Bỏ qua, tới nội dung
Năm 1198–1216 · Rôma

Chương 73

Innôcentê III và năm 1215

Năm 1198–1216 · Rôma

Giáo hoàng Alexanđê III … Innôcentê IIIHoàng đế Frederick Barbarossa … Otto IV

Ngày 16 tháng Bảy năm 1216, tại thành phố Perugia ở miền trung nước Ý, Đức Giáo hoàng Innôcentê III qua đời sau một cơn sốt nặng, hưởng thọ năm mươi lăm tuổi.

Năm ấy, nơi ấy

Năm 1160–1216

  1. Rôma (Latêranô)
  2. Paris
  3. Bologna
  4. nước Anh
  5. nước Pháp
  6. Perugia
Innôcentê III chủ tọa Công đồng Latêranô IV ở Rôma năm 1215 và mất ở Perugia năm 1216. Đại Hiến chương đóng ấn ở Runnymede, bên sông Thames.
Bắt đầu đọc

Chương 73

Năm 1198–1216 · Rôma

Ngày 16 tháng Bảy năm 1216, tại thành phố Perugia ở miền trung nước Ý, Đức Giáo hoàng Innôcentê III qua đời sau một cơn sốt nặng, hưởng thọ năm mươi lăm tuổi. Người ta đặt thi hài ngài quàn bên trong nhà thờ chính tòa của thành phố, khoác trên mình phẩm phục giáo hoàng bằng lụa quý thêu chỉ vàng lộng lẫy để chờ ngày cử hành tang lễ.

Nhưng ngay đêm ấy, kẻ trộm cạy cửa vào thánh đường. Chúng lột sạch áo lụa, nhẫn ngọc và mọi châu báu trên thi thể ngài. Sáng hôm sau, một linh mục người Pháp tên là Giacôbê thành Vitry, vừa lặn lội đặt chân đến Perugia để chuẩn bị được tấn phong giám mục, bước vào nhà thờ chính tòa. Ông bàng hoàng chứng kiến thi hài của vị Giáo hoàng quyền uy bậc nhất trong lịch sử Giáo hội đang nằm trơ trọi trên sàn đá, gần như trần truồng không một mảnh vải che thân, và đã bắt đầu bốc mùi tử khí giữa cái nóng oi nồng của mùa hè nước Ý.

Linh mục Giacôbê viết lại trong thư gửi bạn hữu: “Tôi bước chân vào ngôi thánh đường, và tận mắt chứng kiến vinh hoa phú quý của trần gian này rốt cuộc ngắn ngủi, mong manh và hư ảo đến dường nào!”

Hơn hai mươi năm trước đó, khi còn là một vị Hồng y trẻ tuổi đầy tài năng, chính Đức Innôcentê III từng cầm bút viết nên một cuốn sách tu đức nhỏ mang tựa đề Về nỗi khốn cùng của thân phận con người. Trong cuốn sách ấy, ngài từng suy niệm sâu sắc rằng con người ta sinh ra trần truồng với tiếng khóc chào đời, thì đến ngày nhắm mắt xuôi tay cũng lại trở về trần truồng với hai bàn tay trắng, bỏ lại sau lưng mọi vinh hoa thế tục. Lời văn ấy vang vọng lại đúng tiếng kêu than thống thiết của ông Gióp năm xưa: “Thân trần truồng sinh từ lòng mẹ, tôi sẽ trở về đó cũng trần truồng”. Chắc hẳn vào thời điểm đặt bút viết những dòng ấy, không một ai, kể cả chính tác giả, có thể ngờ được rằng lời tiên báo ấy lại ứng nghiệm một cách bi thương và trần trụi đến thế ngay trên chính thi hài của ngài.

Vậy mà trong suốt gần hai thập niên nằm giữa cuốn sách suy niệm thời trẻ ấy và đêm tối bi kịch tại Perugia, hầu như chẳng có một vị hoàng đế hay quốc vương quyền thế nào trên khắp lục địa châu Âu mà lại không từng phải cúi đầu trước uy quyền của ngài.

Vị Giáo hoàng tuổi ba mươi bảy

Đức Innôcentê III tên thật là Lôtariô, con trai của bá tước xứ Segni, sinh vào khoảng năm 1160 trong một gia đình quý tộc danh giá nằm cách không xa kinh thành Rôma. Thuở thanh xuân, ngài theo học thần học tại Paris và học ngành luật tại Bologna, hai trung tâm học thuật lớn nhất và lừng lẫy nhất của châu Âu thời bấy giờ. Ngài nổi tiếng là một bậc thầy giáo luật xuất sắc, một nhà giảng thuyết có tài hùng biện cuốn hút, và là một nhà quản trị làm việc không biết mệt mỏi.

Học đường Bologna
Học đường Bologna

Ngày 8 tháng Giêng năm 1198, đúng vào ngày vị Giáo hoàng tiền nhiệm vừa nhắm mắt xuôi tay, tập thể các Hồng y đã đồng tâm bỏ phiếu bầu chọn ngài bước lên ngai tòa thánh Phêrô. Lúc bấy giờ ngài mới ba mươi bảy tuổi và thậm chí còn chưa lãnh nhận chức linh mục! Tháng Hai, ngài lần lượt được truyền chức linh mục rồi tấn phong giám mục.

