Bỏ qua, tới nội dung
Thế kỷ XII–XIV · Miền nam nước Pháp

Chương 74

Tòa Thẩm Tra: sự thật và ngộ nhận

Thế kỷ XII–XIV · Miền nam nước Pháp

Giáo hoàng Luciô III … Gioan XXIIHoàng đế Frederick Barbarossa … Henry VII

Vào năm 1320, tại thị trấn Pamiers nép mình dưới chân dãy núi Pyrénées hiểm trở, có một phụ nữ quý tộc trạc tuổi năm mươi tên là Béatrice de Planissoles đang ngồi run rẩy trước bàn làm việc của vị giám mục thành phố.

Năm ấy, nơi ấy

Năm 1184–1325 (và 1998–2004)

  1. Languedoc (Toulouse
  2. Béziers
  3. Montségur
  4. Pamiers
  5. Montaillou)
  6. Marburg
  7. Rôma
Miền Languedoc, nơi phái Cathar lan mạnh. Béziers bị tàn sát năm 1209, Montségur đầu hàng năm 1244, giám mục Fournier thẩm tra ở Pamiers.
Bắt đầu đọc

Chương 74

Thế kỷ XII–XIV · Miền nam nước Pháp

Nơi chốn
Languedoc (Toulouse, Béziers, Montségur, Pamiers, Montaillou), Marburg, Rôma
Giáo hoàng
Luciô III … Gioan XXII
Hoàng đế
Frederick Barbarossa … Henry VII

Vào năm 1320, tại thị trấn Pamiers nép mình dưới chân dãy núi Pyrénées hiểm trở, có một phụ nữ quý tộc trạc tuổi năm mươi tên là Béatrice de Planissoles đang ngồi run rẩy trước bàn làm việc của vị giám mục thành phố. Vị giám mục ấy tên là Giacôbê Fournier, một đan sĩ dòng Xitô xuất thân từ gia đình thường dân nghèo khó, học vấn uyên bác, và nổi tiếng khắp vùng về tính cẩn trọng, tỉ mỉ đến mức làm cho bất cứ ai đối diện cũng phải phát ngán. Ngài đang mở cuộc điều tra thẩm tra các cư dân trong giáo phận bị nghi ngờ có dính líu đến tà thuyết.

Trước mặt vị giám mục, bà Béatrice đã nghẹn ngào kể lại tường tận toàn bộ cuộc đời mình từ thuở thanh xuân nơi ngôi làng miền núi Montaillou cheo leo. Bà kể về người chồng đầu tiên của mình. Bà bộc bạch về người tình là viên quản lý lâu đài, rồi đến một mối tình vụng trộm thứ hai đầy trớ trêu: người đó lại chính là vị linh mục chánh xứ của làng Montaillou, con người mà ban ngày vẫn khoác áo lễ đứng trước bàn thờ dâng Thánh lễ Công giáo cho giáo dân, nhưng đêm về lại lén lút tin theo và che chở cho một tôn giáo hoàn toàn khác! Bà kể về những bóng người bí ẩn tự xưng là các bậc “hoàn thiện” vẫn lén lút băng qua cánh đồng làng trong đêm tối và được dân làng bí mật giấu trong hầm nhà. Rồi bà lặp lại những tín điều kỳ quặc mà mình từng nghe họ giảng giải: rằng toàn bộ thế giới vật chất hữu hình này thực chất là do ma quỷ tạo dựng nên, và linh hồn của con người chẳng qua chỉ là những thiên thần sa ngã đang bị giam cầm trong chốn ngục tù của xác thịt mà thôi.

Đức Giám mục Fournier ngồi chăm chú lắng nghe, sai viên thư ký tốc ký ghi chép lại chính xác từng câu từng chữ không bỏ sót một chi tiết nào. Sau mỗi buổi hỏi cung, đích thân ngài lại tự tay đọc lại từng trang biên bản để chỉnh sửa cho thật chuẩn xác. Suốt bảy năm ròng rã, từ năm 1318 đến năm 1325, ngài đã đích thân thẩm vấn gần một trăm nghi phạm qua gần sáu trăm buổi thẩm vấn tỉ mỉ. Toàn bộ những lời khai ấy được đóng thành một cuốn sổ bộ hồ sơ khổng lồ. Khi Đức Giám mục Fournier được Mật viện Hồng y bầu chọn lên làm Giáo hoàng vào năm 1334, lấy hiệu là Đức Bênêđictô XII, cuốn sổ theo ngài về thư viện Tòa Thánh. Hôm nay, bản gốc vẫn nằm trong Thư viện Vatican.

Hơn sáu trăm năm sau, sử gia Pháp Emmanuel Le Roy Ladurie dùng chính những lời khai mộc mạc ấy dựng lại đời sống thường ngày của một làng quê Trung Cổ: chăn cừu trên đồng cỏ, ngồi bắt chấy cho nhau bên bậu cửa, những mối tình vụng trộm, và nỗi sợ cái chết. Cuốn sách nghiên cứu lịch sử xuất sắc mang tên Montaillou: Ngôi làng vùng Occitanie từ 1294 đến 1324, xuất bản năm 1975 đã trở thành một hiện tượng văn hóa quốc tế. Nhờ có sự tỉ mỉ của một phiên tòa thẩm tra tôn giáo năm xưa, ngày nay nhân loại biết về cuộc sống thực tế của những người nông dân bình dị ở làng Montaillou tường tận hơn bất kỳ một ngôi làng nào khác cùng thời đại trên khắp châu Âu!

Trong gần một trăm người ấy, chỉ năm người bị giao cho chính quyền thiêu sống. Bà Béatrice không ở trong số đó. Sau hơn một năm bị giam, bà nhận lỗi và được thả, chỉ phải đền tội công khai: khâu hai cây thánh giá vải vàng lên ngực và lưng áo mỗi khi ra đường.

