Bỏ qua, tới nội dung
Năm 1084–1492 · Các thành phố châu Âu

Chương 75

Những người láng giềng Do Thái

Năm 1084–1492 · Các thành phố châu Âu

Giáo hoàng Nhiều đờiHoàng đế Nhiều đời

Sáng ngày 27 tháng Năm năm 1096, bên bờ sông Rhine thuộc thành phố Mainz, có chừng một ngàn người Do Thái đang chen chúc nhau tìm nơi ẩn náu bên trong dinh thự của Đức Tổng Giám mục Ruthard.

Năm ấy, nơi ấy

Năm 1084–1492 (và 1965–2000)

  1. Speyer
  2. Worms
  3. Mainz
  4. Norwich
  5. Paris
  6. nước Anh
  7. Strasbourg
  8. Avignon
  9. Ba Lan
  10. Tây Ban Nha
Từ Mainz năm 1096 đến Sắc lệnh Alhambra, người Do Thái nhiều lần bị tàn sát và trục xuất. Nhiều người chạy sang Ba Lan, kẻ khác rời Tây Ban Nha qua Địa Trung Hải.
Bắt đầu đọc

Chương 75

Năm 1084–1492 · Các thành phố châu Âu

Nơi chốn
Speyer, Worms, Mainz, Norwich, Paris, nước Anh, Strasbourg, Avignon, Ba Lan, Tây Ban Nha, Rôma, Giêrusalem
Giáo hoàng
Nhiều đời
Hoàng đế
Nhiều đời

Sáng ngày 27 tháng Năm năm 1096, bên bờ sông Rhine thuộc thành phố Mainz, có chừng một ngàn người Do Thái đang chen chúc nhau tìm nơi ẩn náu bên trong dinh thự của Đức Tổng Giám mục Ruthard. Trước đó, họ đã đem toàn bộ vàng bạc của cải đến gửi ngài cất giữ, và vị chủ chăn đã hứa sẽ giang tay che chở cho tính mạng của họ. Thế nhưng ngoài cổng thành, đạo quân Thập tự chinh ô hợp của Bá tước Emico xứ Leiningen đã kéo đến vây kín, đó chính là đoàn quân cuồng tín đang trên đường tiến sang phương Đông như chương 69 đã kể.

Trời vừa rạng sáng, có kẻ phản bội trong thành đã lén mở toang cổng lớn. Đạo quân của Emico rầm rộ tràn vào, bao vây kín mít dinh tổng giám mục. Đội lính gác của tòa giám mục hoảng sợ bỏ chạy tán loạn; bản thân Đức Tổng Giám mục Ruthard thấy thế nguy khốn cũng vội vã vượt thuyền trốn sang bờ bên kia sông thoát thân.

Thảm kịch kinh hoàng xảy ra sau đó đã được ghi chép lại rành rẽ trong một cuốn biên niên sử bằng tiếng Híp-ri cổ, viết khoảng bốn mươi năm sau theo lời kể của những nhân chứng may mắn sống sót. Đám lính vũ trang xông vào dinh, dồn các gia đình Do Thái vào chân tường và đưa ra một tối hậu thư nghiệt ngã: hoặc chấp nhận bước xuống giếng chịu phép Rửa tội gia nhập đạo Kitô, hoặc sẽ bị chém đầu ngay tại chỗ. Rất ít người chịu khuất phục để cứu mạng. Hàng trăm người đã ngã gục dưới lưỡi gươm của quân cướp. Đau đớn hơn nữa, trong cơn tuyệt vọng cùng cực vì không muốn con cái bị ép buộc chối bỏ đức tin của tổ tiên, nhiều bậc cha mẹ đã nuốt nước mắt tự tay hạ sát các con thơ của mình rồi tự kết liễu đời mình. Trong giây phút lâm tử bi tráng ấy, trên môi miệng họ vẫn vang lên lời kinh Shema cổ kính thiêng liêng nhất của dân tộc Ítraen: “Nghe đây, hỡi Ítraen: Đức Chúa là Thiên Chúa của chúng ta, Đức Chúa là Đấng Duy Nhất”! Bản biên niên sử còn trân trọng khắc ghi tên tuổi của một người mẹ trẻ kiên cường tên là Rachel, người đã ôm chặt bốn đứa con thơ cùng chết trong đức tin.

Khi màn đêm buông xuống, hơn một ngàn thi thể người Do Thái đã nằm la liệt bên bờ sông Rhine.

Cơn ác mộng ấy không dừng lại ở Mainz. Cũng trong những tuần lễ đen tối của mùa hè năm 1096 ấy, tại khắp các đô thị sầm uất dọc theo lưu vực sông Rhine như Speyer, Worms, Köln, Trier và Metz, các cộng đoàn Do Thái lâu đời đã lần lượt bị tấn công, cướp bóc và tàn sát hết nơi này đến nơi khác. Trong ký ức lịch sử của người Do Thái, năm 1096 được khắc ghi bằng danh xưng của những đại họa tang thương. Và bi kịch ấy thực chất mới chỉ là phát súng mở màn cho suốt bốn trăm năm tiếp theo của thời Trung Cổ, nơi mà con cháu tổ phụ Ápraham phải sống giữa những người hàng xóm Kitô hữu trong một thân phận bấp bênh đầy nước mắt: khi thì được dung thứ che chở, khi thì bị xua đuổi tống xuất, và khi thì bị đem ra tàn sát dã man.

