Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 73

Kiểm chứng chương 73: Innôcentê III và năm 1215

Đọc xong chương 73, bạn có thể tự hỏi: sao người ta biết thi hài vị giáo hoàng ở Perugia ra sao, vua John có thật đem nước Anh dâng cho giáo hoàng không, và Công đồng Latêranô IV rốt cuộc đã quyết những gì. Những trang này trả lời mấy câu hỏi ấy. Innôcentê III để lại nhiều giấy tờ hơn gần như mọi giáo hoàng thời Trung Cổ, nên phần lớn chương có thể lần ra văn bản. Bạn sẽ thấy điều nào chắc chắn, điều nào chỉ là lời truyền lại, và chỗ nào các sử gia còn bàn cãi.

Các sổ thư của ngài, gọi là Registra, còn giữ được phần lớn ở Văn khố Vaticanô. Một viện lịch sử của nước Áo đang xuất bản dần thành nhiều tập, và nhiều lá thư cũng có trong bộ Patrologia Latina của Migne (tập 214 đến 217). Có một tiểu sử viết ngay khi ngài còn sống, Gesta Innocentii III, do một người trong giáo triều soạn. Các điều luật của Công đồng Latêranô IV có trong bộ Decrees of the Ecumenical Councils của Norman Tanner (1990), và bản dịch tiếng Anh đọc miễn phí được trên papalencyclicals.net. Về nước Anh và nước Pháp, có các biên niên sử và văn bản của triều đình, nhất là Đại Hiến chương, mà bản gốc hiện để ở Thư viện Anh.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org. “Gb 1,21” nghĩa là sách Gióp, chương 1, câu 21.

Đêm ở Perugia

Giáo hoàng Innôcentê III mất ngày 16 tháng Bảy năm 1216 ở Perugia. Ngài sinh khoảng năm 1160 hay 1161, nên chương viết “năm mươi lăm tuổi” là đúng.

Cảnh trong nhà thờ chính tòa đến từ một lá thư của Giacôbê thành Vitry, viết ở Genova vào tháng Mười năm 1216, tức chỉ ba tháng sau. Đó là lá thư đầu trong tập thư của ông. Giacôbê kể mình đến Perugia đúng lúc giáo hoàng vừa mất, và thấy thi hài bị lột gần hết những tấm áo quý, gần như trần truồng, đã bắt đầu bốc mùi. Câu chương trích, “Tôi bước vào nhà thờ, và tận mắt thấy vinh quang của thế gian này ngắn ngủi và hư ảo đến dường nào”, đúng với ý lá thư. Việc kẻ trộm lẻn vào lúc đêm khuya là cách người kể nối các chi tiết thành một cảnh, còn thư của Giacôbê chỉ cho biết cảnh ông thấy vào sáng hôm sau. Bản in tiếng Latinh chuẩn của lá thư là của R. B. C. Huygens (1960, in lại năm 2000).

Chính Giacôbê được tấn phong giám mục Acre ngay tại Perugia, ít lâu sau, bởi vị giáo hoàng mới là Hônôriô III. Hônôriô được bầu hai ngày sau khi Innôcentê mất, tức ngày 18 tháng Bảy. Trong cùng lá thư, Giacôbê còn nhắc đến các tu sĩ của Phanxicô, mà ông gọi là Anh Em Hèn Mọn, như một niềm an ủi. Chương kể lại chi tiết này ở cuối bài.

Cuốn sách nhỏ Về nỗi khốn cùng của thân phận con người do Innôcentê viết khoảng năm 1195, khi ngài còn là hồng y Lôtariô, nên chương nói “hơn hai mươi năm trước” là đúng. Đây là một trong những cuốn sách được chép nhiều nhất thời Trung Cổ, đến nay còn hàng trăm bản chép tay. Hình ảnh con người sinh ra trần truồng và chết đi trần truồng có trong sách, dựa trên lời ông Gióp: “Trần truồng tôi sinh ra từ lòng mẹ, trần truồng tôi sẽ trở về đó” (Gb 1,21). Chuyện lời ấy lại ứng đúng vào cái chết của chính tác giả là nhận xét của người viết chương, không phải của tài liệu nào.

