Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 75

Kiểm chứng chương 75: Những người láng giềng Do Thái

Chương 75 kể bốn trăm năm người Do Thái sống giữa người Kitô hữu châu Âu, từ năm 1084 đến năm 1492: những lúc được che chở, những lời vu cáo, những cuộc tàn sát và trục xuất. Đây là một trong những chương khó đọc nhất của cuốn sách, và chương đã kể thẳng. Đọc xong, bạn có thể tự hỏi: sao người ta biết những chuyện ấy, và ai là người ghi lại. Nguồn của chương gồm các biên niên sử tiếng Híp-ri do chính người Do Thái viết, các văn bản của giáo hoàng và công đồng, luật của vua chúa, và những nghiên cứu của các sử gia Do Thái lẫn Kitô giáo hiện nay. Phần cuối dựa vào các văn kiện của Hội Thánh từ năm 1965. Những trang này cho bạn chỗ tra.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org. “Đnl 6,4” nghĩa là sách Đệ Nhị Luật, chương 6, câu 4.

Mainz, ngày 27 tháng Năm năm 1096

Có ba biên niên sử viết bằng tiếng Híp-ri về các cuộc tàn sát năm 1096. Bộ dài nhất được gán cho Salômôn bar Samson, viết khoảng năm 1140, dựa trên lời những người sống sót, nên chương nói biên niên viết “khoảng bốn mươi năm sau”. Có bản dịch tiếng Anh trong cuốn The Jews and the Crusaders của Shlomo Eidelberg (1977). Sử gia người Latinh Albert thành Aachen cũng kể vụ Mainz.

Những điều chương kể đều có trong các biên niên sử. Khoảng một ngàn người trốn trong dinh tổng giám mục Ruthard và gửi vàng bạc cho ngài giữ. Có người mở cổng thành cho quân của Emicô. Lính của tổng giám mục bỏ chạy, và chính ngài cũng trốn. Kẻ tấn công đưa ra lựa chọn giữa phép rửa và cái chết. Nhiều người giết con rồi tự kết liễu, và đọc kinh Shema, lời mà chương trích: “Nghe đây, hỡi Ítraen: ĐỨC CHÚA là Thiên Chúa của chúng ta, ĐỨC CHÚA là Đấng Duy Nhất” (Đnl 6,4). Người mẹ trẻ tên Rachel với bốn đứa con được biên niên sử kể rất chi tiết.

Cũng các biên niên sử ấy kể rằng ở Köln, những người láng giềng Kitô hữu đã giấu người Do Thái, và giám mục đưa họ về các làng quê. Sau cuộc tàn sát, hoàng đế Henry IV cho phép những người Do Thái bị ép chịu phép rửa trở lại đạo cũ (xem Robert Chazan, European Jewry and the First Crusade).

Các thành phố khác: Speyer ngày 3 tháng Năm (khoảng mười người chết), Worms ngày 18 và 25 tháng Năm (khoảng tám trăm), Mainz ngày 27 tháng Năm, Köln tháng Sáu, rồi Trier và Metz. Chuyện đạo quân của Emicô nằm ở chương 69.

Người Do Thái vùng sông Rhine gọi xứ mình là Ashkenaz, tên Híp-ri thời Trung Cổ chỉ nước Đức. Nhà chú giải lừng danh Rashi, sinh ở Troyes năm 1040, đã đến học ở Mainz và Worms.

Bức tường ở Speyer

Hiến chương của giám mục Rüdiger Huozmann thành Speyer, đề ngày 13 tháng Chín năm 1084, còn giữ được. Chương dịch từ bản Latinh. Câu nói về chuyện biến ngôi làng Speyer thành một thành phố, và vinh quang nơi ấy sẽ tăng gấp ngàn lần nếu đưa người Do Thái đến, nằm trong hiến chương. Các quyền chương kể cũng vậy: khu phố riêng có tường bao, tự xử tranh chấp theo luật riêng, buôn bán tự do, thuê người Kitô hữu làm công.

Giám mục Gioan năm 1096: biên niên sử tiếng Híp-ri kể ngài che chở người Do Thái và cho chặt tay một số kẻ giết người. Chương kể đúng.