Nhưng công bằng mà nói, không phải láng giềng Kitô hữu nào cũng vung gươm. Chính biên niên sử Do Thái ấy ghi rằng ở Köln, nhiều giáo dân tốt lành đã mở cửa giấu hàng xóm Do Thái dưới hầm, rồi vị giám mục bí mật đưa họ về các làng quê hẻo lánh. Nghe tin, hoàng đế Henry IV nổi giận, cho phép những người Do Thái bị ép rửa tội được trở lại đức tin của mình mà không bị phạt. Nhưng những người đã chết thì không bao giờ sống lại.

Bức tường thành che chở ở Speyer

Cộng đồng người Do Thái đã hiện diện và sinh sống lâu đời tại các đô thị ven sông Rhine kể từ thời đế chế La Mã cổ đại. Đến thế kỷ thứ mười một, ba thành phố Speyer, Worms và Mainz, thường được gọi chung bằng tên viết tắt tiếng Híp-ri là ShUM, đã trở thành những cái nôi học thuật và văn hóa rực rỡ bậc nhất của toàn thể thế giới Do Thái châu Âu. Các đoàn thương nhân Do Thái từ đây đã xuôi ngược giao thương buôn bán khắp vùng Địa Trung Hải, nói năng lưu loát ngôn ngữ bản địa của những vùng đất họ đi qua. Trong các học viện tôn giáo của họ, các bậc thầy Ráp-bi danh tiếng ngày đêm giảng giải bộ sách Talmud, kho tàng đồ sộ đúc kết luật pháp và các bản chú giải Kinh Thánh của Do Thái giáo, thu hút hàng ngàn môn sinh ưu tú từ khắp nơi tìm về tầm sư học đạo. Tiêu biểu như bậc thầy chú giải Kinh Thánh lỗi lạc nhất thời Trung Cổ là Rashi, sinh tại Troyes nước Pháp năm 1040, cũng từng lặn lội sang Mainz và Worms để dùi mài kinh sử. Những cộng đồng Do Thái phương Bắc ấy chính là thế hệ tiền nhân khai sinh ra nhánh Do Thái Ashkenazi, tên gọi bắt nguồn từ chữ Híp-ri thời Trung Cổ dùng để chỉ xứ sở nước Đức.

Năm 1084, Đức Giám mục Rüdiger của giáo phận Speyer đã làm một nghĩa cử cởi mở đặc biệt: ngài chủ động gửi thư mời các gia đình Do Thái tại Mainz, những người vừa bị khánh kiệt tài sản sau một trận hỏa hoạn lớn, về định cư lập nghiệp tại thành phố của mình. Trong bản hiến chương thành phố, vị giám mục đã viết những dòng chữ đầy trân trọng: “Khi ta muốn biến ngôi làng Speyer đơn sơ này trở thành một đô thị phồn hoa, ta nghĩ rằng danh tiếng và sự thịnh vượng của nơi đây sẽ được gia tăng lên gấp ngàn lần nếu ta đón rước người Do Thái đến sinh sống”. Ngài dành riêng cho họ một khu phố khang trang, cho xây dựng một bức tường thành kiên cố bao quanh để bảo vệ họ “khỏi sự quấy nhiễu và lăng nhục của đám đông dân chúng thô lỗ”. Ngài ban cho họ quyền tự do xét xử các tranh chấp nội bộ theo luật pháp tôn giáo riêng của mình, được tự do buôn bán kinh doanh, và được phép thuê mướn các gia nhân Kitô giáo làm công việc nhà.

Giờ học bên sông Rhine
Giờ học bên sông Rhine

Mười hai năm sau, khi đạo quân cuồng sát của Bá tước Emico kéo đến bao vây Speyer vào mùa hè năm 1096, vị giám mục kế vị là Đức cha Gioan đã giữ trọn vẹn lời thề danh dự của người tiền nhiệm: ngài mở toang cửa dinh thự đón toàn bộ bà con Do Thái vào trong ẩn náu, rồi đích thân chỉ huy lực lượng quân sĩ vũ trang đứng chặn ngay trước cổng đẩy lui quân cướp. Nhờ sự che chở dũng cảm ấy, chỉ có khoảng mười người Do Thái chẳng may bị hại ngoài phố; vị giám mục sau đó đã cho lính truy bắt những kẻ sát nhân và hạ lệnh chặt đứt bàn tay của chúng để trừng trị đích đáng. Tại Speyer, lời cam kết bảo vệ của Hội Thánh đã được thực thi bằng hành động quả cảm; thế nhưng tại Worms và Mainz thì các mục tử đã bất lực không giữ nổi đoàn người.

Cánh cổng che chở
Cánh cổng che chở

Du khách lữ hành dọc bờ sông Rhine hôm nay vẫn còn xúc động nhận ra những dấu tích cổ kính của các cộng đoàn Do Thái thuở ấy. Tại Speyer vẫn còn lưu giữ phế tích của ngôi hội đường cổ cùng một bể ngâm tắm thanh tẩy nghi lễ bằng đá xây dựng từ năm 1128 nằm sâu dưới lòng đất. Tại Worms là khu nghĩa trang Do Thái cổ nhất châu Âu còn nguyên vẹn, nơi những phiến đá bia rêu phong nằm nghiêng nghiêng dưới bóng cây râm mát suốt gần một ngàn năm qua. Vào năm 2021, tổ chức UNESCO đã long trọng công nhận quần thể các di tích Do Thái tại Speyer, Worms và Mainz vào danh mục Di sản Thế giới.

