Tư liệu chương 74
Kiểm chứng chương 74: Tòa Thẩm Tra: sự thật và ngộ nhận
Ít đề tài nào trong lịch sử Hội Thánh bị kể sai nhiều như Tòa Thẩm Tra, và sai theo cả hai chiều. Người thì phóng đại thành “hàng triệu người bị thiêu”. Người thì muốn xóa đi như chuyện không đáng kể. Chương 74 cố đi giữa hai lối ấy, dựa vào chính hồ sơ của các tòa án. May là các tòa thẩm tra thời Trung Cổ ghi chép rất kỹ, và nhiều cuốn sổ của họ còn đến ngày nay. Những trang này chỉ cho bạn các cuốn sổ ấy, các văn bản của giáo hoàng, và những nghiên cứu mà sử gia hôm nay dựa vào.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org. “Mt 26,52” nghĩa là Tin Mừng Mátthêu, chương 26, câu 52.
Béatrice và cuốn sổ của giám mục Fournier
Cuốn sổ chương nhắc là sổ thẩm vấn của Giacôbê Fournier, giám mục Pamiers. Khi ông được bầu làm giáo hoàng, cuốn sổ về thư viện của giáo hoàng, và nay còn ở Thư viện Vaticanô với ký hiệu Vat. lat. 4030. Jean Duvernoy công bố trọn bản Latinh năm 1965, ba tập, rồi dịch sang tiếng Pháp năm 1978. Sổ ghi chừng chín mươi tám vụ, với khoảng năm trăm bảy mươi tám phiên thẩm vấn, từ năm 1318 đến 1325. Chương viết ông thẩm vấn gần một trăm người qua gần sáu trăm buổi, đúng với con số ấy.
Fournier là đan sĩ Xitô, xuất thân bình dân ở hạt Foix, có bằng tiến sĩ thần học ở Paris. Năm 1334 ông được bầu làm giáo hoàng, lấy hiệu Bênêđictô XII, và sống ở Avignon (chương 80).
Lời khai của Béatrice de Planissoles là một trong những phần dài nhất của cuốn sổ. Mọi điều chương kể đều nằm trong lời khai của bà: người chồng đầu, viên quản lý lâu đài, linh mục Pierre Clergue (cha xứ Montaillou, người tình của bà), và những người “hoàn thiện” được giấu trong làng. Bà bị bắt vào tháng Tám năm 1320 và bị giam đến tháng Bảy năm 1322. Sau đó bà được thả, với án đeo hai cây thập giá vàng trên áo. Chương nói bà bị giam “hơn một năm” là đúng. Năm sinh của bà không chắc, thường đoán là khoảng 1274, nên năm 1320 bà vào khoảng bốn mươi lăm đến năm mươi tuổi, và chương viết “chừng năm mươi tuổi”.
Cuốn sách của sử gia Pháp là Montaillou của Emmanuel Le Roy Ladurie, xuất bản năm 1975. Bản tiếng Anh mang phụ đề The Promised Land of Error (Miền đất hứa của sai lầm). Cuốn này rất nổi tiếng và có nhiều người đọc. Chuyện bắt chấy cho nhau có thật trong sách, một chi tiết nhiều người nhớ. Các sử gia về sau góp ý rằng Le Roy Ladurie đôi khi đọc lời khai như lời kể tự nhiên, trong khi đó là lời người ta nói trước một tòa án. Bạn nên nhớ điều ấy khi đọc.
Trong các vụ của Fournier, năm người bị giao cho chính quyền thiêu sống. Chương kể đúng.
Những người hoàn thiện
Phần lớn những gì ta biết về người Cathar đến từ những người chống họ, nghĩa là các biên bản thẩm tra và các khảo luận bác bỏ lạc giáo. Nhưng cũng còn vài văn bản của chính họ:
- Sách về hai nguyên lý, viết ở Ý khoảng năm 1250;
- một nghi thức bằng tiếng Occitan, giữ ở Lyon;
- một nghi thức bằng tiếng Latinh, giữ ở Firenze.
Những điều chương kể về giáo lý của họ đều có trong các nguồn này: hai nguyên lý, khinh thân xác và hôn nhân, kiêng thịt, trứng, sữa, và nghi thức consolamentum, “sự an ủi”, lúc sắp chết. Đó là phép đặt tay. Linh hồn đi từ thân xác này sang thân xác khác, như chương nói, cũng thuộc giáo lý của họ. Cả nam lẫn nữ đều có thể ở hàng “hoàn thiện”.