Một chi tiết bạn có thể tận mắt thấy: năm 2021, UNESCO công nhận di sản của cộng đồng Do Thái ở ba thành phố Speyer, Worms và Mainz, gọi chung là các di tích ShUM, là di sản thế giới. Ở Speyer còn tàn tích hội đường và nhà tắm nghi lễ (mikveh) xây khoảng năm 1128. Ở Worms còn nghĩa trang Do Thái cổ nhất châu Âu còn nguyên vẹn.

“Xin đừng giết họ”

Trong Thành đô Thiên Chúa (quyển 18, chương 46), thánh Augustinô đọc một câu Thánh vịnh như lời Thiên Chúa nói về người Do Thái: “Xin đừng giết họ, kẻo dân Con quên” (Tv 59,12). Ngài hiểu rằng người Do Thái phải được để cho sống, giữ Kinh Thánh, và làm chứng cho các lời tiên tri. Về thánh Augustinô, xem chương 46.

Lời thánh Phaolô về việc toàn thể Ítraen sẽ được cứu nằm trong thư gửi tín hữu Rôma (Rm 11,25-26).

Văn thư của Calixtô II, thường gọi theo chữ đầu là Sicut Judaeis, viết khoảng năm 1120. Hơn hai mươi giáo hoàng về sau đã nhắc lại, nên chương nói “hàng chục lần”. Những điều chương kể về văn thư ấy đều có trong đó.

Năm 1146, đan sĩ Xitô Raoul (Radulf) kêu gọi giết người Do Thái. Thư của thánh Bênađô gửi giáo sĩ và dân chúng nước Đức (thư 363) nói bằng tiếng Latinh rằng không được bách hại người Do Thái, không được giết họ, cũng không được đuổi họ. Ngài còn gọi họ là những chứng nhân sống động của cuộc Thương Khó. Bênađô đến Mainz và đưa Raoul về đan viện. Chương kể đúng.

Êphraim thành Bonn, trong Sách Tưởng niệm viết khoảng năm 1170, nói rằng nếu không có Bênađô thì không người Do Thái nào còn sống. Chương kể đúng.

Mặt tối của lời dạy ấy, tức là cho người Do Thái được sống nhưng trong thân phận thấp hèn, là điều các sử gia ghi nhận.

Những lời vu cáo

William thành Norwich chết năm 1144. Đan sĩ Thomas thành Monmouth viết Cuộc đời và các phép lạ của thánh William thành Norwich trong khoảng 1150 đến 1173. Các sử gia coi đây là văn bản đầu tiên của lời vu cáo giết người làm lễ ở châu Âu. Chương viết đúng: không có chứng cứ nào. Vụ ở Blois năm 1171 kết thúc bằng việc ba mươi mốt người Do Thái bị thiêu sống vì cùng lời buộc tội ấy, như các biên niên sử Híp-ri và Êphraim thành Bonn ghi.

Lời vu cáo đâm Mình Thánh có vụ đầu tiên được ghi lại ở Belitz, gần Berlin, năm 1243.

Năm 1247, văn thư của Innôcentê IV gửi các giám mục Đức và Pháp bác bỏ lời buộc tội người Do Thái dùng máu trẻ con, và nói người ta dùng lời ấy làm cớ để chiếm tài sản của họ. Chương kể đúng.

Những đứa trẻ được tôn kính như thánh: nổi tiếng nhất là Simon thành Trent, chết năm 1475. Năm 1965, Rôma bãi bỏ việc tôn kính Simon, sau khi các nghiên cứu cho thấy vụ án là bịa. Năm 1994, giám mục Innsbruck cấm việc tôn kính Anderl thành Rinn. Chương nói sự tôn kính ấy mãi đến thế kỷ XX mới chấm dứt hẳn, đúng.

Y phục phân biệt là khoản 68 của Công đồng Latêranô IV năm 1215, mà chương 73 đã kể. Huy hiệu vàng hình tròn (rouelle) do vua Louis IX bắt buộc ở Pháp năm 1269. Chiếc mũ nhọn thì thường gặp ở các vùng nói tiếng Đức.

