Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 76

Kiểm chứng chương 76: Phanxicô, Đa Minh, Tôma và những thánh đường Gothic

Chương 76 kể bốn câu chuyện của thế kỷ XIII: thánh Phanxicô, thánh Đa Minh, các trường đại học cùng thánh Tôma Aquinô, và những thánh đường Gothic. Đọc xong, bạn có thể tự hỏi: cảnh người con nhà buôn vải cởi áo giữa quảng trường có thật không, con bò câm là ai nói ra, và ai ghi lại những lời ấy. Về ba vị thánh, ta có những nguồn rất gần:

  • Thánh Phanxicô để lại chính các bài viết của mình.
  • Thánh Đa Minh có hồ sơ phong thánh năm 1233, với lời khai của các anh em từng sống với ngài.
  • Thánh Tôma có hồ sơ phong thánh năm 1319 và các tiểu sử của những người từng biết ngài.

Tuy vậy, các tiểu sử thời ấy được viết để làm gương, nên dọc đường có những chi tiết được thêm vào. Những trang này chỉ cho bạn chỗ tra, và nói rõ chỗ nào chắc, chỗ nào là truyền thống.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org. “Kh 21,10-11” nghĩa là sách Khải Huyền, chương 21, câu 10 và 11.

Các nguồn thời đầu về thánh Phanxicô được gom trong bộ Francis of Assisi: Early Documents (bốn tập, 1999 đến 2002). Khi ghi chú nói “1 Celano 84”, đó là Tiểu sử thứ nhất của Tôma thành Celano, đoạn 84.

Trước dinh giám mục Assisi

Phanxicô sinh năm 1181 hay 1182. Theo Truyện ba người bạn, mẹ ông rửa tội cho ông với tên Gioan, và người cha đi buôn ở Pháp về đổi tên con là Francesco. Chương viết người cha đặt tên con là Francesco, đúng ý.

Vụ kiện năm 1206 có trong 1 Celano 14 và 15, trong Truyện ba người bạn (các đoạn 19 và 20), và trong Đại tiểu sử của Bônaventura (chương 2, đoạn 4). Câu Phanxicô nói với cha, “Cho đến nay tôi gọi ông là cha dưới đất. Từ giờ tôi có thể nói không chút vướng bận: Lạy Cha chúng con ở trên trời”, nằm trong Truyện ba người bạn (đoạn 20) và trong Bônaventura. Chi tiết giám mục Guiđô lấy áo choàng quấn quanh ông có trong mọi nguồn. Chương kể đúng. Việc anh tuổi hai mươi bốn là tính từ năm sinh.

Hai mươi năm sau, khi ông mất, số anh em đã đông. Ở Công nghị Chiếu năm 1221, các nguồn kể khoảng ba ngàn anh em, có nguồn nói năm ngàn, và đến khi Phanxicô qua đời năm 1226 còn đông hơn. Áo của anh em thời đầu màu xám tro, màu của vải thô không nhuộm. Màu nâu đến sau. Chương viết “áo thụng xám”, đúng với buổi đầu.

Đạo của thành phố

Những điều chương kể về sự lớn lên của các thành phố, đồng tiền nặng hơn thửa ruộng, và vì sao các dòng khất thực ra đời là cách nhìn chung của các sử gia. Lester K. Little trình bày rõ nhất trong Religious Poverty and the Profit Economy in Medieval Europe (1978).

Về người Cathar và người Waldo, xem các chương 74 và 71.

“Hãy sửa lại nhà Ta”

Trận đánh Perugia mà Phanxicô ra trận là trận Collestrada năm 1202. Ông bị bắt và ở tù chừng một năm. Chương kể đúng. Assisi là thị trấn trên đồi ở miền trung nước Ý, Perugia là láng giềng và kẻ đối địch của nó. Celano kể về cuộc chiến và cơn bệnh ấy trong 1 Celano 4 đến 6.

Đoạn chương trích về người phong là lời mở đầu Di chúc của Phanxicô, viết năm 1226, các đoạn 1 đến 3. Đó là lời chính ngài. Chương dịch đúng. Chuyện xuống ngựa hôn tay người phong có trong 2 Celano 9 và trong Bônaventura.