Về phần hài cốt, Giáo hoàng Lêô XIII cho dời từ Perugia về đền thờ Latêranô vào tháng Chạp năm 1891. Mộ ngài còn ở đó.

Vị giáo hoàng ba mươi bảy tuổi

Lôtariô thuộc dòng họ bá tước Segni, học ở Paris, có lẽ dưới Phêrô thành Corbeil, và ở Bologna. Chương kể đúng như vậy.

Giáo hoàng Celestinô III mất ngày 8 tháng Giêng năm 1198, và Lôtariô được bầu cùng ngày. Lúc ấy ông mới là phó tế, nên chương nói ông “còn chưa là linh mục”. Ông được phong linh mục ngày 21 tháng Hai và tấn phong giám mục ngày 22 tháng Hai năm 1198, đúng như chương kể: vài tuần sau khi được bầu, và trước lễ đặt lên ngai.

Danh hiệu “đại diện của Đức Kitô” đã được các giáo hoàng trước dùng đôi lần, như Êugêniô III. Nhưng Innôcentê III dùng nó thường xuyên và biến nó thành danh hiệu chính của chức vụ. Chương nói đúng điều ấy.

Lá thư mặt trời và mặt trăng là thư Sicut universitatis conditor, viết tháng Mười năm 1198, gửi các quý tộc xứ Tuscany (một nguồn nêu tên người đứng đầu họ là Acerbus). Hình ảnh lấy từ sách Sáng Thế, chương 1, câu 16, nơi Thiên Chúa dựng hai vầng sáng lớn, một cai quản ban ngày và một cai quản ban đêm. Chương tóm tắt đúng ý thư.

Câu “Innôcentê nói ngài không muốn làm vua” có gốc trong thư Novit năm 1204, gửi các giám mục Pháp về cuộc tranh chấp giữa vua Pháp và vua Anh. Ngài viết rằng mình không xét một vấn đề phong đất, mà hành động “vì lý do tội lỗi”, tiếng Latinh là ratione peccati. Chương tóm tắt đúng, kể cả lời nhận xét rằng trong thế giới ấy hầu như việc gì cũng có thể gắn với tội.

Chuyện cậu bé Frederick: nữ hoàng Constance xứ Sicilia mất ngày 27 tháng Mười Một năm 1198. Trong di chúc, bà nhờ Innôcentê làm người giám hộ cho đứa con trai chưa đầy bốn tuổi. Cậu lớn lên thành hoàng đế Frederick II, người mà các giáo hoàng kế vị sau này đã đánh nhau với ông, và bị truất tại Công đồng Lyon năm 1245. Sử gia David Abulafia kể đời ông trong cuốn Frederick II.

Bà hoàng hậu bị bỏ

Ingeborg là em gái vua Đan Mạch Knud VI. Lễ cưới tổ chức ngày 14 tháng Tám năm 1193 ở Amiens. Ngay hôm sau, trong lễ đăng quang hoàng hậu, Philippe Auguste tỏ ra ghê sợ nàng. Không ai biết lý do, và các biên niên sử thời ấy đoán đủ điều, nên chương chỉ nói “không ai hiểu vì sao”. Tháng Mười Một năm 1193, một hội đồng giám mục ở Compiègne tuyên bố cuộc hôn nhân vô hiệu, lấy cớ hai người là họ hàng. Năm 1196 nhà vua cưới Agnès xứ Méranie. Ingeborg khi ấy mới mười tám tuổi.