Về chuyện cho vay lấy lãi, khoản 25 của Công đồng Latêranô III năm 1179 cấm người Kitô hữu cho vay lấy lãi, còn người Do Thái bị cấm vào nhiều phường hội. Chương kể đúng hoàn cảnh ấy. Việc đốt giấy nợ trong các cuộc bạo loạn được ghi lại nhiều lần, như ở York năm 1190. Ở đó, ngày 16 tháng Ba, khoảng một trăm năm mươi người Do Thái chết ở Tháp Clifford, và các sổ nợ giữ ở nhà thờ lớn bị đốt. William thành Newburgh kể trong Lịch sử của ông (quyển 4, đoạn 9 và 10), và Barrie Dobson nghiên cứu trong The Jews of Medieval York. Con số một trăm năm mươi là ước chừng.

Những trang sách bị đốt

Nicôla Donin tố cáo sách Talmud trước Giáo hoàng Grêgôriô IX vào những năm 1238 đến 1239, và Grêgôriô IX gửi thư cho các vua châu Âu, ra lệnh thu sách. Phiên tranh luận ở Paris năm 1240: thầy Yechiel thành Paris bênh vực Talmud, và còn giữ được một bản ghi bằng tiếng Híp-ri và một bản bằng tiếng Latinh.

Năm 1242, hai mươi bốn xe sách Talmud bị đốt ở quảng trường Grève, nay là quảng trường trước tòa thị chính Paris. Các sử gia ước tính khoảng mười ngàn cuốn chép tay, nên chương nói “hàng ngàn quyển” là đúng. Về Louis IX, xem chương 70.

Meir thành Rothenburg viết bài than khóc cho sách Talmud bị đốt, mở đầu bằng chữ Sha’ali serufah ba-esh. Người Do Thái đến nay vẫn đọc vào ngày mồng Chín tháng Av, ngày tang cho Đền Thờ.

Nước Anh năm 1290: sắc lệnh trục xuất của vua Edward I đề ngày 18 tháng Bảy năm 1290. Các sử gia ước tính hai đến ba ngàn người, và chương ghi “khoảng ba ngàn”, ở mức cao của các ước tính. Người Do Thái được trở lại nước Anh năm 1656, thời Oliver Cromwell, tức sau ba trăm sáu mươi sáu năm, nên chương viết “hơn ba trăm rưỡi năm sau”.

Nước Pháp năm 1306 dưới vua Philip IV. Người Do Thái được gọi về năm 1315, rồi bị đuổi lần nữa năm 1394.

Năm dịch hạch

Về bệnh dịch hạch năm 1348, xem chương 81.

Ở Chillon, bên hồ Genève, tháng Chín năm 1348, một số người Do Thái bị tra tấn và khai đã bỏ thuốc độc vào giếng. Các biên bản được gửi đến nhiều thành phố khác.

Chuyện ở Strasbourg ngày 14 tháng Hai năm 1349 được ghi trong biên niên sử của Fritsche Closener, người sống ở Strasbourg thời ấy: khoảng hai ngàn người Do Thái bị lùa vào nghĩa trang của họ rồi thiêu, trước khi dịch đến thành. Viên quan đã bênh vực họ đã bị cách chức từ trước. Chương kể đúng. Cộng đoàn Do Thái ở Mainz bị tiêu diệt lần nữa vào tháng Tám năm 1349.

Clêmentê VI ban hai văn thư, ngày 6 tháng Bảy và 26 tháng Chín năm 1348. Lý lẽ chương nêu đều có trong văn thư thứ hai: người Do Thái cũng chết vì dịch, và dịch cũng hoành hành nơi không có người Do Thái nào. Ngài truyền che chở họ và dọa vạ tuyệt thông cho ai giết họ. Chương kể đúng.

Vua Casimia Đại đế (trị vì 1333 đến 1370) ban và mở rộng đặc quyền cho người Do Thái vào các năm 1334 và 1364, dựa trên Hiến chương Kalisz năm 1264. Ba Lan trở thành nơi có cộng đồng Do Thái lớn nhất thế giới đến thế kỷ XX, như chương nói. Thập niên 1930 khoảng ba triệu người Do Thái sống ở đó, và phần lớn bị giết trong cuộc diệt chủng. Sáu trăm năm sau Casimia, cũng trên đất Ba Lan bị chiếm đóng, Đức Quốc Xã dựng phần lớn các trại tử thần của chúng (chương 141).