Thánh giá San Damianô: năm 1205 hay 1206. Lời “Phanxicô, hãy đi sửa nhà Ta, như con thấy đó, nó đang đổ nát hoàn toàn” có trong 2 Celano 10 và Truyện ba người bạn (đoạn 13). Cây thánh giá thật nay treo trong vương cung thánh đường thánh Clara ở Assisi, vẽ theo lối Byzantium. Hai nhà nguyện ông sửa thêm là San Pietro và Portiuncula (Đức Bà các Thiên Thần). Chương kể đúng.

Bài Tin Mừng năm 1208: có lẽ ngày 24 tháng Hai năm 1208, lễ thánh Mátthia (1 Celano 22). Bài đọc là Mt 10,9-10 hoặc Lc 9,3. Lời Phanxicô, “Đây là điều tôi muốn”, có trong Celano. Chương kể đúng.

Hai người theo ông đầu tiên là Bênađô thành Quintavalle, một người giàu có, và Phêrô Catani, một luật gia. Tên “anh em hèn mọn” (fratres minores) xuất hiện trong Quy luật 1221 (Regula non bullata). Con số mười hai người khi lên Rôma là con số chương nêu, và chương 73 đã kể cuộc gặp với Innôcentê III. Quy luật mà Hônôriô III phê chuẩn bằng văn bản là bản năm 1223.

Trong Di chúc, Phanxicô viết rằng Chúa đã mặc khải lời chào của anh em cho ông, đúng như chương nói với câu “Xin Chúa ban bình an cho anh em”.

Phanxicô và vị sultan

Nguồn sớm nhất là Giacôbê thành Vitry, giám mục Acre, người có mặt ở Damietta. Ông kể chuyện này hai lần, một lần trong lá thư viết năm 1220 (thư VI), một lần trong cuốn Lịch sử phương Tây (Historia Occidentalis, đoạn 32), viết khoảng năm 1221 đến 1225. Lời vị sultan, “Hãy cầu nguyện cho tôi, để Thiên Chúa tỏ cho tôi biết tôn giáo nào đẹp lòng Người nhất”, có trong Lịch sử phương Tây. Chương kể đúng.

Chuyến đi diễn ra năm 1219, có lẽ vào tháng Chín, trong một lần ngưng chiến. Theo Bônaventura (chương 9, đoạn 8), anh Illuminatô đi cùng. Vị đặc sứ không muốn cho họ đi là hồng y Pelagiô. Al-Kamil là cháu của Saladin và cai trị Ai Cập từ năm 1218 đến 1238.

Các bản kể về sau thêm nhiều chi tiết, như chương nói. Chuyện thử lửa có trong Bônaventura nhưng không có trong các nguồn sớm nhất. Cuốn The Saint and the Sultan của Paul Moses (2009) kể lại cuộc gặp dựa trên các nguồn, rất dễ đọc.

Điều Quy luật 1221 nói về các anh em sống giữa người Hồi giáo là không cãi cọ, phục tùng mọi người, và loan báo đức tin khi thấy đẹp lòng Thiên Chúa (Regula non bullata, chương 16).

Lời chương nói Phanxicô là người Kitô hữu duy nhất trong cả cuộc thập tự chinh ấy đến với người Hồi giáo mà không mang gươm là cách nói nhấn mạnh của người viết. Trong trại cũng có nhiều tuyên úy không cầm gươm, nhưng không ai khác vượt chiến tuyến để giảng như ông. Ngày 4 tháng Hai năm 2019, nhân tám trăm năm cuộc gặp, Đức Phanxicô đến Abu Dhabi và ký Tuyên bố về Tình huynh đệ nhân loại với Đại Imam của al-Azhar. Văn bản có trên vatican.va.

Hang đá Greccio

Nguồn là 1 Celano 84 đến 87, viết năm 1228 và 1229, chỉ năm năm sau đêm ấy. Mọi chi tiết chương kể đều có trong Celano: người bạn tên Gioan, chủ đất ở Greccio, lo dọn máng cỏ; con bò và con lừa; đuốc và nến; Phanxicô làm phó tế, đọc Tin Mừng; chữ “Bêlem” kéo dài như tiếng chiên kêu, rồi liếm môi.