Tên “Cathar” có lẽ từ chữ Hy Lạp katharoi, “tinh khiết”. Đan sĩ Eckbert xứ Schönau đã dùng chữ Katharos từ năm 1163. Các học giả như Malcolm Lambert hiểu tên ấy theo nghĩa này, dù đó vẫn chỉ là một phỏng đoán có cơ sở.
Một điều đang được bàn: vài sử gia, nhất là từ thập niên 1990, như R. I. Moore và Mark Pegg, cho rằng chính các tòa án và nhà thần học đã “dựng” nên hình ảnh một Giáo hội Cathar có tổ chức chặt chẽ, trong khi thực tế lỏng lẻo hơn nhiều. Đa số sử gia vẫn tin có một phong trào nhị nguyên thật, có giáo lý và người lãnh đạo, nhưng đồng ý rằng tên “Cathar” chủ yếu là tên người khác đặt cho họ. Chương viết họ gọi mình đơn giản là “những Kitô hữu tốt”, đúng với các nguồn.
Chuyện Bênađô thành Clairvaux đi giảng ở Languedoc khoảng năm 1145 và thấy nhà thờ vắng tanh, linh mục bị khinh miệt, do thư ký của ông là Geoffrey xứ Auxerre ghi lại trong Tiểu sử thánh Bênađô.
Việc thiêu người bị nghi lạc giáo bằng tay đám đông, ở Soissons khoảng năm 1114 và ở Cologne những năm 1143 đến 1145, có thật, và xảy ra trước khi có tòa thẩm tra. Biên niên sử De vita sua (quyển 3, chương 17) của Guibert thành Nogent kể vụ Soissons. Ở Cologne, hàng giáo sĩ phản đối vụ thiêu, như Eckbert xứ Schönau ghi trong các bài giảng chống người Cathar.
Béziers, năm 1209
Phêrô thành Castelnau bị giết ngày 14 tháng Giêng năm 1208, gần Saint-Gilles bên sông Rhône. Kẻ giết thuộc đoàn tùy tùng của bá tước Raymond VI thành Toulouse. Không ai chứng minh được bá tước ra lệnh, nhưng giáo hoàng buộc tội ông, đúng như chương nói. Thư của Innôcentê III kêu gọi thập tự chinh, đề ngày 10 tháng Ba năm 1208, còn giữ được. Những ai tham gia được hứa các ơn thiêng như đi Đất Thánh, cho bốn mươi ngày phục vụ. Cả Phêrô thành Vaux-de-Cernay lẫn sử gia Jonathan Sumption (The Albigensian Crusade) đều ghi điều này.
Ngày 22 tháng Bảy năm 1209 là lễ thánh Maria Mácđala, như chính các biên niên sử ghi. Những người chạy vào nhà thờ thánh Mácđala bị giết ngay trong đó. Ba nguồn chính về vụ này là:
- lá thư của Arnaud Amalric;
- Lịch sử người Albi của Phêrô thành Vaux-de-Cernay, một đan sĩ đi theo đạo quân;
- Bài ca cuộc chiến Cathar, viết bằng tiếng Occitan.
Cũng Phêrô thành Vaux-de-Cernay (các đoạn 90 và 91) ghi rằng quân thập tự đề nghị tha cho người Công giáo ở Béziers nếu họ nộp một danh sách đích danh kẻ lạc giáo, và dân thành từ chối. Chuyện đám lính bộ ùa vào thành trước các hiệp sĩ là điều các biên niên sử kể.
Thư của Arnaud Amalric gửi Innôcentê III năm 1209 nói “gần hai mươi ngàn” người bị giết (fere viginti millia), và gọi đó là một sự báo oán lạ lùng của Thiên Chúa. Chương kể đúng. Các sử gia ngày nay nghĩ con số ấy bị thổi phồng, vì Béziers có lẽ chỉ chứa chừng mười ngàn dân cộng với người chạy vào lánh nạn. Dù vậy, việc gần như cả thành bị giết là chắc chắn.
Câu chương trích, “Cứ giết hết. Thiên Chúa sẽ biết ai là người của Ngài”, có trong Cuộc đối thoại về các phép lạ của Caesarius thành Heisterbach, một đan sĩ Xitô người Đức, viết khoảng năm 1219 đến 1223. Ông viết dixisse fertur, nghĩa là “người ta kể rằng ông đã nói”. Chương trình bày đúng như thế: câu này không chắc, còn lá thư thì chắc. Nửa sau của câu vang lại 2 Tm 2,19: “Chúa biết những ai là của Người.”