Năm 1492

Maimonides (Moshe ben Maimon, 1138 đến 1204) sinh ở Córdoba. Thánh Tôma Aquinô trích ông nhiều lần và gọi ông là “Rabbi Moses”. Chương kể đúng.

Các cuộc bạo loạn năm 1391 bắt đầu ở Sevilla vào tháng Sáu năm 1391, rồi lan khắp Castilla và Aragon. Chương kể đúng. Về Tòa Thẩm Tra Tây Ban Nha năm 1478, xem chương 74 và các chương thời đại V.

Sắc lệnh Alhambra đề ngày 31 tháng Ba năm 1492, cho hạn bốn tháng, đến cuối tháng Bảy, và cấm mang vàng bạc ra khỏi nước. Chương kể đúng.

Số người ra đi: các sử gia ước tính rất khác nhau, từ khoảng bốn mươi ngàn đến hai trăm ngàn. Con số “khoảng một trăm ngàn” của chương là một ước tính ở giữa.

Ngày mồng Chín tháng Av năm ấy rơi vào khoảng ngày 2 tháng Tám năm 1492, đúng như chương nói, nên những người cuối cùng ra đi đúng ngày để tang Đền Thờ (về ngày này, xem chương 22). Hôm sau, 3 tháng Tám năm 1492, Côlômbô rời cảng Palos để vượt Đại Tây Dương.

Nhiều người lưu vong tìm được chỗ ở trong Đế quốc Ottoman, nơi quốc vương Bayezid II đón tiếp họ. Con cháu họ gọi là người Sephardi, từ Sepharad, tên Híp-ri của Tây Ban Nha, và nhiều người còn giữ tiếng Ladino, thứ tiếng Tây Ban Nha của tổ tiên. Năm 2015, Tây Ban Nha thông qua một đạo luật cho con cháu những người Do Thái bị trục xuất năm 1492 được xin quốc tịch.

Gọi đúng tên

Lời buộc tội “kẻ giết Đức Kitô” đã có từ thế kỷ II, như trong bài giảng của giám mục Mêlitô thành Sarđê khoảng năm 170 (Về lễ Vượt Qua, đoạn 96). Nó được lặp lại trong các bài giảng suốt nhiều thế kỷ. Chương kể đúng.

Về lời nguyện Thứ Sáu Tuần Thánh, Đức Gioan XXIII truyền gạch chữ “bất tín” năm 1959, bằng sắc lệnh của Thánh bộ Nghi lễ.

Jules Isaac được Đức Gioan XXIII tiếp vào tháng Sáu năm 1960. Vợ và con gái ông đã bị đưa đến Auschwitz. Hai cuốn sách của ông, Jésus et Israël (1948) và L’enseignement du mépris (1962), trình bày điều ông gọi là “giáo huấn của sự khinh miệt”. Công đồng được yêu cầu xem xét vấn đề ấy.

Tuyên ngôn Nostra Aetate ngày 28 tháng Mười năm 1965 là số 4. Hai câu chương trích đều có trong văn bản. Một câu nói rằng những gì xảy ra trong cuộc Thương Khó của Đức Kitô không thể quy trách cho tất cả người Do Thái thời ấy, cũng không thể quy cho người Do Thái ngày nay. Câu kia nói Hội Thánh lên án mọi hận thù, bách hại và mọi biểu hiện bài Do Thái, vào bất cứ thời nào và do bất cứ ai. Rồi công đồng nhắc lại lời Phaolô trong thư gửi tín hữu Rôma (Rm 11,29): “các ân huệ và ơn kêu gọi của Thiên Chúa là điều không thể rút lại”. Bản chính thức có trên vatican.va.