“Xin đừng giết họ!”: lập trường thần học và những mảng tối

Cần phải khẳng định một cách dứt khoát rằng: Giáo hội Công giáo chưa bao giờ giảng dạy hay cho phép giết hại người Do Thái. Kể từ thời thánh tiến sĩ Augustinô vào đầu thế kỷ thứ năm, Hội Thánh luôn duy trì một lập trường thần học nhất quán: người Do Thái phải được bảo toàn mạng sống và được tự do giữ gìn đức tin truyền thống của họ, bởi vì họ chính là những chứng nhân lịch sử gìn giữ kho tàng Kinh Thánh Cựu Ước cho nhân loại. Thánh Augustinô đã suy niệm một câu trong Thánh vịnh 59 như chính lời phán của Thiên Chúa về dân tộc này: “Xin đừng giết họ, kẻo dân Con quên lãng”. Ngài tin sự tồn tại bền bỉ của dân Do Thái là bằng chứng sống cho các lời tiên tri về Đấng Cứu Thế. Và theo thánh Phaolô trong thư Rôma, một ngày kia cả Ítraen sẽ được cứu độ: “Một phần dân Ítraen đã ra cứng lòng, cho đến khi toàn thể dân ngoại gia nhập hết, và như thế, toàn thể Ítraen sẽ được cứu độ”.

Vào khoảng năm 1120, Đức Giáo hoàng Callixtô II đã ban hành một thông điệp tông tòa nổi tiếng mang tên Sicut Judaeis, nghĩa là “Cũng như người Do Thái”, một văn kiện mang tính nền tảng mà các đời Giáo hoàng sau này đã liên tục lặp lại và tái xác nhận hàng chục lần suốt thời Trung Cổ. Tông sắc quy định rõ ràng những điều luật bảo vệ nghiêm ngặt:

  • Không ai được dùng vũ lực ép người Do Thái chịu phép Rửa tội;
  • Không ai được quyền giết hại, gây thương tích hay cướp bóc tài sản của họ;
  • Cấm xâm phạm nghĩa trang của họ, và cấm phá các ngày lễ của họ.

Năm 1146, giữa lúc cuộc Thập tự chinh thứ hai đang được chuẩn bị rầm rộ, có một đan sĩ dòng Xitô cuồng tín tên là Raoul đã đi dọc lưu vực sông Rhine lớn tiếng kích động giáo dân hãy vung gươm tiêu diệt người Do Thái trước khi lên đường sang Đất Thánh. Ngay khi nhận được tin dữ, đích thân thánh Viện phụ Bênađô xứ Clairvaux, người đang đứng đầu phong trào giảng thuyết Thập tự chinh, đã viết những bức thư nảy lửa gửi cho toàn thể dân chúng và giới quý tộc nước Đức. Ngài nghiêm khắc căn dặn: người Do Thái tuyệt đối không được phép bị bắt bớ, không được bị giết chóc, và thậm chí không được bị xua đuổi khỏi quê hương của họ! Ngài nhắc nhở các hiệp sĩ rằng con cháu Ítraen chính là những chi thể ruột thịt sống động phản chiếu cuộc Thương Khó của Chúa Giêsu. Chưa yên tâm, chính thánh Bênađô đã gạt bỏ mọi công việc bề bộn, thân hành cưỡi ngựa vượt ngàn dặm sang tận nước Đức, nghiêm giọng dùng quyền bề trên bắt đan sĩ Raoul phải câm miệng và lập tức quay trở về sám hối trong bốn bức tường tu viện. Một tác giả Do Thái giáo sống cùng thời là ông Ephraim thành Bonn đã xúc động viết lại trong cuốn Sách Tưởng niệm của mình rằng: nếu như ngày ấy không có bàn tay can thiệp kịp thời và lòng nhân từ của thánh Bênađô, thì có lẽ chẳng còn lấy một người Do Thái nào trên đất Đức có thể sống sót qua cơn biến loạn!

Thế nhưng, chính cái khung thần học bảo vệ của thời đại ấy lại mang trong mình một mảng tối nghiệt ngã. Lập trường thần học thời Trung Cổ quan niệm rằng: người Do Thái tuy được phép sống sót, nhưng thân phận của họ bắt buộc phải sống trong cảnh thấp hèn, bị tước bỏ mọi danh vọng quyền bính, như một dấu chỉ cảnh báo trước mắt bàn dân thiên hạ về hậu quả của việc đã khước từ Đấng Mêsia! Họ được Giáo hội che chở để bảo toàn mạng sống, nhưng tuyệt đối không được phép sống ngang hàng bình đẳng với các công dân Kitô giáo. Và chính cái nhìn phân biệt đối xử mang tính định kiến ấy, trải qua các thế kỷ XII và XIII, đã dần dần bị giới cầm quyền thế tục cụ thể hóa thành những điều luật xã hội vô cùng cay nghiệt.

Những lời vu cáo hãi hùng và chiếc vòng vải vàng

Vào mùa xuân năm 1144, tại thị trấn Norwich bên nước Anh, người ta tình cờ phát hiện ra thi thể của một cậu bé mười hai tuổi tên là William nằm chết trong một khu rừng rậm. Vài năm sau cái chết ấy, một đan sĩ có trí tưởng tượng bệnh hoạn tên là Thomas xứ Monmouth đã viết một cuốn sách kể lại rằng: chính cộng đồng người Do Thái địa phương đã bắt cóc cậu bé tội nghiệp, đem tra tấn dã man rồi đóng đinh cậu lên thập giá vào đúng dịp lễ Vượt Qua để nhạo báng cuộc khổ nạn của Chúa Giêsu!