Đối với tâm thức của người thời hiện đại hôm nay, ba chữ “Tòa Thẩm Tra” thường lập tức gợi lên những hình ảnh rùng rợn, hãi hùng: những hầm ngục tối tăm lạnh lẽo đầy dụng cụ tra tấn dã man, những giàn lửa thiêu người bốc cháy ngùn ngụt khắp châu Âu, và những lời đồn thổi về hàng triệu nạn nhân vô tội bị sát hại… Sự thật lịch sử được lưu giữ trong các văn khố thì nhỏ hơn và phức tạp hơn thế rất nhiều, thế nhưng nó tuyệt nhiên không vì thế mà trở thành một trang sử nhẹ gánh cho lương tâm người Công giáo. Muốn thấu hiểu ngọn ngành bi kịch ấy, trước hết chúng ta phải tìm hiểu xem những con người mà Đức Giám mục Fournier đang dày công truy lùng thực chất là ai.

Những con người tự xưng là “hoàn thiện”

Bước sang thế kỷ thứ mười hai, tại vùng đất Languedoc trù phú ở miền nam nước Pháp, quanh các thành phố lớn như Toulouse và Albi, cũng như tại miền bắc nước Ý, một tôn giáo nhị nguyên mới lan như đám cháy mùa khô. Họ tự xưng là “những người Kitô hữu tốt lành”. Người ngoài gọi họ là phái Cathar, bắt nguồn từ chữ Hy Lạp nghĩa là “tinh khiết, trong sạch”, hoặc gọi là phái Albi, theo tên thành phố Albi, một trong những trung tâm đầu não của họ.

Cốt lõi giáo lý của phái Cathar là thuyết nhị nguyên triệt để: họ tin rằng trong vũ trụ có hai vị thần, hay hai nguyên lý tối cao vĩnh cửu đối nghịch nhau. Một vị thần thiện linh thiêng tạo dựng nên thế giới thần khí vô hình, gồm các thiên thần và linh hồn; và một vị thần ác, chính là ma quỷ, đã tạo dựng nên toàn bộ thế giới vật chất hữu hình, bao gồm vũ trụ, thân xác con người và mọi quy luật sinh sôi nảy nở của trần gian.

Từ đó, người Cathar khinh miệt thân xác. Họ lên án hôn nhân và coi sinh con là tội, vì sinh sản là tiếp tay cho ma quỷ nhốt thêm linh hồn thiên thần vào ngục thể xác! Họ ăn chay trường, không đụng tới thịt, trứng gà hay sữa, vì đó là những thứ sinh ra từ sự kết hợp tính dục. Họ bác bỏ hoàn toàn toàn bộ bảy Bí tích của Hội Thánh Công giáo, phủ nhận mầu nhiệm Nhập Thể khi cho rằng Chúa Giêsu không thể nào mang một thân xác con người bằng xương bằng thịt thật sự, vì thể xác là của ma quỷ, và kiên quyết không tin vào sự sống lại của thân xác trong ngày tận thế. Rất nhiều nhà thuyết giáo Cathar còn truyền bá thuyết luân hồi: cho rằng linh hồn con người sau khi chết sẽ phải lang thang đầu thai từ thể xác này sang thể xác khác, thậm chí chui vào cả thân xác súc vật, cho tới khi nào đạt được sự thanh luyện trọn vẹn mới được giải thoát bay về cõi trời.

Đứng đầu cộng đoàn Cathar là tầng lớp thủ lĩnh tinh thần gồm những con người được gọi là các bậc “hoàn thiện”. Cả nam giới lẫn nữ giới đều có quyền được gia nhập vào hàng ngũ này. Đời sống thực tế của các bậc “hoàn thiện” quả thực vô cùng nhiệm nhặt và khổ hạnh: họ hoàn toàn khước từ mọi của cải trần gian, giữ đức khiết tịnh tuyệt đối suốt đời, ăn chay quanh năm suốt tháng, và luôn đồng hành đi giảng thuyết từng đôi một từ làng này sang làng khác. Khi đặt họ bên cạnh hình ảnh của không ít vị giám mục và linh mục Công giáo địa phương thời bấy giờ vốn sống đời giàu sang nhung lụa, lơ là việc mục vụ và sa đà vào các thú vui phong kiến, người dân bình dân chất phác thấy các vị thầy “hoàn thiện” trông giống hình ảnh các thánh Tông đồ hơn gấp bội! Quần chúng hết lòng sùng kính họ, và giới quý tộc lãnh chúa miền nam nước Pháp thì nhiệt thành mở rộng cửa lâu đài để che chở cho họ. Còn đại đa số tín đồ bình thường của phái Cathar thì vẫn cứ sinh sống, làm ăn và lập gia đình như mọi người; họ chỉ chờ đến những giây phút hấp hối cuối đời mới mời một bậc “hoàn thiện” đến để lãnh nhận một nghi thức duy nhất mang tên là consolamentum, nghĩa là “sự an ủi”, một nghi thức đặt tay truyền thần khí mà họ tin là chiếc chìa khóa duy nhất bảo đảm ơn cứu độ linh hồn.

Đức tin giữa đời sống thị trấn
Đức tin giữa đời sống thị trấn

Thập niên 1140, Giáo hội bàng hoàng thấy phái Cathar đã cắm rễ sâu đến mức nào. Khoảng năm 1145, thánh Bênađô đi qua Languedoc và cay đắng thấy nhà thờ vắng tanh, bàn thờ lạnh ngắt, linh mục bị giáo dân khinh ra mặt. Ngài kéo được một số người trở về, nhưng không dập nổi phong trào.

Với người Trung Cổ, phái Cathar không chỉ là bất đồng giáo lý. Cả xã hội phong kiến, từ hiệp ước hòa bình, lời thề trung thành của hiệp sĩ, đến hôn nhân và quyền thừa kế đất đai, đều dựa trên đức tin Kitô giáo. Một tôn giáo phủ nhận lời thề, cho rằng thề thốt là của ma quỷ, và đả phá hôn nhân, bị coi như dịch hạch muốn phá tận gốc trật tự xã hội! Từ vua chúa, quan tòa đến nông dân đều chung nỗi sợ ấy. Nhiều lần, trước khi có tòa án Giáo hội nào, đám đông phẫn nộ đã tự kéo đến lôi người bị nghi ra đồng thiêu sống, không xét xử. Sử gia Guibert thành Nogent tả một vụ như thế ở Soissons khoảng năm 1114; và tại Cologne trong những năm 1143–1145, người dân địa phương cũng nổi giận lôi một nhóm nghi can Cathar ra giàn thiêu, bất chấp những lời can ngăn tha thiết của hàng giáo sĩ sở tại!