Vị giáo hoàng trẻ
Vị giáo hoàng trẻ

Khác với các vị tiền nhiệm thường khiêm tốn xưng mình là “Đấng kế vị thánh Phêrô”, Đức Innôcentê III rất thích sử dụng danh xưng thần học mang tính thẩm quyền tuyệt đối: “Đại diện của Đức Kitô”. Ngay trong năm đầu tiên của triều đại, ngài đã gửi cho giới quý tộc xứ Tuscany một bức thư mang một hình ảnh ẩn dụ nổi tiếng mà người đời còn nhắc nhớ suốt nhiều thế kỷ sau. Ngài viết rằng: Thuở tạo thiên lập địa, Thiên Chúa đã đặt hai vầng sáng lớn trên bầu trời, mặt trời để soi sáng ban ngày, và mặt trăng để soi sáng ban đêm. Cũng tương tự như thế, Thiên Chúa đã thiết lập hai quyền lực lớn lao trên mặt đất này: quyền bính thiêng liêng của Đức Giáo hoàng rực rỡ như vầng mặt trời, còn quyền lực thế tục của các vị vua chúa thì giống như mặt trăng. Và cũng hệt như mặt trăng chỉ có thể tỏa sáng nhờ đón nhận ánh sáng phản chiếu từ mặt trời, các bậc vua chúa trần gian chỉ có được vinh quang và tính hợp pháp đích thực nhờ đón nhận ơn phúc từ quyền bính thiêng liêng của Tòa Thánh!

Đức Innôcentê III luôn phân trần rằng ngài không hề có tham vọng muốn làm một ông vua trần thế; ngài chỉ can thiệp vào công việc của các vị quân vương khi những hành động chính trị ấy có dính líu trực tiếp đến tội lỗi, nhằm bảo vệ phần rỗi linh hồn của các tín hữu. Thế nhưng trong xã hội thời Trung Cổ, hầu như bất kỳ một quyết định chính trị, chiến tranh hay hôn nhân hoàng gia nào cũng đều có thể bị xem là có dính dáng đến tội lỗi.

Năm 1198, hoàng hậu góa Constance của Sicilia qua đời, để chúc thư gửi đứa con trai chưa đầy bốn tuổi cho Đức Giáo hoàng giám hộ. Cậu bé ấy là Frederick, sau này là hoàng đế Frederick II, người lấy lại Giêrusalem bằng ngoại giao như chương 70 đã kể, rồi năm 1245 bị một Giáo hoàng kế vị truất phế tại công đồng chung.

Bà hoàng hậu bị ruồng bỏ và vạ cấm chế trên nước Pháp

Ngày 14 tháng Tám năm 1193, vị vua kiêu hùng của nước Pháp là Philippe Auguste, người từng cùng vua Richard Tim Sư Tử sang Đất Thánh tham gia cuộc Thập tự chinh thứ ba, đã cử hành hôn lễ với công chúa Ingeborg, em gái ruột của vua nước Đan Mạch. Thế nhưng ngay buổi sáng hôm sau lễ cưới, vì một lý do bí ẩn mà không một ai hiểu nổi, nhà vua bỗng nhiên cảm thấy chán ghét và ghê tởm người vợ trẻ. Ông gây sức ép bắt ép các giám mục nước Pháp phải tuyên bố cuộc hôn nhân ấy là vô hiệu, rồi tự tiện rước một người phụ nữ quý tộc khác về làm vợ. Nàng công chúa Ingeborg lúc bấy giờ mới mười tám tuổi, chân ướt chân ráo nơi xứ lạ quê người và không biết một chữ tiếng Pháp, nhất quyết không chịu bước xuống thuyền quay trở về quê hương trong nhục nhã. Nàng ngẩng cao đầu dõng dạc tuyên bố: “Tôi mới chính là Hoàng hậu hợp pháp duy nhất của nước Pháp!”, rồi kháng cáo lên Rôma.

Đức Innôcentê III thụ lý vụ án. Thấy vua ngoan cố không bỏ vợ lẽ để đón hoàng hậu hợp pháp, đầu năm 1200, ngài giáng hình phạt nặng nhất: tuyên bố đặt toàn bộ lãnh thổ vương quốc nước Pháp dưới vạ cấm chế, tức lệnh cấm cử hành phụng vụ!