Simon de Montfort, thủ lĩnh cuộc thập tự chinh, chết năm 1218 bên ngoài Toulouse vì một tảng đá từ máy bắn đá, mà theo Bài ca, do các phụ nữ vận hành. Chiến tranh kéo dài từ năm 1209 đến Hòa ước Paris năm 1229, rồi Languedoc dần nhập vào nước Pháp.
Pháo đài Montségur đầu hàng ngày 16 tháng Ba năm 1244, sau chừng mười tháng bị vây. Theo các biên bản thẩm tra về sau, khoảng hai trăm hai mươi người không chịu bỏ đức tin bị thiêu. Chương viết “khoảng hai trăm”, đúng. Cánh đồng nơi dựng giàn lửa đến nay vẫn gọi bằng tiếng Occitan là Prat dels Cremats, “Cánh đồng Người bị thiêu”. Hai năm trước đó, năm 1242, những kẻ giết các thẩm tra viên ở Avignonet đến từ vòng quanh Montségur, theo Guillaume de Puylaurens và Sumption.
Một cách xét xử mới
Luciô III năm 1184: văn thư Ad abolendam, ban ở Verona cùng hoàng đế Frederick Barbarossa. Văn thư buộc các giám mục mỗi năm một hai lần đi thăm những giáo xứ có tiếng lạc giáo. Cũng văn thư này kết án cả người Waldo (chương 71).
Grêgôriô IX năm 1231: văn thư Excommunicamus năm 1231. Trong những năm 1231 đến 1233, ngài cử những thẩm tra viên với quyền trực tiếp của giáo hoàng, nhiều người là tu sĩ Đa Minh, như ở Toulouse năm 1233. Chương kể đúng.
Chữ inquisitio là một thủ tục tố tụng trong luật Rôma và luật Hội Thánh, khác với thủ tục accusatio, trong đó phải có người đứng ra tố cáo. Thư Vergentis in senium (1199) của Innôcentê III so sánh lạc giáo với tội phản quốc, và góp phần đưa thủ tục ấy vào luật Hội Thánh. Công đồng Latêranô IV năm 1215, khoản 8, đặt quy tắc cho thủ tục này trong các vụ xét xử giáo sĩ.
Cũng từng có người nghĩ khác. Khoảng thập niên 1040, giám mục Wazo thành Liège nói với các đồng nghiệp rằng không nên giết kẻ lạc giáo, và nêu dụ ngôn cỏ lùng, theo sách Gesta các giám mục Liège. Trong Tin Mừng Mátthêu (13,30), ông chủ ruộng nói: “Cứ để cả hai cùng lớn lên cho đến mùa gặt.” Năm 866, Giáo hoàng Nicôla I nói với người Bulgaria rằng không được dùng đòn roi để ép ai khai nhận (Trả lời người Bulgaria, chương 86).
Cách làm việc của tòa thẩm tra mà chương tả có trong các sách hướng dẫn mà chính thẩm tra viên viết cho nhau: thời gian ân hạn, việc giấu tên nhân chứng, danh sách kẻ thù để gạt lời khai. Cuốn nổi tiếng nhất là Thực hành của chức vụ thẩm tra của Bernard Gui, viết khoảng năm 1323 đến 1324. Sách cũng dạy cách hỏi một nhân chứng trơn tuột. Sau đó còn có Cẩm nang người thẩm tra của Nicolau Eymerich, năm 1376.
Những con số
Bernard Gui nhận chức thẩm tra viên ở Toulouse năm 1307 hay 1308 và giữ đến năm 1323. Cuốn sổ án của ông, Liber sententiarum, còn giữ được. Trong đó có khoảng chín trăm ba mươi bản án, dính đến khoảng sáu trăm ba mươi người, vì có người bị xử nhiều lần. Bốn mươi hai người bị giao cho chính quyền thiêu. Chương kể đúng. Năm 2002, sử gia Annette Pales-Gobilliard xuất bản bản in đầy đủ.
Có thể bạn đã gặp tên Bernard Gui trong tiểu thuyết Tên của đóa hồng của Umberto Eco. Nhân vật ấy là hư cấu, dựng trên một người thật.
Bản án được đọc công khai trong nghi lễ gọi là sermo generalis, “bài giảng chung”, mà ở Tây Ban Nha về sau gọi là auto-da-fé (Edward Peters, Inquisition). Hai loại nhà tù, murus largus và murus strictus, với bánh mì, nước và xiềng sắt, được tả trong sách hướng dẫn của Gui và trong Peters.