Lệnh cấm phụng vụ được loan báo cuối năm 1199 và thi hành từ tháng Giêng năm 1200. Nhà vua chịu tạm nhận lại Ingeborg, và lệnh được rút vào tháng Chín năm 1200, tức sau tám hay chín tháng. Chương viết “sau chín tháng”, đúng. Nhiều năm sau đó nàng bị giam ở Étampes và nhiều nơi khác. Cảnh ấy được ghi lại trong chính những lá thư nàng gửi giáo hoàng, hiện nằm trong sổ thư của Innôcentê. Năm 1213 nhà vua nhận lại nàng, phần lớn vì lý do chính trị: ông cần sự ủng hộ của Đan Mạch cho cuộc tấn công dự định vào nước Anh.

Chương 70 kể Philippe Auguste đi thập tự chinh cùng Richard Tim Sư Tử.

Nước Anh không có Thánh lễ

Stêphanô Langton là giáo sư thần học lâu năm ở Paris. Innôcentê III tấn phong ông tại Viterbo vào tháng Sáu năm 1207, và đặt ông làm tổng giám mục Canterbury. Lệnh cấm phụng vụ ở nước Anh kéo dài từ tháng Ba năm 1208 đến tháng Bảy năm 1214, hơn sáu năm. Vua John bị dứt phép thông công vào tháng Mười Một năm 1209. Chương kể đúng. Chuyện chôn người chết ngoài đất thánh và không có kinh nguyện có trong các biên niên sử Anh. Thật ra, lệnh cấm phụng vụ thời ấy vẫn cho phép rửa tội cho trẻ nhỏ và giải tội cho người hấp hối, và về sau còn được nới thêm. Chương cũng nói đến điều ấy khi tả lệnh cấm ở Pháp.

Chuyện phế truất năm 1212: Matthew Paris và các biên niên sử Anh kể giáo hoàng đã tuyên bố phế truất John và giao việc thi hành cho vua Pháp. Các sử gia ngày nay, như C. R. Cheney, nghi ngờ rằng một bản án như thế đã thật sự được ban, vì không còn văn bản nào. Có thể đó chỉ là lời đe dọa. Vì vậy chương chỉ viết rằng giáo hoàng “dọa truất ngôi nhà vua”. Còn việc vua Pháp sửa soạn đổ bộ sang nước Anh năm 1213 thì chắc chắn có thật.

Ngày 15 tháng Năm năm 1213, ở Dover, John dâng nước Anh và Ireland cho giáo hoàng rồi nhận lại như một chư hầu. Đặc sứ Pandulf nhận việc ấy. John hứa mỗi năm nộp một ngàn đồng bạc mark, bảy trăm cho nước Anh và ba trăm cho Ireland. Văn bản còn giữ được. Roger of Wendover và Matthew Paris cũng kể chuyện này.

Đại Hiến chương được đóng ấn ngày 15 tháng Sáu năm 1215 tại Runnymede, một đồng cỏ bên sông Thames. Vai trò của Langton có ngay trong văn bản: tên ông đứng đầu trong danh sách những người cố vấn của nhà vua. Các sử gia đồng ý ông góp phần lớn vào việc soạn. Điều khoản đầu tiên hứa rằng Hội Thánh ở Anh sẽ được tự do. Ngày 24 tháng Tám năm 1215, Innôcentê ra văn thư Etsi karissimus, tuyên bố Đại Hiến chương vô hiệu. Những lý do chương nêu (bị ép buộc, làm nhục nhà vua, tổn hại quyền của Tòa Thánh) đều có trong văn thư ấy.

Vua John chết tháng Mười năm 1216. Tháng Mười Một năm ấy, những người nhiếp chính của cậu bé Henry III chín tuổi ban hành lại Đại Hiến chương. Người đóng ấn bên cạnh nhiếp chính William Marshal chính là đặc sứ của giáo hoàng mới, hồng y Guala, như chương kể. Tức là chỉ một năm sau, Rôma đã đổi ý.

Về chuyện Langton chia sách Kinh Thánh thành chương: chương nói “truyền thống cho ông là học giả” làm việc ấy, và đó đúng là một truyền thống, chưa phải điều đã được chứng minh. Câu “Ga 3,16” mà chương nhắc là cách ta ghi sách Gioan, chương 3, câu 16, theo hệ thống chương ấy.