Hậu quả của vạ cấm chế ấy vô cùng khủng khiếp: các cánh cửa nhà thờ trên khắp nước Pháp đồng loạt đóng chặt then cài. Chuông nhà thờ ngừng reo vang, các bàn thờ bị phủ khăn đen, Thánh lễ công khai bị đình chỉ hoàn toàn, không có lễ cưới nào được chứng hôn, và những người qua đời không được phép an táng trong đất thánh của nghĩa trang giáo xứ kèm theo lời kinh tiễn biệt. Các linh mục chỉ được phép làm hai việc mục vụ khẩn cấp duy nhất nơi góc tối: ban Bí tích Rửa tội cho các trẻ sơ sinh mới chào đời và xức dầu ban Của Ăn Đàng cho những bệnh nhân đang nằm trên giường hấp hối. Sau chín tháng trời đất nước chìm trong bầu khí tang tóc và dân chúng phẫn nộ than khóc, vua Philippe Auguste đành phải chịu nhượng bộ trên giấy tờ để xin Tòa Thánh tháo gỡ lệnh phạt. Dẫu sau đó nhà vua vẫn tiếp tục giam lỏng bà Ingeborg trong các lâu đài hẻo lánh suốt nhiều năm, nhưng cuối cùng đến năm 1213, đúng hai mươi năm sau ngày cưới, ông đã buộc phải chính thức đón rước bà về lại hoàng cung với đầy đủ danh vị hoàng hậu nước Pháp. Một phần cũng vì nhà vua đang cần liên minh quân sự với Đan Mạch trong kế hoạch tiến đánh nước Anh.

Ingeborg trong thời gian chờ đợi
Ingeborg trong thời gian chờ đợi

Nước Anh suốt sáu năm không có tiếng chuông nhà thờ

Bên kia eo biển Măng-sơ còn căng hơn. Năm 1207, ngai Canterbury trống; Đức Innôcentê III chọn Stephen Langton, một học giả người Anh dạy nhiều năm ở Paris, làm Tổng Giám mục. Vua nước Anh lúc bấy giờ là John, thường gọi là John Mất Đất, em trai của vua Richard Tim Sư Tử, vì muốn đưa người thân tín của mình vào vị trí béo bở ấy nên đã kịch liệt phản đối, ra lệnh cấm cửa không cho Đức Tổng Giám mục Langton được đặt chân lên lãnh thổ nước Anh.

Năm 1208, Đức Innôcentê III đặt cả nước Anh dưới vạ cấm chế. Hơn sáu năm, từ thành thị đến thôn quê, nhà thờ đóng cửa, chuông im bặt, người chết bị chôn vội ngoài đồng hay ven đường, không áo lễ, không lời kinh tiễn đưa! Năm 1209, thấy vua vẫn đàn áp Giáo hội, ngài ra vạ tuyệt thông vua John. Năm 1212, ngài dọa truất ngôi, và bật đèn xanh cho vua Pháp sửa soạn chiến thuyền sang đánh nước Anh.

Cửa nhà thờ khép lại
Cửa nhà thờ khép lại

Nhìn thấy ngai vàng lung lay và giới quý tộc trong nước chuẩn bị nổi dậy, vua John hoàn toàn sụp đổ. Vào ngày 15 tháng Năm năm 1213, tại thị trấn cảng Dover, trước sự chứng kiến của sứ thần Tòa Thánh là Pandulf, nhà vua đã phải cắn răng chấp nhận đón Đức Tổng Giám mục Langton về nước, và làm một việc hạ mình chưa từng thấy: quỳ gối long trọng dâng nộp toàn bộ vương quốc Anh và Ireland làm sản nghiệp chư hầu thuộc quyền sở hữu của Đức Giáo hoàng, rồi nhận lại đất nước ấy như một thái ấp phong kiến, kèm theo lời thề hằng năm phải đều đặn triều cống cho Tòa Thánh một ngàn đồng bạc mark, bảy trăm cho nước Anh và ba trăm cho Ireland!

Chuyện chưa dừng ở đó. Mùa hè năm 1215, các nam tước Anh bất mãn vì vua John cai trị tàn bạo, thuế má nặng nề, cầm vũ khí nổi dậy, ép vua đóng dấu một văn kiện giới hạn quyền hoàng gia: Đại Hiến chương Magna Carta, ngày 15 tháng Sáu năm 1215 trên cánh đồng Runnymede bên sông Thames. Langton góp công lớn soạn văn kiện, và tên ngài đứng đầu danh sách cố vấn của vua. Điều khoản đầu tiên của bản Đại Hiến chương long trọng tuyên bố: Hội Thánh tại nước Anh sẽ mãi mãi được hưởng sự tự do trọn vẹn, các quyền lợi và quyền tự do của Giáo hội sẽ không bao giờ bị xâm phạm!

Thế nhưng ngay sau khi các hiệp sĩ rút đi, vua John, lúc này đã là chư hầu chính thức của Tòa Thánh, liền vội vã gửi sớ về Rôma kêu nài rằng bản hiến chương ấy được ký kết trong sự cưỡng bách vũ lực làm nhục danh dự hoàng gia và vi phạm trắng trợn đến quyền tối thượng của Tòa Thánh. Đứng trên lập trường pháp lý bảo vệ vị thế của một bậc chúa tể phong kiến, ngày 24 tháng Tám năm 1215, Đức Giáo hoàng Innôcentê III đã ban hành một sắc lệnh tuyên bố bản Đại Hiến chương Magna Carta là hoàn toàn vô giá trị và bất hợp pháp! Thật trớ trêu thay cho lịch sử: một văn kiện vĩ đại mà hậu thế ngày nay tôn vinh như là một trong những nền tảng đầu tiên khai sinh ra nền dân chủ và tự do pháp quyền của thế giới phương Tây, vào thời điểm ra đời lại bị chính vị Giáo hoàng quyền uy nhất tuyên bố hủy bỏ! Bản Magna Carta chỉ có thể sống sót và tiếp tục đi vào lịch sử là nhờ vua John qua đời đột ngột vào năm sau, và các vị phụ chính của vị ấu chúa chín tuổi kế vị đã khôn ngoan cho ban hành lại bản hiến chương này, với sự đồng thuận đóng dấu của vị Hồng y đặc sứ Tòa Thánh mới là Guala Bicchieri.