Cơn bão lửa tại Béziers năm 1209

Ban đầu, Hội Thánh đã kiên nhẫn thử nghiệm nhiều biện pháp hòa bình để cảm hóa phong trào này. Đức Giáo hoàng Innôcentê III đã cử nhiều đoàn đan sĩ dòng Xitô danh tiếng sang giảng thuyết. Tiếp đó, một vị linh mục người Tây Ban Nha đầy nhiệt huyết tên là Đa Minh, tức thánh Đa Minh, đã bắt đầu một phương pháp mục vụ hoàn toàn mới: ngài đi bộ chân đất, sống đời nghèo khó thanh bần hệt như các bậc “hoàn thiện”, và kiên nhẫn mở các cuộc tranh luận thần học công khai để đối thoại và thuyết phục họ quay về với chân lý.

Thế nhưng mọi nỗ lực đối thoại hòa bình ấy bỗng chốc tan thành mây khói vào một buổi sáng mùa đông năm 1208. Tháng Giêng năm ấy, vị đặc sứ đại diện Đức Giáo hoàng tại miền nam nước Pháp là cha Phêrô thành Castelnau, một đan sĩ Xitô, người đang có những cuộc tranh cãi nảy lửa với Bá tước Raymond VI xứ Toulouse vì vị bá tước này không chịu hợp tác trừ khử lạc giáo, đã bất ngờ bị một hiệp sĩ thân tín của bá tước rút dao găm đâm chết ngay bên bờ sông Rhône!

Đó là giọt nước tràn ly. Đức Innôcentê III quy tội cho Raymond VI, dù chưa có bằng chứng nào rằng ông trực tiếp ra lệnh. Trong cơn thịnh nộ, ngài kêu gọi mở một cuộc Thập tự chinh, cuộc Thập tự chinh lớn đầu tiên được phát động để tấn công vào một vùng đất Kitô giáo ngay giữa lòng lục địa châu Âu: cuộc Thập tự chinh chống phái Albi, từ năm 1209 đến 1229! Ai cầm vũ khí đi chỉ bốn mươi ngày cũng được ân xá như hiệp sĩ sang giải phóng Giêrusalem.

Vào mùa hè năm 1209, một đạo quân hiệp sĩ hùng hậu từ miền bắc nước Pháp đã rầm rộ tiến quân tràn xuống phương Nam. Ngày 22 tháng Bảy năm 1209, đúng vào ngày đại lễ kính thánh nữ Maria Mácđala, quân Thập tự vây thành Béziers. Trước khi công thành, các thủ lĩnh hứa tha cho mọi người Công giáo nếu dân phố nộp danh sách những người theo phái Cathar; nhưng dân Béziers đồng lòng không chịu phản bội hàng xóm.

Và một thảm kịch kinh hoàng đã bùng nổ: các cuốn biên niên sử ghi lại rằng đám lính bộ binh đánh thuê ô hợp đi theo đoàn quân đã mất kiểm soát, phá vỡ cổng thành tràn vào bên trong trước khi các vị chỉ huy hiệp sĩ kịp ngăn cản. Chúng điên cuồng vung gươm chém giết bất cứ ai gặp trên đường, không phân biệt người Công giáo hay người Cathar, thậm chí tàn sát cả hàng ngàn phụ nữ và trẻ em đang kinh hoàng chạy vào ẩn nấp bên trong ngôi nhà thờ chính tòa Thánh Maria Mácđala! Vị đặc sứ Tòa Thánh đi theo đạo quân là Viện phụ Arnaud Amalric của đan viện Cîteaux sau đó đã hớn hở viết thư báo cáo về Rôma rằng “gần hai mươi ngàn kẻ vô đạo” đã bị giết chết dưới lưỡi gươm của quân đội, và ngài ca ngợi cuộc tàn sát man rợ ấy như là “một sự phán xét vô cùng kỳ diệu của Thiên Chúa”!

Một đan sĩ người Đức sống sau đó khoảng mười lăm năm đã ghi lại một giai thoại nổi tiếng trong lịch sử: khi quân lính hỏi Viện phụ Arnaud làm sao phân biệt người Công giáo với kẻ lạc giáo giữa đám đông, ông lạnh lùng đáp: “Cứ giết hết đi! Thiên Chúa sẽ tự biết ai là người thuộc về Ngài!” Câu nói này bắt chước lại một câu trong thư thứ hai của thánh Phaolô gửi Timôthê: “Chúa biết những kẻ thuộc về Người.” Các nhà sử học hiện đại nhận định rằng có thể Viện phụ Arnaud chưa bao giờ thực sự thốt ra câu nói tàn nhẫn mang tính giai thoại truyền miệng ấy; thế nhưng lá thư chính thức do chính tay ngài viết gửi về cho Đức Giáo hoàng reo mừng trước cái chết của hàng vạn đồng bào vô tội thì hoàn toàn là một sự thật lịch sử bằng giấy trắng mực đen không thể chối cãi. Dẫu cho con số hai mươi ngàn nạn nhân có phần bị phóng đại, vì dân số toàn thành Béziers lúc bấy giờ chỉ khoảng mười ngàn người, nhưng việc gần như toàn bộ cư dân của thành phố đã bị thảm sát không thương tiếc là một vết nhơ muôn đời không thể gột rửa.

Cuộc chiến tranh Thập tự chinh đẫm máu kéo dài suốt hai mươi năm ròng rã, và nó nhanh chóng biến chất thành một cuộc chiến tranh xâm lược thôn tính đất đai tàn bạo của các lãnh chúa phương Bắc nhằm cướp đoạt nền độc lập và văn hóa rực rỡ của miền nam nước Pháp. Viên thủ lĩnh khét tiếng tàn bạo của quân Thập tự là Simon de Montfort cuối cùng đã đền tội vào năm 1218 bên ngoài tường thành Toulouse: một bài thơ đương thời kể lại rằng đầu của ông ta đã bị đập nát bởi một tảng đá lớn bắn ra từ cỗ máy bắn đá do chính các phụ nữ trong thành cùng nhau vận hành! Cuộc chiến chính thức khép lại bằng Hòa ước Paris năm 1229, và toàn bộ vùng Languedoc dần dần bị sáp nhập hoàn toàn vào lãnh thổ vương quyền nước Pháp. Đến năm 1244, pháo đài Montségur nằm cheo leo trên đỉnh núi đá hiểm trở, nơi ẩn náu cuối cùng của các bậc “hoàn thiện”, đã buộc phải đầu hàng sau mười tháng bị bao vây ngặt nghèo. Khoảng hơn hai trăm người Cathar kiên quyết không chịu từ bỏ niềm tin đã bị quân lính áp giải xuống chân núi và thiêu sống tập thể trên một giàn lửa khổng lồ; và khu đất bi thương ấy cho đến tận hôm nay vẫn mang tên gọi là “Cánh đồng Người bị thiêu”.