Về tổng số, chương viết số người bị giao cho chính quyền xử tử “có lẽ tính bằng hàng ngàn”. Các sử gia không có một con số chung, vì nhiều hồ sơ đã mất. Nhưng các nghiên cứu theo vùng đều cho thấy án tử chỉ chiếm một phần nhỏ trong các bản án, thường từ một đến mười phần trăm. Cách nói “hàng ngàn” là một ước tính thận trọng. Những con số “hàng triệu” phần lớn đến từ các tác giả thế kỷ XVIII và XIX, gộp chung mọi tòa án, cả các vụ săn phù thủy.
Những vết thương
Thư Ad extirpanda của Innôcentê IV, đề ngày 15 tháng Năm năm 1252, ở điều 25 cho phép tra tấn miễn là nạn nhân không mất chi thể và không nguy đến tính mạng. Chương kể đúng. Mẹo gọi buổi tra thứ hai là “sự tiếp tục” của buổi đầu, để lách luật chỉ được tra một buổi, được Eymerich ghi lại trong cẩm nang của ông. Tôma Aquinô, trong Tổng luận Thần học (phần II-II, vấn nạn 11, điều 3), lập luận rằng kẻ lạc giáo không hối cải có thể bị xử tử chính đáng.
Công thức “giao cho cánh tay thế tục”, kèm lời xin nương tay (không đổ máu, không nguy đến tính mạng), có thật trong các bản án. Chương nói đúng điều các sử gia ghi nhận: ai cũng biết lời xin ấy chỉ là thủ tục. Luật của hoàng đế Frederick II năm 1224 và 1231, cùng luật của các vua Pháp, quy định án chết thiêu cho kẻ lạc giáo.
Chuyện tịch thu tài sản và đào mộ có nhiều trong sổ án của Gui: người đã chết bị đem ra xét, xương bị đào lên đốt, nhà bị phá.
Conrad thành Marburg là cha giải tội của thánh Êlisabét xứ Hungary. Từ năm 1231 ông có quyền do Grêgôriô IX trao. Các biên niên sử thời ấy ghi lời phản đối của tổng giám mục Siegfried III thành Mainz. Bá tước Henry xứ Sayn được tuyên vô tội ở Mainz, rồi Grêgôriô IX viết thư kiềm chế Conrad (xem Richard Kieckhefer, Repression of Heresy in Medieval Germany). Chương nói chuyện này vào năm 1231 đến 1233, và ông bị giết ngày 30 tháng Bảy năm 1233 gần Marburg. Chương kể đúng.
Rôbertô le Bougre có biệt danh nghĩa là “người Bulgaria”, ám chỉ quá khứ theo lạc giáo của chính ông. Biên niên sử của Aubry thành Trois-Fontaines, người sống cùng thời, ghi vụ thiêu một trăm tám mươi ba người ở Mont-Aimé, vùng Champagne, ngày 13 tháng Năm năm 1239. Ông bị cách chức khoảng năm 1241 và bị chính dòng của mình giam lại. Chương kể đúng.
Những ngộ nhận
Việc chỉ xét người đã chịu phép rửa là đúng với luật thời ấy. Người Do Thái chỉ bị xét khi bị buộc tội giúp người khác bỏ đạo, hay xúc phạm đức tin Kitô giáo, và đó là những trường hợp hiếm. Từ năm 1478, ở Tây Ban Nha, những người Do Thái và Hồi giáo đã chịu rửa tội (thường là bị ép) mới trở thành đối tượng chính (chương 75 và chương 89).
Chương nói tòa thẩm tra hầu như không có ở Anh và Scandinavia. Điều này gần đúng: nước Anh chỉ có một cuộc thẩm tra ngắn, để xét các Hiệp sĩ Đền Thờ năm 1309 đến 1311.
Tòa Tây Ban Nha được Sixtô IV cho phép năm 1478 (sắc chỉ Exigit sincerae devotionis) và do vương quyền điều hành. Công trình của Henry Kamen về tòa này là sách chuẩn. Tòa Rôma do Phaolô III lập năm 1542 bằng sắc chỉ Licet ab initio. Bạn sẽ gặp hai tòa này ở các chương 89 (năm 1492), 97 (Trentô), 99 (Têrêsa Ávila) và 113 (Galilêô).
Về săn phù thủy, theo Brian Levack và nhiều người khác, đỉnh điểm vào khoảng năm 1560 đến 1660, với ước tính bốn mươi đến sáu mươi ngàn người bị xử tử. Phần lớn do các tòa thế tục và địa phương, ở cả xứ Công giáo lẫn Tin Lành, nhất là nước Đức. Các tòa thẩm tra Tây Ban Nha và Rôma thường hoài nghi lời buộc tội phù thủy và xử nhẹ hơn. Chương nói đúng điều này.