Riêng Langton còn để lại một gia sản khác: chính ngài chia các sách Kinh Thánh thành các chương như ta đang dùng hôm nay. Mỗi lần mở Kinh Thánh tìm một câu như “Ga 3, 16”, chúng ta đang mang ơn vị mục tử Canterbury năm xưa!

Người nghèo thành Assisi và giấc mơ tại đền thờ Latêranô

Thế nhưng, giữa những toan tính quyền lực và những cuộc đọ sức chính trị đỉnh cao ấy, có một cuộc gặp gỡ lịch sử mà Đức Giáo hoàng Innôcentê III không hề dùng đến uy quyền của gươm đao hay vạ phạt, và đó có lẽ lại chính là cuộc tao ngộ mang lại hoa trái thiêng liêng trường tồn nhất cho cả cuộc đời ngài.

Khoảng năm 1209 hoặc 1210, có một đoàn người gồm mười hai chàng thanh niên ăn mặc rách rưới, chân đất, khoác những tấm áo len thô nhám thắt bằng dây thừng, từ miền đồi núi Umbria lặn lội tìm về Rôma để xin được yết kiến Đức Giáo hoàng. Dẫn đầu nhóm người ấy là một chàng trai trạc hai mươi tám tuổi, con trai của một gia đình thương gia buôn vải giàu có ở Assisi, người đã tự nguyện từ bỏ mọi nhung lụa gia tài để sống đời hành khất khó nghèo và đi khắp nơi rao giảng Tin Mừng. Chàng thanh niên ấy chính là Phanxicô thành Assisi. Chàng mang theo một bản tu luật sơ khởi hết sức ngắn gọn, thực chất chỉ là những câu Lời Chúa trong Tin Mừng được ghép lại với nhau: lời dạy hãy đi bán hết mọi của cải phân phát cho người nghèo, lời căn dặn các môn đệ khi lên đường đừng mang theo túi tiền, bao bị, giày dép hay hai áo.

Các Hồng y lúc đầu rất dè dặt. Ba mươi năm trước, nhóm Waldo cũng đem Kinh Thánh đến xin phép, cũng sống khó nghèo như thế, rồi rơi vào ly khai như chương 71 đã kể. Nhiều vị bảo lối sống ấy quá khắt khe, vượt sức con người. Hồng y Gioan thành Thánh Phaolô liền lên tiếng bênh vực: ngài thưa rằng nếu chúng ta dám bảo rằng việc sống theo đúng tinh thần Phúc Âm của Chúa Giêsu là điều không tưởng và vượt quá sức con người, thì chẳng hóa ra chúng ta đang phạm thượng và sỉ nhục chính Chúa Kitô, Đấng đã ban bố Tin Mừng ấy hay sao?

Khoảng năm mươi năm sau biến cố ấy, thánh Đại tiến sĩ Bônaventura khi biên soạn cuốn tiểu sử chính thức về thánh Phanxicô đã ghi lại một giai thoại tuyệt đẹp: Đêm trước ngày tiếp kiến, Đức Giáo hoàng Innôcentê III đã nằm mộng thấy một giấc chiêm bao kỳ lạ: ngài thấy ngôi đại thánh đường Gioan Latêranô, ngôi nhà thờ mẹ của toàn thể Hội Thánh hoàn vũ, bỗng nhiên bị rạn nứt, nghiêng ngả và sắp sửa sụp đổ tan tành xuống đất; thế rồi giữa lúc nguy khốn, bỗng xuất hiện một người tu sĩ nhỏ bé, dáng vẻ nghèo hèn rách rưới bước tới, ghé đôi bờ vai gầy guộc của mình vào để chống đỡ cả ngôi thánh đường đứng vững vàng trở lại! Khi thánh Phanxicô khiêm nhường bước vào bệ kiến vào sáng hôm sau, Đức Thánh Cha đã bàng hoàng nhận ra ngay khuôn mặt của con người trong giấc mơ. Dù câu chuyện giấc chiêm bao ấy có thể mang màu sắc biểu tượng của người đời sau, bởi người ta cũng kể lại một giấc mơ tương tự về thánh Đa Minh, nhưng quyết định hôm ấy là sự thật: ngài chuẩn nhận bằng miệng lối sống khó nghèo của Phanxicô, chúc lành cho anh em đi giảng sám hối và hòa bình, và dặn khi nào đông hơn thì trở lại Rôma nhận sắc phong chính thức.