Người nghèo thành Assisi

Năm Phanxicô và các bạn đến Rôma là 1209 hay 1210, các sử gia chưa thống nhất, nên chương viết “Khoảng năm 1209 hay 1210”. Chương 76 kể thêm về thánh Phanxicô. Con số mười hai người là con số chương nêu. Còn tuổi chừng hai mươi tám thì khớp với năm sinh của Phanxicô, 1181 hay 1182 (xem chương 76).

Bản luật đầu của anh dựa trên hai đoạn Tin Mừng mà anh hiểu theo nghĩa đen. Một là Lc 9,3, lời dặn các môn đệ không mang gì đi đường, một là Mt 19,21, lời mời bán hết của cải. Tôma thành Celano ghi điều này trong Tiểu sử thứ nhất (đoạn 22), và Bônaventura trong Đại tiểu sử (chương 3, đoạn 1). Chương rút ý hai câu ấy thành lời dặn: hãy bán hết mọi sự, đừng mang túi tiền, đừng mang bị, đừng mang dép.

Lời của hồng y Gioan thành Thánh Phaolô, rằng nói sống theo Tin Mừng là quá sức con người thì phạm đến chính Đức Kitô, nằm trong Đại tiểu sử của Bônaventura (chương 3, đoạn 9). Chương cũng nói rõ là “theo lời thánh Bônaventura kể”. Ngài viết khoảng năm mươi năm sau, vào những năm 1260 đến 1263. Các tiểu sử đầu tiên của Phanxicô được gom trong bộ Francis of Assisi: Early Documents (bốn tập, 1999 đến 2002).

Giấc mơ đền thờ Latêranô nghiêng sắp đổ có trong Tiểu sử thứ hai của Tôma thành Celano (khoảng năm 1247, đoạn 17) và trong Đại tiểu sử của Bônaventura (chương 3, đoạn 10). Giấc mơ tương tự về thánh Đa Minh có trong các nguồn của dòng Đa Minh từ giữa thế kỷ XIII. Vì vậy chương nêu đúng nỗi nghi ngờ của các sử gia, khi viết “Có lẽ chuyện ấy được thêm vào về sau”. Bức bích họa của Giotto ở Assisi vẽ cảnh này, và bạn có thể xem ảnh trên mạng.

Việc Innôcentê chấp thuận “bằng lời nói” là đúng. Bản luật đầu ấy đã mất. Bản luật được giáo hoàng chấp thuận bằng văn bản là bản năm 1223, dưới thời Hônôriô III.

Khoản 13 của Công đồng Latêranô IV cấm lập thêm dòng tu mới. Vì thế Đa Minh, đến Rôma những năm ấy, được bảo chọn một bản luật sẵn có, và ngài lấy luật tương truyền của thánh Augustinô. Điều luật có trong văn bản công đồng. Chuyện của Đa Minh có trong các nguồn Đa Minh xưa, trong đó có Giordano thành Sachsen (Jordan of Saxony).

Chuyện người Waldo năm 1179 ở chương 71.

Công đồng năm 1215

Văn thư triệu tập công đồng là Vineam Domini, đề ngày 19 tháng Tư năm 1213. Từ đó đến tháng Mười Một năm 1215 là hơn hai năm, như chương nói.

Theo các danh sách còn giữ được, công đồng có khoảng bốn trăm linh bốn giám mục, hơn tám trăm viện phụ và đại diện các nhà dòng, cùng sứ giả của nhiều vua. Chương kể đúng, và cũng kể tên mấy nước có sứ giả đến.

Việc tổng giám mục Amalfi bị đè chết ngày khai mạc, 11 tháng Mười Một năm 1215, theo lời một nhân chứng người Đức có mặt. Ông ngã và chết trong đám đông.