Lời Đức Giêsu bảo Phêrô tra gươm vào vỏ có trong Mt 26,52: “Hãy xỏ gươm vào vỏ, vì tất cả những ai động đến gươm thì sẽ chết vì gươm.” Tin Mừng Gioan cũng ghi một lời tương tự (Ga 18,11).
Mở kho lưu trữ
Kho lưu trữ của Bộ Giáo lý Đức tin, nơi giữ hồ sơ của Tòa Thẩm Tra Rôma và Bộ Sách cấm, được mở cho các nhà nghiên cứu ngày 22 tháng Giêng năm 1998. Hồng y Ratzinger chủ trì.
Hội nghị quốc tế về Tòa Thẩm Tra họp ở Vaticanô từ ngày 29 đến 31 tháng Mười năm 1998. Kỷ yếu L’Inquisizione do Agostino Borromeo biên tập, xuất bản năm 2004, dày gần tám trăm trang. Lá thư của Đức Gioan Phaolô II gửi hồng y Roger Etchegaray, đề ngày 15 tháng Sáu năm 2004, có trên vatican.va. Chương tóm tắt đúng ý thư: xin tha thứ phải dựa trên sự thật lịch sử.
Ngày 12 tháng Ba năm 2000, trong buổi xin tha thứ tại đền thờ thánh Phêrô, chính hồng y Ratzinger đọc lời nguyện thú nhận về những tội đã phạm khi phục vụ chân lý, trong đó có những lúc người Kitô hữu “dùng những phương pháp không hợp với Tin Mừng”. Văn bản có trên vatican.va. Văn kiện Ký ức và hòa giải của Ủy ban Thần học Quốc tế, cùng năm 2000, giải thích nền tảng thần học của việc xin tha thứ này.
Câu nói Fournier là người tốt nhất trong một hệ thống sai là nhận xét của người viết chương. Người thời ấy khen Fournier tỉ mỉ và công bằng, điều có trong các nguồn và trong nghiên cứu của Duvernoy.
Những người trong chương
Béatrice de Planissoles, phụ nữ quý tộc ở Montaillou.
Giacôbê Fournier, giám mục Pamiers, về sau là Giáo hoàng Bênêđictô XII.
Pierre Clergue, cha xứ Montaillou.
Emmanuel Le Roy Ladurie, sử gia Pháp.
Innôcentê III, Luciô III, Grêgôriô IX, Innôcentê IV, các giáo hoàng.
Phêrô thành Castelnau, đặc sứ của giáo hoàng.
Raymond VI, bá tước Toulouse.
Arnaud Amalric, viện phụ Cîteaux.
Simon de Montfort, thủ lĩnh quân thập tự.
Caesarius thành Heisterbach, đan sĩ Xitô, người kể câu “Cứ giết hết”.
Đa Minh, linh mục Tây Ban Nha.
Bernard Gui, thẩm tra viên ở Toulouse.
Conrad thành Marburg. Rôbertô le Bougre.
Joseph Ratzinger, hồng y, về sau là Giáo hoàng Bênêđictô XVI.
Gioan Phaolô II, giáo hoàng.
Những nơi trong chương
Pamiers, Montaillou, dãy Pyrénées. Toulouse, Albi, vùng Languedoc. Béziers. Montségur. Sông Rhône, Saint-Gilles. Marburg và vùng sông Rhine. Mont-Aimé, vùng Champagne. Rôma, Thư viện Vaticanô và đền thờ thánh Phêrô.
Đọc thêm
Nếu chỉ đọc một cuốn, cuốn Montaillou của Le Roy Ladurie cho bạn thấy những người bị xét xử là ai và họ sống ra sao. Nếu muốn một cái nhìn tổng quát, ngắn và cân bằng, có cuốn Inquisition (Tòa thẩm tra) của Edward Peters (1988), viết riêng để gỡ những huyền thoại quanh chữ này. Cuốn The Albigensian Crusade của Jonathan Sumption kể trọn cuộc chiến ở miền nam. Cuốn The Spanish Inquisition của Henry Kamen nói về tòa Tây Ban Nha thời sau.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 75 (người Do Thái), chương 71 (Latêranô III kêu gọi chống người Cathar), chương 73 (Innôcentê III), chương 76 (thánh Đa Minh), chương 80 (Avignon và các Hiệp sĩ Đền Thờ), chương 89 (năm 1492) và chương 113 (Galilêô).