Giấc mơ của Đức Innôcentê III: ngôi thánh đường nghiêng ngả
Giấc mơ của Đức Innôcentê III: ngôi thánh đường nghiêng ngả

Đó chính là sự khác biệt mang tính sống còn giữa năm 1179 và năm 1210! Đức Innôcentê III đã nhận ra: ngọn lửa khát sống nghèo theo Tin Mừng, từng thổi bùng phái Waldo hay Cathar, nếu bị đóng cửa xua đuổi sẽ thành tà thuyết xé nát Hội Thánh; nhưng nếu được đón nhận, thanh luyện và chúc lành, nó sẽ thành nguồn suối làm tươi mới cả Hội Thánh!

Đại công đồng Latêranô IV năm 1215: đỉnh cao của thời Trung Cổ

Tháng Tư năm 1213, Đức Innôcentê III triệu tập một công đồng chung, và dành hơn hai năm cho cả Hội Thánh chuẩn bị.

Vào tháng Mười Một năm 1215, toàn bộ tinh hoa của thế giới Kitô giáo đã cùng tề tựu đông đủ về kinh thành Rôma để khai mạc Công đồng chung Latêranô IV: gồm có hơn bốn trăm vị giám mục, hơn tám trăm vị viện phụ và bề trên các dòng tu, cùng hàng trăm vị đại sứ đại diện cho hoàng đế nước Đức và các triều vua nước Pháp, Anh, Aragon, Hungary, Síp, Giêrusalem. Cùng hiện diện tại công đồng còn có hai vị Thượng phụ nghi lễ Latinh của Constantinôpôli và Giêrusalem; ngôi Thượng phụ Latinh Constantinôpôli là chức vụ mới được lập sau cuộc Thập tự chinh thứ tư năm 1204. Đây là cuộc quy tụ đông đảo và rực rỡ nhất của Hội Thánh trong suốt toàn bộ thời kỳ Trung Cổ. Vào ngày khai mạc trọng thể, dòng người từ khắp nơi đổ về chen chúc nhau tiến vào cửa đền thờ Latêranô đông nghẹt đến mức Đức Tổng Giám mục thành Amalfi đã bị đám đông xô đẩy ngã xuống và bị giẫm đạp tử nạn ngay trước cửa thánh đường!

Đại biểu đến Latêranô
Đại biểu đến Latêranô
Công đồng Latêranô IV năm 1215: kỳ đại hội rực rỡ nhất Trung Cổ
Công đồng Latêranô IV năm 1215: kỳ đại hội rực rỡ nhất Trung Cổ

Đức Innôcentê III khai mạc bằng bài giảng lấy lời Chúa Giêsu trong Bữa Tiệc Ly: “Thầy những khao khát mong mỏi được ăn lễ Vượt Qua này với anh em trước khi chịu khổ hình”. Như linh cảm ngày giờ mình chẳng còn bao lăm, ngài nói trước khi về với Chúa, ngài chỉ có hai ước nguyện: thấy Đất Thánh được giải phóng, và thấy cả Hội Thánh được canh tân từ gốc rễ.

Công đồng chỉ họp ba phiên khoáng đại chính thức vào các ngày 11, 20 và 30 tháng Mười Một năm 1215 để thông qua trọn vẹn bảy mươi mốt sắc lệnh giáo luật đã được giáo triều chuẩn bị kỹ lưỡng từ trước. Thế nhưng, những sắc lệnh mục vụ của Latêranô IV đã đi sâu và gắn bó mật thiết với đời sống đức tin thường ngày của người giáo dân Công giáo hơn bất kỳ một công đồng nào khác trong lịch sử cho tới trước Công đồng Trentô.

Bảy mươi mốt điều luật định hình nếp sống đạo

Khi điểm qua các sắc lệnh của Công đồng Latêranô IV, chúng ta sẽ ngỡ ngàng nhận ra có biết bao lề luật và nếp sống phụng vụ mà người Công giáo Việt Nam chúng ta vẫn đang thực hành hằng ngày đều được thai nghén từ chính mùa đông năm 1215 ấy:

1. Định tín về Bí tích Thánh Thể: Điều luật số 1 công bố một Bản Tuyên xưng Đức tin vững chắc nhằm đập tan tà thuyết nhị nguyên của phái Cathar, những người cho rằng thế giới vật chất là của ma quỷ. Lần đầu tiên trong lịch sử, một công đồng chung chính thức sử dụng thuật ngữ thần học kinh điển “Biến đổi bản thể”, quen gọi là Biến thể: định tín rằng trong Thánh lễ, nhờ quyền năng vô biên của Chúa Thánh Thần qua lời truyền phép của linh mục, bản thể của bánh và rượu thực sự được biến đổi trọn vẹn thành Thịt và Máu đích thực của Đức Giêsu Kitô, dẫu rằng các đặc tính bề ngoài như hình dạng, mùi vị, màu sắc của bánh và rượu vẫn còn giữ nguyên vẹn.