Ngày 13 tháng Tư năm 1986, Đức Gioan Phaolô II đến Đại Hội đường Rôma, vị giáo hoàng đầu tiên được ghi lại là bước vào một hội đường kể từ thánh Phêrô. Người Do Thái ở Rôma là cộng đoàn xưa nhất châu Âu. Những chữ “những người anh em rất đáng quý của chúng ta” và “những người anh cả của chúng ta” có trong bài nói của ngài. Bạn nên biết là vẫn có một số nhà thần học Do Thái không thích cách gọi “anh cả”, vì trong Kinh Thánh người anh cả thường bị người em vượt mặt.

Ngày 26 tháng Ba năm 2000, Đức Gioan Phaolô II đặt một lời cầu nguyện vào khe Bức Tường Phía Tây. Văn bản chương trích là văn bản thật. Mảnh giấy ấy nay được giữ ở Yad Vashem, Giêrusalem.

Hai văn kiện khác: năm 1998, Ủy ban Tòa Thánh về Quan hệ Tôn giáo với Do Thái giáo công bố Chúng ta nhớ: Suy niệm về Shoah. Năm 2015, nhân dịp năm mươi năm Nostra Aetate, ủy ban này công bố văn kiện lấy tên từ Rm 11,29, “Các ân huệ và ơn kêu gọi của Thiên Chúa là điều không thể rút lại”. Cả hai có trên vatican.va.

Câu cuối của chương, về một cậu con nhà buôn vải sẽ cởi áo giữa quảng trường trước mặt cha, nói đến thánh Phanxicô thành Assisi. Chuyện ấy được kể ở chương 76.

Những người trong chương

Ruthard, tổng giám mục Mainz.

Emicô xứ Leiningen, bá tước.

Rachel thành Mainz, người mẹ được biên niên sử kể tên.

Salômôn bar Samson, người viết biên niên sử tiếng Híp-ri.

Rüdiger Huozmann và Gioan, các giám mục Speyer.

Augustinô, giám mục Hippô.

Calixtô II, Innôcentê IV, Grêgôriô IX, Clêmentê VI, Gioan XXIII, các giáo hoàng.

Bênađô thành Clairvaux. Raoul, đan sĩ Xitô.

Êphraim thành Bonn, tác giả Do Thái.

William thành Norwich, cậu bé. Thomas thành Monmouth, đan sĩ.

Nicôla Donin. Yechiel thành Paris, rabbi. Meir thành Rothenburg, rabbi.

Louis IX, vua Pháp. Edward I, vua Anh. Philip IV, vua Pháp.

Casimia Đại đế, vua Ba Lan.

Maimonides, triết gia Do Thái.

Ferdinand và Isabella, vua và nữ hoàng Tây Ban Nha.

Jules Isaac, sử gia Do Thái người Pháp.

Gioan Phaolô II, giáo hoàng.

Những nơi trong chương

Mainz, Speyer, Worms, Köln, Trier, Metz, vùng sông Rhine. Norwich, nước Anh. York. Paris, quảng trường Grève. Chillon, Thụy Sĩ. Strasbourg, nước Pháp. Avignon. Ba Lan. Córdoba, Sevilla, Granada, Tây Ban Nha. Rôma, Đại Hội đường. Giêrusalem, Bức Tường Phía Tây.

Đọc thêm

Tuyên ngôn Nostra Aetate số 4 chỉ dài một trang. Văn kiện Chúng ta nhớ năm 1998 dài hơn và nói thẳng hơn. Cả hai đọc miễn phí được trên vatican.va. Nếu muốn nghe tiếng của chính người Do Thái thời Trung Cổ, những trang biên niên sử năm 1096 trong cuốn của Eidelberg là những trang không thể đọc nhanh. Muốn biết trọn câu chuyện trước và sau năm 1096, cuốn European Jewry and the First Crusade của Robert Chazan là một công trình chuẩn.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 22 (năm 70 và Nostra Aetate), chương 45 (Callinicum), chương 46 (Augustinô), chương 63 (thánh Bênađô), chương 69 (năm 1096), chương 70 (vua Louis IX), chương 74 (Tòa Thẩm Tra), chương 73 (Latêranô IV), chương 81 (dịch hạch) và chương 76 (Phanxicô).

Trở lại chương 75