Sự ra đời của một thể thức tố tụng mới

Sau những năm tháng máu lửa kinh hoàng, Giáo hội nhận ra một bài học đau đớn: gươm giáo của các cuộc Thập tự chinh và những vụ thảm sát man rợ của đám đông không bao giờ có thể tiêu diệt được một niềm tin tôn giáo. Những người Cathar còn sống sót đã rút lui vào hoạt động bí mật tại các ngôi làng miền núi hẻo lánh như Montaillou. Và Hội Thánh quyết định chuyển sang một phương pháp hoàn toàn khác: thay vì dùng quân đội san phẳng cả một thành phố, Giáo hội sẽ cử các quan chức chuyên nghiệp đến điều tra, phân loại từng cá nhân một để đưa ra xét xử theo một trình tự tư pháp bài bản.

Ngay từ năm 1184, tại thành phố Verona, Đức Giáo hoàng Luciô III cùng hoàng đế Frederick Barbarossa từng ban hành sắc lệnh truyền cho các giám mục phải đích thân đi kinh lý khắp giáo phận của mình mỗi năm để truy tìm những kẻ theo tà thuyết; giai đoạn này được gọi là Tòa Thẩm Tra Giám mục. Thế nhưng trong thực tế, các vị giám mục địa phương thường quá bận rộn với công việc mục vụ thường nhật hoặc không đủ năng lực chuyên môn, nên sắc lệnh ấy hầu như bị bỏ quên.

Chính vì thế, kể từ năm 1231, Đức Giáo hoàng Grêgôriô IX đã có một bước đi quyết định: ngài bắt đầu trực tiếp cắt cử những vị giáo sĩ am tường thần học và luật pháp do chính Tòa Thánh tuyển chọn, phần lớn là các tu sĩ thuộc hai dòng tu mới thành lập là Dòng Đa Minh và Dòng Phanxicô, làm các “Thẩm tra viên được Tòa Thánh ủy nhiệm”, mang trong tay thẩm quyền tư pháp đặc biệt độc lập với các giám mục sở tại để chuyên trách việc điều tra đức tin. Chỉ ít năm sau, các thẩm tra viên Tòa Thánh đã có mặt tại Toulouse. Đó là một công việc vô cùng nguy hiểm: năm 1242, hai vị thẩm tra viên Tòa Thánh cùng các cộng sự đã bị một toán sát thủ Cathar xông vào tận quán trọ ở thị trấn Avignonet ám sát dã man trong đêm tối.

Về mặt ngữ nghĩa pháp lý, chữ Latinh inquisitio, gốc của chữ “Thẩm tra”, thuở ban đầu vốn chỉ là tên gọi của một thể thức tố tụng tư pháp khoa học. Theo thể thức tố giác của luật tố tụng Rôma cổ điển, quan tòa chỉ ngồi thụ động chờ đợi có một người đứng ra đâm đơn tố cáo thì mới mở phiên tòa. Trong khi đó, theo thể thức thẩm tra, vị thẩm phán chủ động đứng ra mở cuộc điều tra: tự mình đi xác minh manh mối, triệu tập và lấy lời khai của các nhân chứng để tìm kiếm sự thật khách quan. Chính Đức Giáo hoàng Innôcentê III là người đã đưa thể thức thẩm tra khoa học này vào giáo luật của Hội Thánh, và Công đồng chung Latêranô IV năm 1215 đã chính thức chuẩn nhận nó làm quy chuẩn tố tụng mẫu mực cho các phiên tòa của Giáo hội.

Nhưng đằng sau thủ tục ấy là những quan niệm rất khắt khe. Trong tông thư Vergentis in senium năm 1199, Đức Innôcentê III xếp tội lạc giáo ngang tội khi quân phản quốc: nếu kẻ phản vua trần thế phải chết và mất hết gia sản, thì kẻ phản bội Thiên Chúa càng đáng bị phạt nặng hơn gấp bội! Người Trung Cổ không nhìn người bất đồng tôn giáo như một người có quyền tự do lương tâm; họ nhìn kẻ lạc giáo như mầm dịch hạch lây sự chết cho cả cộng đoàn, như con cừu ghẻ làm hư cả đàn!

Không phải lúc nào các chủ chăn cũng nghiệt ngã thế. Từ thập niên 1040, Giám mục Wazo thành Liège đã can các đồng nghiệp đừng giết người lầm lạc, và dẫn dụ ngôn lúa và cỏ lùng: khi đầy tớ xin đi nhổ cỏ lùng ngay, ông chủ bảo: “Đừng, kẻo khi nhổ cỏ lùng, các anh lại nhổ lẫn cả lúa đi mất. Cứ để cả hai cùng lớn lên cho đến mùa gặt”! Và vào năm 866, như chương 64 đã kể, chính Đức Giáo hoàng Nicôla I từng nghiêm khắc căn dặn vị vua mới theo đạo xứ Bulgaria rằng luật Chúa tuyệt đối cấm không được phép dùng đòn roi tra tấn để ép buộc bất kỳ ai phải nhận tội. Thế nhưng bước sang thế kỷ thứ mười ba đầy giông bão, những tiếng nói nhân từ và sáng suốt của Tin Mừng ấy dường như đã bị sự cuồng nhiệt của thời đại làm cho lu mờ.