Không có nhân chứng hay chứng cứ nào, nhưng chuyện rùng rợn ấy lan khắp châu Âu, thành khuôn mẫu vu cáo kéo dài nhiều thế kỷ: luận điệu vu cáo giết người lấy máu, vu khống người Do Thái bắt cóc trẻ em Công giáo để lấy máu làm bánh không men dịp lễ Vượt Qua! Hậu quả của những lời đồn thổi ác ý ấy vô cùng khủng khiếp: năm 1171, tại thành phố Blois bên nước Pháp, ba mươi mốt người Do Thái vô tội đã bị đem ra thiêu sống trên giàn lửa chỉ vì một lời vu cáo vô căn cứ như thế. Tiếp theo đó là những tin đồn hoang đường vu khống người Do Thái lén lút ăn cắp những tấm bánh Thánh Thể đã truyền phép từ nhà thờ đem về dùng dao đâm cho chảy máu để sỉ nhục Chúa! Bất cứ lời đồn đại nào như thế bùng lên cũng đều nhanh chóng khép lại bằng những vụ tàn sát và những giàn hỏa thiêu đỏ rực.

Khi định kiến thành luật và lời buộc tội
Khi định kiến thành luật và lời buộc tội

Đã có những vị Giáo hoàng công tâm và can đảm đứng lên bảo vệ công lý. Vào năm 1247, Đức Giáo hoàng Innôcentê IV đã ban hành một tông sắc đanh thép, khẳng định dứt khoát rằng những lời vu cáo người Do Thái giết trẻ em để lấy máu tế lễ là hoàn toàn dối trá và bịa đặt; ngài vạch trần âm mưu của những kẻ vu khống thực chất chỉ nhằm tạo ra cái cớ để cướp đoạt tiền bạc và tài sản của các nạn nhân! Thế nhưng, một lá thư của Tòa Thánh ở Rôma xa xôi không tài nào dập tắt nổi những câu chuyện mê tín truyền miệng đã ăn sâu vào tâm trí người bình dân nơi các giáo xứ thôn quê. Đau lòng hơn cả là có những đứa trẻ nạn nhân trong các câu chuyện vu cáo ấy sau này lại được dân chúng địa phương tự ý sùng kính như những vị thánh tử đạo, một sự ngộ nhận đau buồn mà Giáo hội phải mất hàng thế kỷ mới có thể thanh tẩy trọn vẹn: tiêu biểu như trường hợp của cậu bé Simon thành Trent, chết năm 1475, phải đợi mãi đến năm 1965 Tòa Thánh mới chính thức bãi bỏ hoàn toàn việc tôn kính cậu bé này.

Năm 1215, như chương 73 đã thuật lại, Công đồng chung Latêranô IV đã ban hành một sắc lệnh nghiệt ngã: buộc tất cả người Do Thái và người Hồi giáo khi sinh sống trong các xã hội Kitô giáo bắt buộc phải mặc trang phục khác biệt với người thường. Tại nhiều vương quốc, người ta bắt người Do Thái phải khâu một chiếc vòng tròn bằng vải màu vàng lên ngực áo, hoặc bắt buộc phải đội một chiếc mũ chóp nhọn kỳ dị mỗi khi bước chân ra đường. Đến năm 1269, tại nước Pháp, chính vua thánh Louis IX đã ký sắc lệnh biến chiếc huy hiệu vải vàng ấy thành một điều luật bắt buộc trên toàn quốc.

Người Do Thái bị tước gần hết đường làm ăn: không được vào phường hội thợ, hầu hết nơi không được có ruộng đất. Đường sinh nhai còn lại là nghề giáo luật cấm Kitô hữu làm: cho vay lấy lãi. Vua chúa, lãnh chúa, cả giám mục, cần tiền xây lâu đài, đánh trận hay dựng nhà thờ đều vay của họ; vay xong lại đánh thuế nặng lên chính chủ nợ. Dân nghèo ghét người Do Thái vì lãi cao; và hễ có loạn, việc đầu tiên của đám đông là đốt phá khu phố Do Thái để thiêu sạch sổ nợ!

Tại thành phố York bên nước Anh, vào đêm ngày 16 tháng Ba năm 1190, một đám đông cuồng loạn đã kéo đến cướp phá các tư gia của người Do Thái. Khoảng một trăm năm mươi thường dân Do Thái đã hoảng sợ chạy vào ẩn náu bên trong pháo đài hoàng gia trên Tháp Clifford. Bị đám đông bao vây chặt chẽ bên ngoài và nhìn thấy cái chết đau đớn không thể tránh khỏi, phần lớn trong số họ đã chọn con đường tự sát tập thể để bảo toàn phẩm giá; bất cứ ai bước chân ra hàng đều bị đám đông chém chết ngay tại chỗ. Sau khi tàn sát xong các nạn nhân, đám đông hò hét kéo thẳng đến ngôi Nhà thờ Chính tòa York, nơi lưu giữ các văn khố sổ nợ của thành phố, rồi châm lửa đốt cháy rụi toàn bộ các chứng từ nợ nần!

Những trang sách Talmud bị thiêu rụi và những lệnh trục xuất

Vào năm 1240, tại thủ đô Paris, một người Do Thái từng cải sang đạo Kitô tên là Nicolas Donin đã làm đơn gửi lên Đức Giáo hoàng tố cáo bộ sách Talmud của Do Thái giáo. Ông cáo buộc rằng bộ sách cổ này chứa đựng rất nhiều đoạn văn có lời lẽ báng bổ xúc phạm đến Chúa Giêsu và Đức Trinh Nữ Maria. Vua nước Pháp là thánh Louis IX đã hạ lệnh cho mở một phiên tòa xét xử đặc biệt tại hoàng cung. Bậc thầy Ráp-bi lỗi lạc là thầy Yechiel thành Paris cùng các học giả Do Thái giáo đã được triệu tập ra trước hội đồng các nhà thần học Kitô giáo để đứng ra biện hộ cho cuốn sách thánh của dân tộc mình.