Về tục làm hang đá: trước Greccio đã có những vở kịch phụng vụ về Giáng Sinh trong các nhà thờ, và ở Rôma nhà thờ Đức Bà Cả giữ di tích người ta tin là từ máng cỏ. Nhưng Greccio là đêm làm cho tục này được yêu thích rộng rãi, nhất là nhờ các tu sĩ Phanxicô. Chương nói đúng như vậy. Những cảnh Chúa giáng sinh đồ sộ ở Napôli có về sau, vào thế kỷ XVIII, và chiếc đèn ngôi sao ở Philippines (parol) là một truyền thống riêng. Ngày 1 tháng Chạp năm 2019, Đức Phanxicô đến Greccio và ký tông thư Admirabile signum về ý nghĩa của hang đá. Văn bản có trên vatican.va.

Chỗ nói về hang đá ở Việt Nam, giấy bạc, rơm rạ, đèn nhấp nháy trong sân nhà nghèo, là cách người kể nối đêm Greccio với đời sống người Việt, không phải tài liệu nào ghi lại.

Bài ca Anh Mặt Trời

Dấu thánh: mùa thu năm 1224, trên núi La Verna, trong kỳ ăn chay kính tổng lãnh thiên thần Micae. Nguồn sớm nhất là thư của anh Êlia gửi cả dòng ngay sau khi Phanxicô mất năm 1226. Thư mô tả các vết thương, dù có học giả ngờ đây là bản viết muộn hơn. Celano cũng kể (1 Celano 94 và 95). Anh Lêô, người bạn thân của ngài, ghi chú về các dấu thánh trên mảnh da có chữ viết tay của chính Phanxicô, nay còn giữ ở Assisi. Chương gọi đây là trường hợp đầu tiên được ghi lại, đúng với điều các sử gia thường nói.

Bài Ca Vạn Vật viết năm 1225 ở San Damianô, bằng tiếng Umbria. Người ta thường coi đây là một trong những bài thơ đầu tiên của văn học Ý. Những câu về Chị Nước, như chương dịch, là đúng. Khổ về Chị Chết được thêm vào lúc ngài biết mình sắp mất, với câu chương trích: “Chúc tụng Chúa, lạy Chúa của con, vì Chị Chết của thân xác chúng con, không người sống nào thoát được.” Bản chép tay cổ nhất nằm trong thư viện Sacro Convento ở Assisi, mã cod. 338. Đức Phanxicô lấy tựa đề thông điệp Laudato si’ năm 2015 từ những chữ đầu của bài thơ.

Ngài qua đời chiều ngày 3 tháng Mười năm 1226 ở Portiuncula (1 Celano 110; Bônaventura, chương 14). Chi tiết nằm trần trên đất có trong 2 Celano 214. Ngài được Grêgôriô IX tuyên phong hiển thánh ngày 16 tháng Bảy năm 1228. Lễ ngài vào ngày 4 tháng Mười. Chương kể đúng.

Người bán sách của mình

Về thánh Đa Minh có hai nguồn chính. Một là Sách nhỏ về khởi đầu Dòng Giảng thuyết của chân phước Giođan thành Saxony, người kế vị ngài, viết khoảng năm 1233. Hai là hồ sơ phong thánh năm 1233, ghi lời khai ở Bologna và Toulouse.

Ngài sinh ở Caleruega, khoảng giữa năm 1170 và 1173. Chuyện bán sách ở Palencia có trong sách của Giođan (đoạn 10) và trong lời khai của anh Stêphanô ở Bologna. Câu về “những tấm da chết” nằm trong hồ sơ phong thánh. Chương kể đúng.

Chuyện ông chủ quán ở Toulouse nằm trong sách của Giođan (đoạn 13). Năm 1203 Đa Minh đi cùng giám mục Điêgô thành Osma. Nhà dành cho phụ nữ ở Prouille lập năm 1206 hoặc 1207. Ngày 22 tháng Chạp năm 1216, Hônôriô III phê chuẩn dòng. Tên “Dòng Giảng Thuyết” có trong một văn thư tháng Giêng năm 1217. Chương kể đúng.

