánh Anselmô, Proslogion
Anselmô học ở Bec và làm tổng giám mục Canterbury. Đại học mọc lên ở Paris, Bologna, Oxford. Sách Aristote đến qua Toledo.

Những người trong chương

  • Abêlard và Hêlôidê · Hài cốt hai người được dời năm 1817 về Paris, nằm cạnh nhau trong một ngôi mộ chung ở nghĩa trang Père Lachaise.
  • Thánh Anselmô · Lễ kính ngày 21 tháng Tư. Hơn chín trăm năm qua, các triết gia vẫn tranh luận về lập luận của ngài: Thiên Chúa là “Đấng mà không thể nghĩ ra có đấng nào lớn hơn”.
  • Phêrô Lombard · Danh sách bảy bí tích ngài nêu trong Các Mệnh đề chính là danh sách người Công giáo lãnh nhận ngày nay.

Nơi ấy hôm nay

  • Nhà thờ chính tòa Chartres. Cửa sổ kính màu cánh nam vẫn kể lời thầy Bernard: bốn thánh sử ngồi trên vai bốn đại ngôn sứ.
  • Sorbonne ở Paris mang tên linh mục Robert de Sorbon, người lập nhà nội trú cho sinh viên thần học nghèo.

Muốn đọc thêm

Anselmô, Proslogion (đoạn mở đầu) · Abêlard, Có và Không, lời tựa · Thư của Abêlard và Hêlôidê · Thánh Tôma Aquinô, Tổng luận Thần học (xem một điều mục) · newadvent.org

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Hết cuốn 2Lời khép sáchGấp cuốn 2 lại trước khi xuôi dòng tiếp