Thế nhưng kết cục của phiên tòa đã được định đoạt từ trước. Vào mùa hè năm 1242, tại quảng trường Grève ở Paris, người ta đã chất đầy hai mươi bốn cỗ xe bò chở theo hàng ngàn tập sách chép tay vô giá của bộ Talmud được gom từ khắp các hội đường trong nước, rồi châm lửa thiêu rụi toàn bộ thành tro tàn trước sự chứng kiến của công chúng!

Những trang sách bị mất
Những trang sách bị mất

Một vị học giả Do Thái trẻ tuổi tại nước Đức lúc bấy giờ là thầy Meir thành Rothenburg đã nghẹn ngào sáng tác một bài thơ tang ai oán để khóc thương cho đám cháy ấy. Trong áng thơ bi tráng ấy, tác giả đã cất lời trò chuyện trực tiếp với những cuốn sách đang bốc cháy trong ngọn lửa, ân cần hỏi thăm sự bình an của những tâm hồn đang quặn thắt xót xa cho số phận của Lời Chúa. Cho đến tận ngày hôm nay, cộng đồng Do Thái giáo trên khắp thế giới vẫn thành kính đọc lại bài thơ tang thương ấy vào ngày mồng Chín tháng Av hằng năm, ngày đại lễ quốc tang tưởng niệm sự sụp đổ của Đền Thờ Giêrusalem xưa.

Sau những ngọn lửa thiêu sách là những sắc lệnh trục xuất cay đắng. Vào năm 1290, vua nước Anh là Edward I đã ban hành sắc lệnh trục xuất toàn bộ người Do Thái ra khỏi bờ cõi nước Anh. Khoảng ba ngàn con người đã phải nuốt nước mắt thu dọn hành lý rời bỏ quê hương, chỉ được phép mang theo những gì có thể khuân vác trên hai bàn tay. Phải mất hơn ba trăm năm mươi năm sau đó, dưới thời Oliver Cromwell vào thế kỷ XVII, người Do Thái mới chính thức được phép quay trở lại sinh sống trên đất Anh. Đến năm 1306, một sắc lệnh trục xuất tương tự cũng được ban hành tại vương quốc nước Pháp.

Rời nước Anh năm 1290
Rời nước Anh năm 1290

Cơn đại dịch Cái Chết Đen năm 1348

Năm 1348, cơn đại dịch hạch kinh hoàng nhất trong lịch sử nhân loại, được gọi là Cái Chết Đen, đã từ phương Đông tràn vào tàn phá lục địa châu Âu, cướp đi sinh mạng của khoảng một phần ba, và có những vùng lên tới hơn một nửa tổng số dân số. Người đương thời hoàn toàn bất lực và hoang mang không tài nào hiểu nổi vì sao con người ta lại ngã lăn ra chết la liệt nhanh đến thế.

Giữa cơn hoảng loạn, một tin đồn quái ác lan khắp nơi: người Do Thái đã bỏ thuốc độc vào giếng để giết người Kitô giáo!

Tại Thụy Sĩ, một vài người Do Thái nghèo khổ bị bắt giam và bị tra tấn dã man cho đến khi họ chịu mở miệng thừa nhận tội trạng mà mình không hề làm. Những biên bản nhận tội bị moi ra dưới đòn roi tra tấn ấy lập tức được sao chép và gửi hỏa tốc tới các hội đồng thành phố khác trên khắp châu Âu. Và những cuộc tắm máu trả thù man rợ đã bùng nổ dữ dội dọc theo lưu vực sông Rhine, lan rộng khắp nước Đức, nước Pháp và Thụy Sĩ. Tại thành phố Strasbourg, vị quan tòa công minh đứng lên bảo vệ người Do Thái liền bị hội đồng thành phố bỏ phiếu cách chức ngay lập tức. Vào ngày 14 tháng Hai năm 1349, đúng ngày lễ thánh Valentine, chính quyền Strasbourg lùa khoảng hai ngàn người Do Thái vào nghĩa địa của họ rồi thiêu sống, chỉ tha ai chịu nhận phép Rửa tội! Điều xót xa là vào lúc cuộc thảm sát ấy diễn ra, bệnh dịch hạch thậm chí còn chưa lan tới thành phố này. Tại hàng trăm thị trấn khác, những cộng đoàn Do Thái từng định cư yên ổn suốt nhiều thế kỷ bỗng chốc bị xóa sổ hoàn toàn khỏi bản đồ. Đến tháng Tám năm 1349, cộng đoàn Do Thái tại thành phố cổ Mainz, nơi câu chuyện của chương sách này khởi đầu, lại một lần nữa bị tàn sát tiêu diệt sạch.

Giữa cơn điên cuồng ấy, tiếng nói của vị cha chung đã cất lên. Từ Avignon, nơi Tòa Thánh đang tạm đóng đô, Đức Giáo hoàng Clêmentê VI đã liên tiếp ban hành hai thông điệp tông tòa đanh thép trong năm 1348. Bằng lý lẽ sáng suốt, ngài vạch rõ lời vu cáo đầu độc giếng là dối trá: chính người Do Thái cũng nhiễm bệnh và chết như mọi người, và dịch hạch vẫn hoành hành ở những nơi không có một người Do Thái nào! Ngài truyền các giám mục phải bảo vệ người Do Thái, và ra vạ tuyệt thông cho ai dùng bạo lực với họ. Nhờ thế, người Do Thái ở vùng Avignon của Tòa Thánh được bình an.