Quy trình làm việc bên trong một Tòa thẩm tra

Khi một vị thẩm tra viên Tòa Thánh đặt chân đến một thị trấn, ngài sẽ cho triệu tập toàn thể cư dân trong vùng lại nhà thờ, đăng đàn giảng một bài giáo lý sâu sắc, rồi long trọng công bố một khoảng “Thời gian ân hạn”, thường kéo dài từ mười lăm đến ba mươi ngày. Trong suốt thời gian ân hạn ấy, bất cứ ai từng lầm đường lạc lối theo tà thuyết nếu tự nguyện bước ra trình diện trước tòa, thành tâm thú nhận lỗi lầm và xin hòa giải thì sẽ được tòa mở lượng khoan hồng: họ hoàn toàn không bị bỏ tù hay xử phạt thể xác, mà chỉ phải thi hành những việc đền tội nhẹ nhàng mang tính đạo đức như đi hành hương kính viếng một đền thánh, dâng cúng tiền cứu trợ người nghèo, hoặc đọc một số kinh nguyện hằng ngày. Thế nhưng, có một điều kiện tiên quyết bắt buộc để được hưởng sự khoan hồng ấy: người ăn năn phải thành thật khai báo danh tính của tất cả những người khác mà họ biết đang theo tà thuyết.

Thủ tục tố tụng: thời gian ân hạn và sự cẩn trọng bảo vệ tội nhân
Thủ tục tố tụng: thời gian ân hạn và sự cẩn trọng bảo vệ tội nhân

Sau khi thời gian ân hạn khép lại, những người bị chỉ mặt điểm tên nhưng không chịu ra đầu thú sẽ chính thức nhận được giấy triệu tập ra trước vành móng ngựa. Vị thẩm tra viên sẽ đọc lớn tiếng toàn bộ các cáo trạng cho bị cáo nghe; thế nhưng, có một quy định tố tụng gây nhiều tranh cãi: tòa kiên quyết giữ kín danh tính của các nhân chứng tố cáo, nhằm mục đích bảo vệ tính mạng cho các nhân chứng khỏi bị gia đình và phe cánh của nghi phạm trả thù ám sát, một mối đe dọa rất có thật thời bấy giờ. Để tránh nguy cơ bị vu oan giá họa do tư thù cá nhân, bị cáo được quyền lập một danh sách tất cả những kẻ thù truyền kiếp của mình trong vùng; và nếu viên thẩm tra viên đối chiếu thấy nhân chứng tố cáo nằm trong danh sách kẻ thù ấy, thì toàn bộ lời khai của nhân chứng đó sẽ lập tức bị hủy bỏ hoàn toàn. Toàn bộ các buổi hỏi cung, từng câu hỏi và câu trả lời đều được các viên công chứng viên tuyên thệ ghi chép lại cẩn thận bằng tiếng Latinh trên các cuốn sổ bộ lưu trữ. Chính nhờ hệ thống hồ sơ lưu trữ khoa học và chi tiết chưa từng có ấy mà các nhà sử học hiện đại ngày nay mới có thể tiếp cận được những con số thống kê chính xác của lịch sử.

Lời khai trong hồ sơ
Lời khai trong hồ sơ

Các thẩm tra viên lão luyện còn biên soạn những cuốn sách cẩm nang hướng dẫn nghiệp vụ để truyền lại cho các thế hệ sau. Cuốn cẩm nang nổi tiếng nhất mang tựa đề Thực hành nghiệp vụ của Tòa Thẩm Tra, do thẩm tra viên danh tiếng Bernard Gui biên soạn vào khoảng năm 1323–1324. Trong cuốn sách này, ông đã hướng dẫn rất tỉ mỉ cách thức thẩm vấn những kẻ ngoan cố, cách phát hiện những điểm mâu thuẫn trong lời khai, và cách nhận biết các biểu hiện tâm lý của những kẻ đang cố tình nói dối quanh co. Tác phẩm phản ánh một bộ óc phân tích vô cùng sắc sảo, nhưng đồng thời cũng bộc lộ một sự lạnh lùng và chai sạn của một người thừa hành pháp lý.

Về con số, văn khố cho thấy sự thật trái hẳn những lời đồn phóng đại. Bernard Gui, một trong những thẩm tra viên nghiêm khắc và nổi tiếng nhất trong lịch sử, đã làm việc tại vùng Toulouse suốt mười lăm năm trời, từ 1308 đến 1323. Trong suốt mười lăm năm ấy, ông đã thụ lý và tuyên đọc khoảng 930 bản án, liên quan đến 630 cá nhân cụ thể, vì có những người bị xét xử nhiều lần. Phần lớn bản án chỉ là đền tội: khâu thánh giá vải lên áo, đi hành hương, hoặc ở tù. Số người ông giao cho chính quyền thiêu sống chỉ có bốn mươi hai, chưa đầy 4,5%! Còn Đức Giám mục Fournier tại Pamiers, như chúng ta đã thấy, chỉ giao năm người trong tổng số gần một trăm nghi can, khoảng 5%. Từ hàng ngàn hồ sơ còn lại, sử gia ngày nay xác nhận tỷ lệ người bị đưa lên giàn thiêu chỉ từ 1% đến tối đa 10% số vụ án.

Các bản án của thẩm tra viên luôn được tuyên đọc một cách công khai và trang trọng trước sự chứng kiến của toàn thể dân chúng trong một buổi lễ phụng vụ lớn mang tên “Bài giảng chung”. Đám đông tụ họp đông nghẹt bên trong nhà thờ chính tòa hoặc ngoài quảng trường công cộng; các phạm nhân sám hối quỳ gối mặc áo đền tội, và vị thẩm tra viên trịnh trọng bước lên bục giảng đọc lớn tiếng từng bản án để răn đe cộng đoàn. Những buổi lễ Auto-da-fé rùng rợn tại Tây Ban Nha thời cận đại, tên tiếng Bồ Đào Nha nghĩa là “hành vi đức tin”, chính là hậu thân của nghi thức “Bài giảng chung” thời Trung Cổ này.

Những mảng tối đau xót và những vết thương lương tâm

Nhưng những con số thấp ấy không xóa được những góc tối và nỗi đau Tòa Thẩm Tra gây ra.