Chức thượng phụ Latinh của Constantinôpôli mới được lập sau cuộc thập tự chinh năm 1204, như chương nói. Chức thượng phụ Latinh của Giêrusalem thì có sớm hơn.

Bài giảng khai mạc lấy câu Lc 22,15, “Thầy rất mong ăn lễ Vượt Qua này với anh em trước khi chịu khổ hình”, mà chương trích. Bài giảng có trong Patrologia Latina, tập 217, và ý rằng Đất Thánh và Hội Thánh cần được canh tân nằm trong đó.

Công đồng họp ba phiên, ngày 11, 20 và 30 tháng Mười Một năm 1215. Bảy mươi mốt điều luật. Các sử gia đều ghi nhận rằng các điều luật đã được soạn sẵn, và các nghị phụ hiếm khi đề nghị sửa.

Bảy mươi mốt điều luật

Điều 1, “biến đổi bản thể”. Văn bản dùng động từ transsubstantiatis. Đây là lần đầu chữ này xuất hiện trong một văn kiện công đồng. Công đồng Trentô năm 1551 định nghĩa rõ hơn (chương 97).

Điều 21, xưng tội và rước lễ mỗi năm. Điều luật mở đầu bằng chữ Omnis utriusque sexus, nghĩa là “mọi người thuộc cả hai giới”. Chương kể đúng cả hình phạt dành cho linh mục tiết lộ tội: bị phế chức và đưa vào “một đan viện giữ luật nghiêm ngặt” để đền tội suốt đời. Bộ Giáo luật 1983 vẫn giữ hai bổn phận ấy ở điều 989 (xưng tội mỗi năm) và điều 920 (rước lễ mùa Phục Sinh), và giữ ấn tòa giải tội ở điều 983. Sách Giáo lý của Hội Thánh Công giáo xếp chúng vào các điều răn Hội Thánh (các số 2041 đến 2043). Bản dịch điều luật đọc được trong Fordham Sourcebook ở sourcebooks.fordham.edu. Chỗ so với sáu điều răn Hội Thánh mà các em học giáo lý thuộc lòng là lời của người viết, nói cho người đọc Việt Nam nghe quen tai.

Điều 51, hôn nhân lén lút và việc rao hôn phối. Chương kể đúng.

Điều 50, bậc họ hàng. Từ bảy đời xuống bốn đời. Lý do chương nêu (ở làng nhỏ gần như ai cũng là bà con của nhau, và nhà quyền quý lấy cớ ấy để bỏ vợ) có trong chính điều luật và trong nghiên cứu của các sử gia. Vụ Ingeborg ở trên là một ví dụ.

Điều 18, thử thách của Thiên Chúa. Điều luật cấm giáo sĩ làm phép cho các cuộc thử thách bằng “nước nóng, nước lạnh hay sắt nung”. Sử gia Robert Bartlett, trong cuốn Trial by Fire and Water (1986), cho thấy thử thách bằng nước và lửa biến mất khá nhanh ở hầu hết châu Âu sau năm 1215. Tòa án dần chuyển sang dùng nhân chứng, bồi thẩm đoàn (như ở nước Anh) và lối thẩm vấn có tra tấn (như ở lục địa). Chương nói các tòa phải tìm sự thật bằng cách khác, và kết luận “Kết quả lẫn lộn”, vì tra tấn cũng lan rộng từ thời ấy.

Điều 10 và 11, giảng dạy và trường học. Chương kể đúng, và nhắc chương 72. Điều 11 nhắc lại điều 18 của Công đồng Latêranô III (chương 71).

Những điều luật tối. Điều 68 đặt y phục phân biệt cho người Do Thái và người Hồi giáo (chương 75). Điều 69 cấm người Do Thái giữ chức vụ công. Điều 3 nói về người lạc giáo và buộc các vương hầu thề diệt trừ họ (chương 74). Điều 71, Ad liberandam, kêu gọi cuộc thập tự chinh thứ năm, kết thúc ở Damietta năm 1221 khi nước sông Nin dâng lên (chương 70). Chương kể đúng tất cả, và cũng nói đúng rằng năm 1199 Innôcentê đã gia hạn sự bảo vệ dành cho người Do Thái, qua thư Sicut Judaeis, giữ nguyên sự bảo vệ như trước.