Văn thư bảo hộ năm 1348
Văn thư bảo hộ năm 1348

Thế nhưng ở những vùng đất xa xôi ngoài tầm kiểm soát của Tòa Thánh, ít có ai chịu lắng nghe tiếng nói khôn ngoan của Đức Giáo hoàng. Những người Do Thái sống sót sau cơn bão lửa năm 1348 đã phải ôm con thơ chạy trốn về phương Đông, tìm đường sang nương náu tại vương quốc Ba Lan, nơi vị vua anh minh Casimia Đại đế đã mở rộng vòng tay đón tiếp họ. Nhà vua đã ban hành và mở rộng các bản hiến chương đặc quyền lịch sử vào các năm 1334 và 1364, dựa trên hiến chương cổ năm 1264 của công tước Bolesław Mộ Đạo, bảo đảm cho người Do Thái được hưởng đầy đủ quyền tự do tôn giáo, tự do buôn bán và được pháp luật hoàng gia bảo vệ nghiêm ngặt. Kể từ cột mốc nhân từ ấy, đất nước Ba Lan đã trở thành quê hương dung thân của cộng đồng người Do Thái đông đảo và trù phú nhất trên toàn thế giới suốt nhiều thế kỷ sau đó. Tới thập niên 1930, đã có hơn ba triệu người Do Thái sinh sống tại Ba Lan, trước khi phần lớn trong số họ bị Đức Quốc Xã sát hại trong thảm họa diệt chủng Holocaust.

Năm 1492: chuyến viễn xứ đau buồn từ đất nước Tây Ban Nha

Tại bán đảo Iberia, cộng đồng người Do Thái từng có một lịch sử định cư lâu đời hàng ngàn năm, trải qua bao thăng trầm dưới sự cai trị của các vương triều Hồi giáo rồi đến các triều vua Công giáo. Nơi đây từng chứng kiến một thời kỳ hoàng kim rực rỡ của văn hóa Do Thái: họ trở thành những vị ngự y tài ba, những nhà ngoại giao, nhà thơ và triết gia lỗi lạc trong các triều đình. Tiêu biểu nhất là Moshe ben Maimon, người mà cả châu Âu và thế giới kính cẩn gọi bằng cái tên Maimonides, sinh tại Córdoba năm 1138, một trong những bộ óc triết học vĩ đại nhất của thời Trung Cổ. Thánh Tôma Aquinô đọc kỹ Maimonides và trích dẫn ông với danh xưng kính cẩn “Rabbi Moses”.

Nhưng bầu trời ấy sụp đổ mùa hè năm 1391: bạo loạn chống Do Thái bùng lên ở Sevilla tháng Sáu rồi lan khắp Tây Ban Nha như cơn cuồng phong. Hàng ngàn người bị giết, hàng chục ngàn người phải chịu phép Rửa tội để giữ mạng cho gia đình. Những người ấy, gọi là “các Kitô hữu mới”, về sau hay bị nghi chỉ theo đạo bề ngoài, bên trong vẫn lén giữ luật cũ. Chính để thanh lọc họ mà triều đình Tây Ban Nha lập Tòa Thẩm Tra năm 1478, như các chương sau sẽ kể.

Và rồi dấu chấm hết lịch sử nghiệt ngã đã điểm: ngày 31 tháng Ba năm 1492, ba tháng sau khi quân Công giáo chiếm Granada, xóa vương quốc Hồi giáo cuối cùng trên bán đảo, vua Ferdinand xứ Aragon và nữ hoàng Isabella xứ Castile ký Sắc lệnh Alhambra: mọi người Do Thái ở Tây Ban Nha, nếu không chịu Rửa tội, phải rời đất nước vĩnh viễn trong bốn tháng!

Họ bị cấm ngặt không được mang theo vàng bạc hay đá quý ra khỏi biên giới. Nhà cửa, đất đai và tài sản tích tụ qua bao thế hệ của các gia đình Do Thái bị ép buộc phải bán tháo với giá rẻ mạt gần như cho không. Giới sử học ước tính có khoảng một trăm ngàn người Do Thái đã phải ngậm ngùi dắt díu nhau xuống thuyền rời bỏ mảnh đất quê hương chôn nhau cắt rốn: một số vượt biên giới sang Bồ Đào Nha, số khác chạy sang các bờ biển Bắc Phi, sang các thành phố nước Ý, và đông đảo nhất là tiến sang lãnh thổ của Đế quốc Hồi giáo Ottoman, nơi vị quốc vương sáng suốt Bayezid II đã mở rộng vòng tay đón tiếp họ và ban cho họ quyền tự do sinh sống. Biết bao người già yếu và trẻ thơ đã ngã gục vì đói rét và bệnh tật trên con đường lưu lạc tha hương.

Chuẩn bị rời quê hương
Chuẩn bị rời quê hương

Nhánh người Do Thái di tản lịch sử ấy được gọi bằng danh xưng người Do Thái Sephardi, bắt nguồn từ chữ Sepharad, danh từ tiếng Híp-ri dùng để chỉ đất nước Tây Ban Nha. Điều kỳ diệu là trải qua suốt hơn năm trăm năm sống lưu lạc nơi đất khách quê người, các thế hệ con cháu của người Do Thái Sephardi vẫn trung thành gìn giữ thứ ngôn ngữ thổ ngữ Tây Ban Nha cổ xưa của tổ tiên mình, gọi là tiếng Ladino, trong các bài hát ru và lời ăn tiếng nói gia đình. Mãi đến năm 2015, tròn 523 năm sau ngày ban hành sắc lệnh Alhambra, Quốc hội Tây Ban Nha mới chính thức thông qua một đạo luật chuộc lỗi lịch sử: cho phép tất cả các hậu duệ của những người Do Thái từng bị trục xuất năm 1492 được quyền xin nhập lại quốc tịch Tây Ban Nha mà không cần phải từ bỏ quốc tịch hiện tại của mình.