Định tín “Biến đổi bản thể” và bổn phận xưng tội rước lễ
Định tín “Biến đổi bản thể” và bổn phận xưng tội rước lễ

2. Kỷ luật về Xưng tội và Rước lễ mùa Phục Sinh: Điều luật số 21, mang tên Omnis utriusque sexus, đã đi vào lịch sử phụng vụ như một cột mốc vàng ngọc: quy định bắt buộc tất cả mọi tín hữu nam cũng như nữ, một khi đã đến tuổi khôn, biết phân biệt điều lành điều dữ, đều có bổn phận phải xưng tội riêng kín đáo với cha xứ của mình ít nhất mỗi năm một lần, và phải sốt sắng rước Mình Thánh Chúa ít nhất là trong dịp đại lễ Phục Sinh. Bất cứ linh mục nào dám cả gan vi phạm ấn tín tòa giải tội, tiết lộ dù chỉ một tội lỗi nhỏ mà hối nhân đã xưng trong tòa giải tội, sẽ lập tức bị tước chén thánh cách chức vĩnh viễn và bị tống giam vào một đan viện ngặt phép suốt phần đời còn lại để đền tội. Đến hôm nay, mỗi em thiếu nhi Công giáo Việt Nam học giáo lý rước lễ lần đầu vẫn thuộc lòng điều răn thứ ba và thứ bốn của Sáu Điều răn Hội Thánh: “Thứ ba: Xưng tội trong một năm ít là một lần. Thứ bốn: Chịu Mình Thánh Chúa trong Mùa Phục Sinh”, chính là bắt nguồn từ văn bản giáo luật năm 1215 này!

Đời sống bí tích nơi giáo xứ
Đời sống bí tích nơi giáo xứ

3. Chấn chỉnh Bí tích Hôn phối và tục rao hôn phối: Công đồng cấm hôn nhân lén lút. Trước lễ cưới, cha xứ phải rao hôn phối ba lần trong Thánh lễ Chúa nhật, để ai biết đôi bạn có ngăn trở thì kịp lên tiếng. Công đồng cũng khôn ngoan rút giới hạn họ máu cấm kết hôn từ bảy đời xuống bốn đời, tức họ tư. Luật cũ quá ngặt: ở làng nhỏ, nhà nào cũng có chút bà con xa với nhau, và giới quý tộc hay lấy cớ “họ hàng trong vòng bảy đời” để bỏ vợ hợp pháp, như chuyện hoàng hậu Ingeborg.

Hôn lễ trước cộng đoàn
Hôn lễ trước cộng đoàn

4. Cuộc cách mạng trong nền tư pháp nhân loại: Có một điều luật ít được người đời nhắc tới nhưng lại làm thay đổi hoàn toàn nền văn minh pháp lý của toàn cõi châu Âu: Vào thời kỳ Trung Cổ sơ khai, mỗi khi các tòa án dân sự không tìm ra đủ chứng cứ để xác định sự thật, người ta thường áp dụng một hủ tục mê tín gọi là “sự phán xét của Thiên Chúa”: bắt bị cáo phải cầm nắm một thanh sắt nung đỏ rực bằng tay trần, hoặc bắt nhúng cánh tay vào một vạc nước sôi sùng sục, hoặc trói tay chân ném xuống dòng sông chảy xiết, với niềm tin mù quáng rằng nếu người đó vô tội thì Thiên Chúa sẽ làm phép lạ che chở cho da thịt không bị bỏng hay không bị chết đuối! Để các cuộc thử thách man rợ ấy có giá trị pháp lý, người ta luôn bắt buộc phải có một vị linh mục đứng bên cạnh làm phép nước, làm phép lửa và đọc lời kinh chúc lành. Điều luật số 18 của Công đồng Latêranô IV đã giáng một đòn chí mạng dứt khoát: nghiêm cấm tuyệt đối mọi giáo sĩ không được phép tham gia hay chúc lành cho bất kỳ cuộc thử thách bằng sắt nung hay nước sôi nào! Một khi đã bị Giáo hội tước bỏ nghi thức tôn giáo, các cuộc thử tội bằng nhục hình ấy lập tức mất đi tính thiêng liêng và nhanh chóng biến mất hoàn toàn khỏi các phòng xét xử tại châu Âu chỉ trong vòng vài thập niên. Để tìm kiếm sự thật thay cho hủ tục cũ, nước Anh đã khai sinh ra hệ thống bồi thẩm đoàn độc lập gồm những người dân bình thường lắng nghe nhân chứng; còn tại lục địa châu Âu, các thẩm phán bắt đầu xây dựng quy trình tố tụng điều tra dựa trên các chứng cứ và hồ sơ văn bản khoa học.

5. Về việc giảng thuyết, giáo dục và tổ chức dòng tu: Công đồng truyền dạy các giám mục phải đích thân giảng Lời Chúa cho giáo dân, hoặc phải tuyển chọn những linh mục có tài năng và đạo đức để giảng thay mình. Tái khẳng định quy định mỗi nhà thờ chính tòa phải có một thầy giáo dạy chữ miễn phí cho con em nghèo khó, và mỗi tổng giáo phận phải có một giáo sư thần học để đào tạo các linh mục trẻ như chương 72 đã kể. Bên cạnh đó, để tránh sự hỗn loạn của quá nhiều tu luật tự phát, công đồng ra sắc lệnh nghiêm cấm thành lập thêm các dòng tu có tu luật mới; ai muốn đi tu phải chọn lựa một trong các tu luật truyền thống đã được Giáo hội phê chuẩn từ trước. Chính vì quy định này mà khi thánh Đa Minh đến Rôma vào cuối năm 1215 để xin phê chuẩn Dòng Giảng Thuyết, tức Dòng Đa Minh, ngài đã vâng lời chọn lấy Tu luật cổ kính của thánh Augustinô làm nền tảng; còn dòng Anh Em Hèn Mọn của thánh Phanxicô thì nhờ đã được Đức Innôcentê III chuẩn nhận bằng miệng từ trước nên sau này bản Tu luật chính thức của dòng sẽ được vị Giáo hoàng kế vị là Đức Hônôriô III phê chuẩn vào năm 1223.