Những người bị triệu tập nhưng kiên quyết không chịu nhận tội, hoặc bị thẩm tra viên nghi ngờ là chưa thành khẩn, thường bị giam giữ biệt lập suốt nhiều tháng, thậm chí nhiều năm trời trong những ngục tối ẩm thấp, bị xiềng xích nặng nề để chờ đợi cho đến khi phạm nhân “hồi tâm nhớ ra”. Chế độ lao tù thời bấy giờ được chia làm hai mức độ: mức độ nhẹ hơn gọi là “bức tường rộng”, nơi tù nhân bị giam giữ nhưng vẫn được phép đi lại trong sân tu viện và được gia đình vào thăm nuôi; và mức độ ngặt nghèo tàn khốc gọi là “bức tường hẹp”, một buồng giam xà-lim tối tăm chật hẹp, tù nhân bị cùm chặt tay chân vào tường đá và khẩu phần ăn hằng ngày chỉ có vỏn vẹn một mẩu bánh mì đen cùng một ca nước lã!

Đặc biệt, vào năm 1252, trước sự bế tắc trong việc điều tra các nhóm tà thuyết hoạt động bí mật, Đức Giáo hoàng Innôcentê IV đã ban hành tông sắc Ad extirpanda, chính thức cho phép các thẩm tra viên được sử dụng nhục hình tra tấn để buộc phạm nhân phải khai ra chân tướng sự việc, mô phỏng theo đúng quy trình tố tụng hình sự của các tòa án thế tục thời bấy giờ. Mặc dù tông sắc đặt ra những giới hạn nghiêm ngặt: chỉ được tra tấn một lần duy nhất, tuyệt đối không được làm gãy xương, không được gây thương tật vĩnh viễn và không được đe dọa đến tính mạng của bị cáo, nhưng đây quả thực là một bước lùi đáng buồn trong lịch sử tư pháp của Giáo hội. Các thẩm tra viên sau đó đã tìm cách lách luật một cách vụng trộm: mỗi khi muốn tra tấn tiếp vào ngày hôm sau, họ liền ghi vào biên bản rằng buổi tra tấn thứ hai này thực chất chỉ là “sự tiếp tục kéo dài của buổi tra tấn thứ nhất mà thôi”! Một công cụ bạo lực man rợ mà Hội Thánh từng nghiêm khắc lên án và cấm đoán từ thời Đức Giáo hoàng Nicôla I, nay lại bị người ta nhặt lên để sử dụng nhân danh đức tin!

Người đứng trước cuộc xét hỏi
Người đứng trước cuộc xét hỏi

Đối với những phạm nhân sau khi đã tuyên thề sám hối từ bỏ tà thuyết nhưng sau đó lại lén lút tái phạm, hoặc những kẻ ngoan cố kiên quyết bám giữ niềm tin đến cùng, Tòa Thẩm Tra sẽ tuyên bố họ là những kẻ không còn phương cứu chữa, bị dứt phép thông công và chính thức “bàn giao cho cánh tay thế tục”. Giáo luật của Hội Thánh nghiêm cấm các giáo sĩ không bao giờ được phép trực tiếp làm đổ máu người khác, và trong công thức bàn giao phạm nhân cho chính quyền dân sự, tòa án Giáo hội luôn kèm theo một lời thỉnh cầu mang tính hình thức: xin các quan tòa trần thế hãy nương tay thương xót và tránh làm tổn hại đến tính mạng của phạm nhân. Thế nhưng, đó thực chất chỉ là một sự dối lòng mang tính pháp lý! Bởi vì bất cứ vị thẩm tra viên nào cũng đều biết tỏng rằng luật pháp hình sự của các vị quân vương thời bấy giờ đều quy định khung hình phạt duy nhất dành cho tội lạc giáo là án hỏa thiêu trên giàn lửa! Hoàng đế Frederick II đã đưa án thiêu sống vào luật của đế quốc từ năm 1224 và 1231, và các triều vua nước Pháp cũng lập tức học đòi áp dụng theo. Các thẩm tra viên thừa hiểu điều gì sẽ xảy ra cho số phận của một con người một khi cánh cửa nhà tù của Tòa Thẩm Tra khép lại sau lưng họ!

Ngay cả bộ óc thần học vĩ đại và sáng láng nhất của thời Trung Cổ là thánh Đại tiến sĩ Tôma Aquinô, trong bộ Tổng luận Thần học, cũng đưa ra một lập luận biện minh phản ánh trọn vẹn tư duy của thời đại ngài: ngài cho rằng nếu như những kẻ làm tiền giả làm phương hại đến đời sống vật chất của xã hội mà còn xứng đáng bị nhà nước xử tử hình, thì những kẻ gieo rắc tà thuyết làm hủy hoại đời sống thiêng liêng và cướp mất ơn cứu độ đời đời của các linh hồn lại càng xứng đáng bị loại trừ khỏi cõi sống của nhân loại hơn gấp bội! Đó là bi kịch nhận thức chung của cả một thời đại, nơi mà ngay cả những bậc thánh thiện và thông thái nhất cũng không thể hoàn toàn vượt thoát ra khỏi những hạn chế của bối cảnh lịch sử mà mình đang sống.

Sau cánh cửa giam
Sau cánh cửa giam

Bản án lạc giáo còn đè lên cả gia đình: nhà cửa, ruộng vườn, tài sản bị tịch thu; vợ con, cha mẹ già bị đẩy ra đường trắng tay. Ngôi nhà người ấy từng ở đôi khi bị kéo sập. Đau hơn, có người chết đã nhiều năm vẫn bị đem ra xử lại; thi hài bị đào lên đốt thành tro, con cháu mất quyền thừa kế!