Và lịch sử lại ghi nhận một sự trùng hợp đầy ngậm ngùi: những đoàn thuyền chở những người Do Thái cuối cùng rời khỏi các hải cảng Tây Ban Nha vào đầu tháng Tám năm 1492 ấy lại nhổ neo đúng vào ngày mồng Chín tháng Av, đúng cái ngày thiêng liêng mà dân tộc Do Thái đời đời để tang cho sự sụp đổ của Đền Thờ Giêrusalem năm xưa!

Gọi đúng tên sự thật và cái ôm hòa giải của thời đại

Đọc lại những trang sử đẫm máu và nước mắt này, người tín hữu Công giáo hôm nay không khỏi cảm thấy se thắt và nhức nhối cõi lòng. Chúng ta hoàn toàn có quyền tự hào khẳng định một cách chân thực rằng: các vị Giáo hoàng tại Rôma đã nhiều lần ban hành các tông sắc để bảo vệ người Do Thái, rằng những vị giám mục can trường như Đức cha Gioan ở Speyer đã dùng cả mạng sống để chở che cho họ, và những vị đại thánh hiển linh như thánh Viện phụ Bênađô xứ Clairvaux đã liều mình đứng ra ngăn chặn các vụ thảm sát.

Thế nhưng, có một sự thật đau lòng khác mà chúng ta không thể nào né tránh hay chối bỏ: những đám đông từng cầm gươm đao tràn vào tàn sát người Do Thái ở Mainz, những con người từng châm lửa thiêu rụi các cỗ xe chở sách Talmud ở Paris, và những kẻ từng lùa hai ngàn con người vào nghĩa địa để thiêu sống ở Strasbourg, tất cả những con người ấy đều là những Kitô hữu đã lãnh nhận Bí tích Rửa tội! Họ vẫn hằng tuần đi tham dự Thánh lễ Chúa nhật. Và đáng buồn thay, chính đôi tai họ trong suốt nhiều thế hệ đã từng phải lắng nghe những bài giảng thuyết sai lầm từ các bục giảng nhà thờ chụp mũ miệt thị toàn bộ dân tộc Do Thái là “những kẻ sát thần”, là “những kẻ đã giết chết Chúa Kitô”! Luận điệu kết tội tập thể mù quáng ấy thực ra đã nhen nhóm từ rất sớm: ngay từ khoảng năm 170 sau Công nguyên, Giám mục Mêlitô thành Sarđê đã từng giảng rằng dân Ítraen đã giết chết Thiên Chúa của mình; và tư tưởng sai lệch ấy đã bị lặp đi lặp lại qua biết bao thế hệ bài giảng. Phải đợi mãi đến năm 1959, vị Giáo hoàng nhân từ là Thánh Giáo hoàng Gioan XXIII mới chính thức ra lệnh gạch bỏ cụm từ miệt thị “những người Do Thái bất tín” ra khỏi lời nguyện cầu cho người Do Thái trong nghi thức phụng vụ chiều Thứ Sáu Tuần Thánh của Giáo hội Công giáo Latinh!

Hội Thánh đã đi một chặng rất dài mới dám gọi đúng tên sự thật. Bước ngoặt đến từ một cuộc gặp: tháng Sáu năm 1960, Đức Gioan XXIII tiếp riêng sử gia Do Thái người Pháp Jules Isaac. Vợ và con gái ông đã bị Đức Quốc Xã đưa vào Auschwitz và không bao giờ trở về. Ông dành những năm cuối đời viết sách vạch gốc rễ của cái ông gọi là “nền giáo huấn của sự khinh miệt” trong các bài giảng Kitô giáo xưa. Nghe ông, Đức Gioan XXIII xúc động rơi nước mắt; ngài lập tức cho đưa việc hòa giải với người Do Thái vào chương trình Công đồng Vatican II.

Hoa trái nở ngày 28 tháng Mười năm 1965: Công đồng Vatican II ban hành Tuyên ngôn Nostra Aetate, Thời đại chúng ta. Đoạn số 4 công bố:

“Những gì đã xảy ra trong cuộc Thương Khó của Đức Kitô tuyệt đối không thể quy trách nhiệm một cách bừa bãi cho tất cả mọi người Do Thái thời bấy giờ không phân biệt, cũng như càng không thể quy trách nhiệm cho những người Do Thái ngày hôm nay. Mặc dù Hội Thánh là Dân mới của Thiên Chúa, người ta không bao giờ được phép trình bày người Do Thái như một dân tộc bị Thiên Chúa ruồng bỏ hay nguyền rủa, như thể điều đó được rút ra từ Kinh Thánh… Hội Thánh mạnh mẽ lên án mọi hình thức hận thù, mọi cuộc bách hại, và mọi biểu hiện của chủ nghĩa bài Do Thái nhắm vào người Do Thái, vào bất cứ thời đại nào và do bất cứ ai gây ra”.

Đồng thời, Công đồng long trọng nhắc lại lời dạy bất hủ của thánh Tông đồ Phaolô: rằng đối với dân tộc Do Thái, “những ân huệ và lời kêu gọi của Thiên Chúa là điều Ngài không bao giờ rút lại”!