Thế nhưng, nhìn lại lịch sử một cách khách quan, Công đồng Latêranô IV cũng thông qua một số điều luật mang nặng dấu ấn đen tối và định kiến của thời đại mình: công đồng ra quy định bắt buộc người Do Thái và người Hồi giáo khi đi ra đường phải mặc trang phục có màu sắc và phù hiệu riêng biệt để phân biệt với người Kitô hữu, đồng thời cấm ngặt người Do Thái không được nắm giữ các chức vụ công quyền trong xã hội. Điều luật này quả thực là một bước lùi đáng tiếc, bởi chính Đức Innôcentê III vào năm 1199 từng ban hành sắc chỉ bảo vệ người Do Thái khỏi bị cưỡng bách rửa tội và cấm giáo dân dùng bạo lực tấn công họ. Công đồng cũng ban hành những biện pháp trừng phạt rất nặng nề đối với những người theo tà thuyết, buộc các nhà cầm quyền thế tục phải thề tiêu diệt tà thuyết trong lãnh địa của mình nếu không muốn bị Tòa Thánh tước bỏ quyền cai trị; đồng thời công đồng chính thức phát động cuộc Thập tự chinh thứ năm, một cuộc viễn chinh mà như chương 70 đã kể, rồi đây sẽ kết thúc trong sự thất bại cay đắng giữa dòng nước lũ sông Nin.

Vầng mặt trời quyền uy và đêm đen lạnh giá ở Perugia

Dưới triều đại của Đức Giáo hoàng Innôcentê III, quyền bính và uy thế của Tòa Thánh Rôma đã vươn lên tới đỉnh cao chói lọi nhất trong toàn bộ lịch sử hai ngàn năm của Giáo hội. Các bậc quân vương hùng mạnh của nước Pháp, nước Anh, nước Đức, xứ Aragon, Bồ Đào Nha, Hungary và Bulgaria, vào những thời điểm khác nhau, đều đã phải nghiêng mình cúi đầu lắng nghe lời phán quyết của ngài. Vào năm 1204, đích thân vua Peter II của xứ Aragon đã thân hành sang tận Rôma để quỳ gối xin Đức Giáo hoàng đội vương miện và long trọng tuyên thệ đặt vương quốc của mình làm chư hầu của Tòa Thánh. Ngài quả thực là một vị mục tử có tầm nhìn vĩ đại, một con người thực lòng đau đáu chăm lo cho đời sống đức tin và phụng vụ của những người giáo dân nơi các họ đạo hẻo lánh, và là người có đôi mắt đức tin sáng suốt phi thường để nhận ra ngọn lửa Tin Mừng nơi chàng thanh niên nghèo khó Phanxicô thành Assisi.

Thế nhưng, vầng hào quang rực rỡ ấy cũng không thể che giấu được những mảng tối u ám của thời đại. Cũng chính dưới triều đại đầy tham vọng của ngài, cuộc Thập tự chinh thứ tư đã biến chất thành một cuộc cướp phá và tàn sát kinh hoàng ngay giữa lòng kinh thành Kitô giáo Constantinôpôli vào năm 1204, dẫu cho bản thân Đức Thánh Cha đã viết những bức thư nảy lửa để lên án hành vi tội lỗi ấy, nhưng cuối cùng ngài vẫn chấp nhận sự đã rồi và công nhận sự tồn tại của Đế quốc Latinh. Cũng dưới triều đại của ngài, một cuộc Thập tự chinh khác đã được phát động ngay giữa lòng châu Âu để tiêu diệt phái Cathar, mở màn cho cuộc thảm sát đẫm máu tàn sát hàng vạn thường dân vô tội tại thành phố Béziers. Và bản Đại Hiến chương Magna Carta lịch sử của nước Anh đã bị ngài tuyên bố gạt bỏ. Việc ngài nhiều lần sử dụng các vũ khí thiêng liêng tối thượng của Giáo hội, như vạ tuyệt thông và vạ cấm chế, vào các mục đích giải quyết tranh chấp chính trị thế tục đã vô tình tạo ra một tiền lệ nguy hiểm cho các đời Giáo hoàng sau này học đòi bắt chước, để rồi càng về sau những hình phạt thiêng liêng ấy càng bị lạm dụng và dần dần đánh mất đi sức nặng thánh thiện nguyên thủy trong lòng các tín hữu.