Cuộc phân tán năm 1217 diễn ra ngày 15 tháng Tám, ở Toulouse. Giođan kể việc này. Lời “Hạt lúa tích trữ thì mục. Gieo vãi ra thì nảy mầm” là câu được truyền lại trong dòng, và xuất hiện trong các nguồn Đa Minh thế kỷ XIII, nên chương mở đầu bằng “theo truyền thống của dòng”. Bạn nên coi đó là lời truyền thống, chưa chắc là nguyên văn. Lúc ấy số anh em khoảng mười sáu hay mười bảy người. Ngài mất ở Bologna ngày 6 tháng Tám năm 1221 và được phong hiển thánh năm 1234.

Truyền thống kể rằng Đức Maria trao Kinh Mân Côi cho Đa Minh. Các sử gia không tìm thấy bằng chứng nào cho điều ấy trong thế kỷ của ngài. Chuyện này lớn dần về sau, nhất là qua công trình của Alan de la Roche vào thế kỷ XV. Các cha Đa Minh quả đã trở thành những người rao giảng lớn của kinh ấy, như chương nói.

Các đại học

Về Bologna, năm 1088 thường được nêu là năm thành lập, nhưng đó là một năm quy ước mà chính đại học chọn vào thế kỷ XIX. Trường ở Bologna lớn lên từ cuối thế kỷ XI. Chuyện ra đời của các đại học được kể ở chương 72.

Thư của Grêgôriô IX mở đầu bằng hai chữ Parens scientiarum, “Mẹ của các khoa học”, đề ngày 13 tháng Tư năm 1231, và là hiến chương bảo vệ Đại học Paris. Chương kể đúng.

Bảy môn khai phóng chia thành hai nhóm: trivium gồm ba môn (ngữ pháp, lô-gích, tu từ) và quadrivium gồm bốn môn (số học, hình học, âm nhạc, thiên văn). Việc học thần học ở Paris rất lâu, đến mười lăm năm hay hơn, theo quy chế của Đại học Paris năm 1215 và 1366.

Những buổi tranh luận mà ai cũng có thể hỏi bất cứ điều gì gọi là quodlibet. Thánh Tôma để lại mười hai tập loại này.

Về Aristote đến phương Tây: các bản dịch ở Bátđa nằm ở chương 55, và dịch giả Kitô hữu nổi tiếng nhất ở Bátđa là Hunayn ibn Ishaq, thế kỷ IX. Toledo được người Kitô hữu chiếm lại năm 1085, các bản dịch làm ở đó phần lớn vào thế kỷ XII, như của Gêrarđô thành Cremona. Guilêlmô thành Moerbeke, tu sĩ Đa Minh người Flandre, dịch trong những năm 1260 đến 1280. Các bản bình luận của Avicenna và Averroès đi cùng Aristote.

Lệnh cấm ở Paris: năm 1210, một công nghị ở Paris cấm dạy các sách triết học tự nhiên của Aristote, và quy chế năm 1215 nhắc lại. Năm 1231 Grêgôriô IX cho lập một ủy ban xét lại. Đến năm 1255, sách của Aristote đã thành sách học chính ở Paris.

Con bò câm

Nguồn về thánh Tôma là tiểu sử của Guilêlmô thành Tocco, viết khoảng năm 1318 đến 1323 cho việc phong thánh, và hồ sơ phong thánh năm 1319. Tocco quen biết Tôma lúc ông còn trẻ.

Ngài sinh khoảng năm 1225, có thể là 1224 hay 1226, ở Roccasecca giữa Rôma và Napôli. Ngài vào Monte Cassino lúc khoảng năm tuổi, tức khoảng 1230 hay 1231, như chương nói. Về Monte Cassino, xem chương 52.

Năm 1244, gia đình giam ngài chừng một năm, ở Roccasecca và Monte San Giovanni. Chuyện cô gái và khúc củi cháy có trong Tocco và hồ sơ phong thánh. Chuyện được kể từ sớm, nhưng các sử gia thận trọng với những chi tiết như dấu thánh giá vạch lên tường.

Biệt danh “con bò câm xứ Sicilia” do Tocco kể. Lời của Albertô, rằng tiếng rống của con bò này sẽ vang khắp thế giới, cũng nằm trong Tocco. Chữ “Sicilia” ở đây chỉ Vương quốc Sicilia, gồm cả miền nam nước Ý, nơi Tôma sinh ra. Chính Albertô được phong hiển thánh và tôn làm Tiến sĩ Hội Thánh năm 1931.