Sau Công đồng, các vị Giáo hoàng đã không ngừng hiện thực hóa tinh thần hòa giải ấy bằng những nghĩa cử lịch sử vô cùng cảm động.

Ngày 13 tháng Tư năm 1986, Thánh Gioan Phaolô II bước vào Hội đường lớn của người Do Thái ở Rôma, Giáo hoàng đầu tiên vào một hội đường Do Thái kể từ thánh Phêrô! Trước cộng đoàn Do Thái Rôma, cộng đoàn cổ nhất châu Âu, hơn hai ngàn năm, ngài ôm Ráp-bi trưởng Elio Toaff và nói: “Các bạn chính là những người anh em vô cùng yêu quý của chúng tôi, và theo một nghĩa nào đó, các bạn chính là những người anh cả trong đức tin của chúng tôi!”

Cuộc gặp tại hội đường Rôma
Cuộc gặp tại hội đường Rôma

Và rồi vào ngày 26 tháng Ba năm 2000, trong chuyến hành hương lịch sử đến Đất Thánh Giêrusalem, hình ảnh vị Giáo hoàng già yếu bước tới đứng lặng thinh cầu nguyện trước Bức Tường Phía Tây, Bức Tường Than Khóc, phần còn sót lại của ngôi Đền Thờ Giêrusalem cổ xưa, đã làm rung động hàng triệu con tim trên khắp hành tinh. Theo phong tục đạo đức của người Do Thái, ngài đã thành kính đặt vào một khe nứt giữa những phiến đá ngàn năm một mảnh giấy nhỏ ghi lại lời nguyện cầu sám hối chân thành của toàn thể Hội Thánh:

“Lạy Thiên Chúa của tổ phụ chúng con, Chúa đã chọn ông Ápraham và dòng dõi ông để đem Danh Thánh Chúa đến cho muôn dân nước. Chúng con vô cùng đau buồn và chân thành sám hối về hành vi của tất cả những ai, trong suốt dòng lịch sử, đã làm cho những người con yêu dấu này của Chúa phải chịu nhiều đau khổ. Xin Chúa dủ lòng tha thứ cho chúng con, và xin giúp chúng con biết cam kết sống tình huynh đệ đích thực với dân của Giao Ước muôn đời.”

Mảnh giấy ấy nay được giữ ở Yad Vashem, đài tưởng niệm nạn nhân Holocaust tại Giêrusalem.

Cũng chính trong những thế kỷ Trung Cổ đầy giông bão và xung đột ấy, tại một thị trấn nhỏ nép mình trên sườn đồi xanh tươi miền trung nước Ý, có một người con trai của một gia đình thương gia buôn vải giàu có đang lớn lên trong ân sủng. Chỉ ít năm nữa thôi, người thanh niên ấy sẽ can đảm cởi bỏ toàn bộ áo quần nhung lụa trên mình, đứng trần truồng giữa quảng trường thành phố trước mặt cha ruột và vị giám mục, để thưa lên một lời xác tín làm chấn động thời đại: Kể từ nay, con chỉ có một người Cha duy nhất đang ngự trên các tầng trời…

Chỉ ít năm nữa thôi, người thanh niên ấy sẽ can đảm cởi bỏ toàn bộ áo quần nhung lụa trên mình, đứng trần truồng giữa quảng trường thành phố trước mặt cha ruột và vị giám mục, để thưa lên một lời xác tín làm chấn động thời đại: Kể từ nay, con chỉ có một người Cha duy nhất đang ngự trên các tầng trời…

Chương 75 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“Xin đừng giết họ, kẻo dân Con quên lãng.”

Thánh vịnh, theo lời thánh Augustinô hay trích
Từ Mainz năm 1096 đến Sắc lệnh Alhambra, người Do Thái nhiều lần bị tàn sát và trục xuất. Nhiều người chạy sang Ba Lan, kẻ khác rời Tây Ban Nha qua Địa Trung Hải.

Những người trong chương

  • Đức Gioan Phaolô II · Ngày 26 tháng Ba năm 2000, ngài đặt vào khe Bức Tường Phía Tây một lời xin tha thứ. Mảnh giấy ấy nay được giữ ở Yad Vashem, Giêrusalem.
  • Meir thành Rothenburg · Bài thơ ông khóc những cuốn Talmud bị đốt ở Paris, người Do Thái khắp thế giới vẫn đọc mỗi năm vào ngày mồng Chín tháng Av.

Nơi ấy hôm nay

  • Speyer, Worms và Mainz. Speyer còn tàn tích hội đường cổ. Worms có nghĩa trang Do Thái cổ nhất châu Âu còn nguyên vẹn. Năm 2021, UNESCO ghi các di tích ấy vào Di sản Thế giới.
  • Hội đường lớn ở Rôma. Ngày 13 tháng Tư năm 1986, Đức Gioan Phaolô II bước vào đây, giáo hoàng đầu tiên vào một hội đường kể từ thánh Phêrô.

Muốn đọc thêm

Rm 11,25-26 · Công đồng Vaticanô II, Nostra Aetate số 4, vatican.va · Văn thư Sicut Judaeis · Êphraim thành Bonn, Sách Tưởng niệm · Thư của Đức Clêmentê VI năm 1348

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 76

Phanxicô, Đa Minh, Tôma và những thánh đường Gothic

Vì sao con trai nhà buôn vải giàu nhất Assisi cởi trả cả quần áo cho cha giữa quảng trường?

Khoảng 37 phút đọc