Mặt trời và bóng tối

Các vua phải nghe ngài, chương kể đúng. Peter II của Aragon được Innôcentê đội vương miện ở Rôma năm 1204 và nhận ngài làm bề trên. Vua Bồ Đào Nha nộp cống cho Tòa Thánh. Kaloyan xứ Bulgaria nhận vương miện từ sứ giả của giáo hoàng năm 1204. Ở nước Đức, Innôcentê can thiệp vào cuộc tranh ngôi giữa Otto IV và Philip xứ Swabia, rồi ủng hộ Frederick II.

Năm 1204 và Béziers ở chương 70 và 74. Các sử gia đều ghi nhận Innôcentê không muốn quân thập tự cướp phá Constantinôpôli và đã viết thư trách họ nặng lời. Nhưng ngài vẫn chấp nhận kết quả. Còn về Béziers, chính ngài là người kêu gọi cuộc thập tự chinh ấy.

Những nhận xét về việc dùng vũ khí thiêng liêng như vũ khí chính trị là của người viết, nhưng gần với điều nhiều sử gia nói, ví dụ Brenda Bolton và John Moore. Cuốn Pope Innocent III (1160/61-1216): To Root Up and to Plant của John C. Moore (2003) là một tiểu sử cân bằng.

Pisa và Genova: đúng, ngài đi lên miền bắc để hòa giải hai thành phố này cho cuộc thập tự chinh, và ngã bệnh ở Perugia.

Những người trong chương

Innôcentê III (Lôtariô thành Segni), giáo hoàng.

Giacôbê thành Vitry, linh mục, về sau là giám mục Acre và hồng y.

Celestinô III và Hônôriô III, các giáo hoàng.

Philippe Auguste, vua Pháp. Ingeborg, hoàng hậu. Agnès xứ Méranie.

John, vua Anh. Richard Tim Sư Tử. Henry III, vua Anh.

Stêphanô Langton, tổng giám mục Canterbury.

William Marshal, nhiếp chính. Guala, hồng y, đặc sứ. Pandulf, đặc sứ.

Phanxicô Assisi. Gioan thành Thánh Phaolô, hồng y.

Bônaventura và Tôma thành Celano, những người viết tiểu sử thánh Phanxicô.

Đa Minh.

Constance xứ Sicilia và con trai Frederick, sau là hoàng đế Frederick II.

Những nơi trong chương

Perugia. Rôma, đền thờ Latêranô. Paris, Bologna. Amiens, Compiègne, Étampes. Canterbury, Dover, Runnymede. Assisi. Damietta và sông Nin. Pisa, Genova.

Đọc thêm

Nếu chỉ đọc một văn bản, hãy đọc điều 21 của Công đồng Latêranô IV. Chỉ vài dòng thôi, nhưng đó là nguồn gốc của một thói quen đạo đức mà người Công giáo giữ đến ngày nay. Muốn thấy hai gương mặt của Innôcentê, bạn đọc liền văn thư bãi bỏ Đại Hiến chương với đoạn Đại tiểu sử của Bônaventura kể cuộc gặp với Phanxicô. Fordham Sourcebook và papalencyclicals.net có bản dịch các điều luật Latêranô.

Cuốn tiểu sử của John C. Moore, nêu ở trên, là cuốn sách tiếng Anh hay nhất về ngài.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 68 (Canossa), chương 70 (năm 1204 và thập tự chinh thứ năm), chương 71 (người Waldo và các công đồng Latêranô), chương 74 (người Cathar), chương 75 (người Do Thái), chương 76 (Phanxicô và Đa Minh) và chương 97 (Trentô).

Trở lại chương 73