Gia đình mất chỗ nương thân
Gia đình mất chỗ nương thân

Và lịch sử cũng đau đớn ghi nhận không phải vị thẩm tra viên nào cũng giữ được sự công tâm và cẩn trọng như Đức Giám mục Fournier. Tại nước Đức, trong những năm 1231–1233, có một vị linh mục cuồng tín tên là Conrad thành Marburg, người nắm trong tay ủy nhiệm thư của Tòa Thánh đi truy lùng lạc giáo, đã gieo rắc nỗi kinh hoàng dọc khắp lưu vực sông Rhine. Ông ta đi đến đâu là kết tội hàng loạt người đến đó, từ dân thường cho đến các quý tộc quyền quý; bất cứ ai bị tố cáo mà không chịu lập tức nhận tội đều bị ông ta tống thẳng lên giàn thiêu mà hầu như không qua bất kỳ một thủ tục điều tra xét xử hợp lệ nào! Vị linh mục này từng là cha giải tội của thánh nữ Êlisabét xứ Hungary, và ông từng đối xử với vị công nương thánh thiện ấy bằng một sự khắc nghiệt tàn nhẫn đến mức khó tin. Khi Conrad tố cả Bá tước Henry xứ Sayn, các giám mục Đức họp ở Mainz tuyên bố bá tước vô tội, và gửi thư lên Đức Grêgôriô IX xin kiềm tay Conrad. Mùa hè năm 1233, Conrad bị một nhóm hiệp sĩ phục kích giết trên đường. Còn tại miền bắc nước Pháp, vào năm 1239, một tu sĩ dòng Đa Minh tên là Robert le Bougre, người từng có quá khứ đi theo tà thuyết trước khi trở lại đạo, đã cho thiêu sống 183 người chỉ trong một ngày ở Mont-Aimé; tàn bạo đến mức sau đó ông bị cách chức và giam suốt đời!

Những ngộ nhận lịch sử cần được làm sáng tỏ

Chính vì những trang sử phức tạp ấy, việc nhìn nhận lại Tòa Thẩm Tra dưới lăng kính khoa học lịch sử đòi hỏi chúng ta phải hết sức khách quan để làm sáng tỏ những ngộ nhận phổ biến:

  • Thứ nhất: Tòa Thẩm Tra thời Trung Cổ chỉ có thẩm quyền xét xử đối với những người đã chịu phép Rửa tội. Nghĩa là tòa chỉ điều tra những tín hữu Kitô giáo bị nghi ngờ phản bội đức tin. Tuyệt đối không một người Do Thái giáo hay Hồi giáo nào chưa từng gia nhập đạo Kitô lại thuộc thẩm quyền xét xử của tòa án này.
  • Thứ hai: Tòa Thẩm Tra thời Trung Cổ hoàn toàn không phải là một tổ chức tập quyền duy nhất trải rộng khắp toàn cầu. Đó thực chất chỉ là một mạng lưới các tòa án địa phương mang tính lâm thời, được thiết lập rải rác tại những điểm nóng bùng phát phong trào tà thuyết, chủ yếu tập trung tại miền nam nước Pháp, miền bắc nước Ý và một phần nước Đức. Còn tại các quốc gia như Anh Quốc hay các nước vùng Scandinavia thì hầu như không hề có sự hiện diện của Tòa Thẩm Tra.
  • Thứ ba: Cần phân biệt rạch ròi giữa Tòa Thẩm Tra thời Trung Cổ với Tòa Thẩm Tra Tây Ban Nha và Tòa Thẩm Tra Rôma. Đây là ba cơ quan hoàn toàn khác nhau, thuộc về những thời kỳ lịch sử khác nhau:
  • Tòa Thẩm Tra Tây Ban Nha, thành lập năm 1478 thời cận đại, thực chất là một công cụ tư pháp chính trị do vương quyền hoàng gia Tây Ban Nha trực tiếp điều hành và bổ nhiệm nhân sự, nhằm mục đích thanh lọc các sắc tộc thiểu số để củng cố nền thống nhất quốc gia;
  • Tòa Thẩm Tra Rôma, thành lập năm 1542, tiền thân của Bộ Giáo lý Đức tin ngày nay, ra đời để đối phó với cơn bão Cải cách Tin Lành;
  • Các phong trào “săn lùng phù thủy” kinh hoàng làm chết hàng vạn người tại châu Âu vào thế kỷ XVI và XVII phần lớn lại do các tòa án dân sự thế tục thực hiện tại các vùng đất Tin Lành lẫn Công giáo, chứ tuyệt nhiên không phải do Tòa Thẩm Tra của Giáo hội chỉ đạo. Các sử gia ước tính có khoảng từ bốn mươi đến sáu mươi ngàn người đã bị các tòa án dân sự xử tử vì tội phù phép trong giai đoạn này.
  • Thứ tư: Những con số truyền thông giật gân về “hàng triệu người bị thiêu sống” là hoàn toàn vô căn cứ. Dựa trên các tài liệu văn khố nguyên bản, tổng số nạn nhân bị các tòa thẩm tra thời Trung Cổ kết án và giao cho chính quyền thiêu sống trong suốt ba thế kỷ dao động trong khoảng vài ngàn người, chứ tuyệt đối không phải hàng trăm ngàn hay hàng triệu người như các nhà văn và các nhà phê bình thế kỷ XVIII–XIX từng tưởng tượng và thêu dệt nên.

Tuy nhiên, việc làm sáng tỏ những ngộ nhận về mặt số liệu ấy tuyệt đối không phải là để bào chữa hay giảm nhẹ tội lỗi cho quá khứ. Bởi vì dẫu chỉ có một sinh mạng con người duy nhất phải chịu thiêu sống đau đớn vì niềm tin lương tâm của mình, thì đó cũng đã là một điều quá đỗi đau thương và không thể chấp nhận được! Đau đớn hơn cả là những con người thi hành các bản án ấy lại nhân danh chính Đức Giêsu Kitô, Đấng đã từng nghiêm khắc phán bảo tông đồ Phêrô trong đêm vườn Cây Dầu: “Hãy xỏ gươm vào bao, vì tất cả những ai cầm gươm sẽ phải chết vì gươm”!

Mở toang cánh cửa văn khố và lời xin lỗi chân thành của Hội Thánh

Vào tháng Giêng năm 1998, dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II, Đức Hồng y Joseph Ratzinger, lúc bấy giờ là Tổng trưởng Bộ Giáo lý Đức tin, cơ quan kế thừa Tòa Thẩm Tra Rôma xưa, đã đưa ra một quyết định lịch sử mang tính can đảm phi thường: chính thức mở toang toàn bộ kho lưu trữ mật của Tòa Thẩm Tra cho tất cả các học giả và nhà nghiên cứu độc lập trên toàn thế giới vào tra cứu tự do.

Đến cuối năm ấy, một hội nghị khoa học quốc tế quy mô lớn đã được Tòa Thánh tổ chức tại Vatican, quy tụ hàng trăm sử gia hàng đầu thế giới, bao gồm cả các học giả Công giáo, Tin Lành, Do Thái giáo và vô thần, cùng nhau ngồi lại để công bố những sự thật lịch sử khách quan nhất về các tòa thẩm tra. Đến năm 2004, toàn bộ kỷ yếu của hội nghị khoa học ấy đã được Tòa Thánh chính thức xuất bản thành một bộ sách đồ sộ dày gần tám trăm trang.