Chưa đầy tám tháng sau ngày bế mạc Công đồng Latêranô IV, vị Giáo hoàng vĩ đại ấy đã trút hơi thở cuối cùng tại thành phố Perugia giữa lúc ngài đang trên đường đi dàn xếp hòa giải mối bất hòa giữa hai thành phố cảng Pisa và Genova để kịp chuẩn bị chiến thuyền cho cuộc Thập tự chinh mới. Chỉ hai ngày sau cái chết của ngài, ngay trong chính ngôi nhà thờ chính tòa Perugia ấy, tập thể các Hồng y đã tiến hành bầu cử vị Giáo hoàng kế vị là Đức Hônôriô III; và linh mục Giacôbê thành Vitry đã được đặt tay tấn phong làm Giám mục giáo phận Acre bên Đất Thánh. Trong chính bức thư bùi ngùi miêu tả cảnh thi hài của Đức Cố Giáo hoàng bị kẻ trộm lột sạch nằm trơ trọi trên sàn đá, vị tân giám mục còn ghi lại một chi tiết ấm áp khác mà ông được tận mắt chứng kiến tại Perugia hôm ấy: ông kể rằng niềm an ủi lớn lao và tinh tuyền nhất làm ấm lòng ông giữa cảnh thế sự phù vân chính là khi nhìn thấy những người môn đệ của thánh Phanxicô, những người tu sĩ nghèo hèn mà ông gọi là các “Anh Em Hèn Mọn”, đang ngày đêm khiêm tốn dấn thân phục vụ những người nghèo khổ và bệnh tật nơi hang cùng ngõ hẻm!

Mãi đến năm 1891, gần bảy trăm năm sau ngày ngài qua đời, Đức Giáo hoàng Lêô XIII đã long trọng cho cải táng và rước toàn bộ hài cốt của Đức Innôcentê III từ Perugia trở về lại kinh đô Rôma, để an táng vĩnh viễn bên trong ngôi mộ đá uy nghiêm tọa lạc ngay tại Vương cung thánh đường Thánh Gioan Latêranô, nơi mà năm xưa ngài từng chủ tọa đại công đồng vĩ đại nhất của đời mình. Ngôi mộ đá cẩm thạch của ngài hiện vẫn nằm trang nghiêm ở đó cho đến ngày hôm nay. Thế nhưng, hình ảnh đọng lại sâu sắc nhất trong tâm khảm của người tín hữu khi nhìn về cuộc đời của vị Giáo hoàng quyền uy nhất lịch sử, mãi mãi vẫn là buổi sáng mùa hè tại Perugia năm 1216: khi những tấm áo lụa thêu vàng lộng lẫy bị kẻ trộm lột bỏ, chỉ còn lại tấm thân xác trần trụi của một thụ tạo yếu hèn nằm chờ đợi lòng thương xót của một mình Thiên Chúa.

Thế nhưng, hình ảnh đọng lại sâu sắc nhất trong tâm khảm của người tín hữu khi nhìn về cuộc đời của vị Giáo hoàng quyền uy nhất lịch sử, mãi mãi vẫn là buổi sáng mùa hè tại Perugia năm 1216: khi những tấm áo lụa thêu vàng lộng lẫy bị kẻ trộm lột bỏ, chỉ còn lại tấm thân xác trần trụi của một thụ tạo yếu hèn nằm chờ đợi lòng thương xót của một mình Thiên Chúa.

Chương 73 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“…và tận mắt chứng kiến vinh hoa phú quý của trần gian này rốt cuộc ngắn ngủi, mong manh và hư ảo đến dường nào!”

Giacôbê thành Vitry, thư gửi bạn hữu năm 1216
Innôcentê III chủ tọa Công đồng Latêranô IV ở Rôma năm 1215 và mất ở Perugia năm 1216. Đại Hiến chương đóng ấn ở Runnymede, bên sông Thames.

Những người trong chương

  • Innôcentê III · Năm 1891, Đức Lêô XIII cho rước hài cốt ngài từ Perugia về Rôma. Ngôi mộ đá cẩm thạch của ngài nằm trong Đền thờ Thánh Gioan Latêranô đến hôm nay.
  • Stêphanô Langton · Theo truyền thống, chính ngài chia Kinh Thánh thành các chương ta còn dùng. Mỗi lần mở “Ga 3,16”, con số 3 là công của ngài. Số câu thì đến thế kỷ XVI mới có.

Nơi ấy hôm nay

  • Đền thờ Thánh Gioan Latêranô ở Rôma, nơi Công đồng Latêranô IV họp năm 1215 và nơi an táng Đức Innôcentê III.
  • Runnymede, cánh đồng bên bờ sông Thames, nơi vua John đóng ấn Đại Hiến chương ngày 15 tháng Sáu năm 1215.

Muốn đọc thêm

Gb 1,21 · Mt 19,21 · Innôcentê III, Về nỗi khốn cùng của thân phận con người · Đại Hiến chương 1215, điều khoản thứ nhất · Điều 1, 18 và 21 của Công đồng Latêranô IV · Thánh Bônaventura, Tiểu sử thánh Phanxicô

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 74

Tòa Thẩm Tra: sự thật và ngộ nhận

Trong gần một trăm người bị thẩm vấn ở Pamiers, bao nhiêu người thật sự bị đưa lên giàn thiêu?

Khoảng 36 phút đọc