Đọc lại những hồ sơ cũ
Đọc lại những hồ sơ cũ

Trong bức thông điệp lịch sử gửi kèm theo tập sách kỷ yếu ấy, Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II đã khẳng định một nguyên tắc thần học sâu sắc: Mẹ Hội Thánh thành tâm muốn cúi đầu xin lỗi Thiên Chúa và nhân loại, thế nhưng Giáo hội phải xin lỗi về những gì thực sự đã xảy ra trong sự thật lịch sử, chứ không thể xin lỗi dựa trên những lời đồn thổi hoang đường của định kiến; và chính vì thế, Giáo hội hết lòng biết ơn các nhà sử học đã giúp đưa sự thật ra trước ánh sáng.

Trước đó bốn năm, vào ngày Chúa nhật thứ nhất Mùa Chay, ngày 12 tháng Ba năm 2000, trong ngày “Đại lễ Xin Tha Thứ” nhân dịp Đại Năm Thánh 2000 tại Vương cung thánh đường Thánh Phêrô, một hình ảnh xúc động đã khắc sâu vào lịch sử: chính Đức Hồng y Joseph Ratzinger đã trang nghiêm bước lên bục giảng, cất cao lời kinh tha thiết đại diện cho toàn thể Giáo hội hoàn vũ xin Thiên Chúa thứ tha cho tất cả những lần trong quá khứ mà con cái Hội Thánh đã lầm lạc “sử dụng những phương tiện phản Tin Mừng” để phục vụ cho chân lý cứu độ của Chúa!

Trở lại với nhân vật mở đầu chương sách: Đức Giám mục Jacques Fournier, người từng miệt mài ngồi nghe bà Béatrice xưng thú tại Pamiers, được các sử gia đương thời lẫn hiện đại công nhận là một vị quan tòa vô cùng công minh, đức độ và có lòng trắc ẩn. Ngài rất hiếm khi sử dụng nhục hình tra tấn, ngài luôn kiên nhẫn lắng nghe phạm nhân giãi bày, và ngài sẵn sàng tuyên bố trả tự do cho những người bị vu cáo oan uổng.

Thế nhưng, dẫu là một con người tốt lành và công chính đến dường ấy, cuối cùng chính ngài vẫn phải đặt bút ký lệnh giao năm mạng người cho giàn lửa thiêu rụi! Ngài chính là đại diện tiêu biểu cho một con người tốt lành bậc nhất nhưng lại bị mắc kẹt bên trong một cấu trúc hệ thống sai lầm của thời đại.

Và đó có lẽ chính là bài học đau xót và day dứt nhất mà trang sử Tòa Thẩm Tra để lại cho người tín hữu Công giáo chúng ta hôm nay: Những con người từng gây ra những bản án kinh hoàng ấy trong lịch sử phần lớn tuyệt đối không phải là những con quái vật độc ác khát máu; trái lại, có không ít người trong số họ là những vị tu sĩ đạo đức, thông thái và thánh thiện, những con người thành tâm đinh ninh tin rằng mình đang làm một việc lành công chính để cứu rỗi các linh hồn! Lời cảnh báo thiêng liêng ấy mãi mãi nhắc nhở mỗi người chúng ta rằng: một khi lòng nhiệt thành tôn giáo bị tách rời khỏi đức bác ái và sự dịu dàng khiêm hạ của Tin Mừng, thì ngay cả những ý hướng tốt lành nhất của con người cũng có thể vô tình biến thành những công cụ gây nên muôn vàn nỗi đớn đau cho tha nhân.

Lời cảnh báo thiêng liêng ấy mãi mãi nhắc nhở mỗi người chúng ta rằng: một khi lòng nhiệt thành tôn giáo bị tách rời khỏi đức bác ái và sự dịu dàng khiêm hạ của Tin Mừng, thì ngay cả những ý hướng tốt lành nhất của con người cũng có thể vô tình biến thành những công cụ gây nên muôn vàn nỗi đớn đau cho tha nhân.

Chương 74 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“Hãy xỏ gươm vào bao, vì tất cả những ai cầm gươm sẽ phải chết vì gươm”

Mt 26,52
Miền Languedoc, nơi phái Cathar lan mạnh. Béziers bị tàn sát năm 1209, Montségur đầu hàng năm 1244, giám mục Fournier thẩm tra ở Pamiers.

Những người trong chương

  • Giacôbê Fournier · Sổ biên bản các buổi hỏi cung của ngài, từ 1318 đến 1325, vẫn nằm trong Thư viện Vaticanô. Từ đó sử gia Le Roy Ladurie dựng cuốn Montaillou, ra đời năm 1975.
  • Đức Gioan Phaolô II và hồng y Ratzinger · Tháng Giêng năm 1998 kho lưu trữ của Bộ Giáo lý Đức tin mở cho học giả. Ngày 12 tháng Ba năm 2000, ở Đền thờ Thánh Phêrô, hồng y Ratzinger đọc lời xin tha thứ thay cho Hội Thánh.

Nơi ấy hôm nay

  • Montségur, đỉnh núi đá. Bãi đất dưới chân núi, nơi hơn hai trăm người Cathar bị thiêu năm 1244, đến nay vẫn mang tên Cánh đồng Người bị thiêu.
  • Montaillou, làng cheo leo trên núi. Nhờ biên bản của giám mục Fournier, người ta biết về làng này tường tận hơn hầu như bất cứ làng nào cùng thời ở châu Âu.

Muốn đọc thêm

Mt 13,24-30 · Le Roy Ladurie, Montaillou · Bernard Gui, Thực hành của Tòa Thẩm Tra · Kỷ yếu hội nghị Vaticanô về các tòa thẩm tra, xuất bản năm 2004 · Thư của Đức Gioan Phaolô II kèm kỷ yếu

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 75

Những người láng giềng Do Thái

Khi đám quân của Emicô kéo đến các thành ven sông Rhine, ai đã đứng ra che chở người Do Thái?

Khoảng 31 phút đọc