Toàn bộ tác phẩm của thánh Tôma được ước tính khoảng tám đến chín triệu chữ Latinh, nên chương nói “hơn tám triệu chữ” là đúng. Chuyện đọc cho nhiều thư ký cùng lúc có trong lời khai ở hồ sơ phong thánh và trong Tocco.

Tổng luận Thần học: lời mở đầu nói sách viết cho người mới học (incipientium). Không tính phần Bổ sung do các môn đệ thêm, sách có năm trăm mười hai vấn đề và khoảng hai ngàn sáu trăm bảy mươi điều mục, nên chương viết “hơn năm trăm vấn đề và hơn hai ngàn năm trăm điều mục” là đúng. Câu hỏi Thiên Chúa có hiện hữu không nằm ở phần I, vấn đề 2, điều 3. Mỗi điều mục kết thúc phần phản biện bằng một dòng mở đầu bằng Sed contra, “Ngược lại”. Ở đó ngài trích sách Xuất Hành, chương 3, câu 14. Chương dùng lối dịch cổ quen thuộc của người Công giáo Việt Nam cho câu ấy.

Lời “Ân sủng không hủy diệt tự nhiên, nhưng làm cho tự nhiên nên hoàn hảo” nằm ở phần I, vấn đề 1, điều 8, phần đáp lại phản biện 2. Chương trích đúng. Việc ngài gọi Aristote giản dị là “Triết gia” có khắp nơi trong Tổng luận.

Về ngày 6 tháng Chạp năm 1273: lời Tôma nói với Rêginalđô, rằng tất cả những gì ngài viết dường như chỉ là rơm rạ (sicut palea), nằm trong lời khai của Bartôlômêô thành Capua ở hồ sơ phong thánh, thuật lại lời anh Rêginalđô. Chương kể đúng. Đó là lời kể qua hai người, nhưng các sử gia coi là đáng tin.

Ngài mất ngày 7 tháng Ba năm 1274 ở Fossanova (chương 71 kể công đồng Lyon). Nếu sinh năm 1225 thì ngài mất lúc bốn mươi chín tuổi, như chương kể.

Ngày 7 tháng Ba năm 1277, giám mục Paris là Étienne Tempier lên án hai trăm mười chín mệnh đề, vài mệnh đề gần với quan điểm của thánh Tôma. Năm 1325, giám mục Paris rút lại phần lên án có liên quan đến ngài. Ngài được phong hiển thánh ngày 18 tháng Bảy năm 1323. Chương kể đúng.

Năm 1567, thánh Piô V tôn ngài làm Tiến sĩ Hội Thánh. Năm 1879, Lêô XIII ra thông điệp Aeterni Patris. Bộ Giáo luật 1983, điều 252, nêu đích danh thánh Tôma là vị thầy phải theo khi dạy thần học cho chủng sinh.

Những bài giảng bằng đá

Cung thánh mới của Saint-Denis được cung hiến ngày 11 tháng Sáu năm 1144. Suger viết về công trình này trong hai cuốn sách nhỏ của chính ông, có bản song ngữ của Erwin Panofsky (1946). Ý ánh sáng là hình ảnh của Thiên Chúa có trong các câu thơ ông cho khắc lên cánh cửa nhà thờ, mà chương trích theo bản tiếng Anh của Panofsky.

Cung thánh Saint-Denis năm 1144 chưa có trụ chống bay. Kỹ thuật này xuất hiện vài chục năm sau, có lẽ lần đầu ở Nhà thờ Đức Bà Paris khoảng năm 1170 đến 1180. Chương viết đúng như vậy: “vài chục năm sau”.

Chữ “Gothic” do các nhà văn thời Phục Hưng như Giorgio Vasari đặt ra để chê lối xây ấy là “của dân Goth”, tức man rợ. Chương kể đúng.

Về các thánh đường: Chartres xây lại sau trận hỏa hoạn năm 1194 và xong phần chính khoảng năm 1220. Nhà thờ Đức Bà Paris khởi công năm 1163, cháy hồi tháng Tư năm 2019 và mở cửa lại tháng Chạp năm 2024. Reims khởi công năm 1211, Amiens năm 1220. Köln khởi công năm 1248 nhưng mãi đến năm 1880 mới xong, sau sáu trăm ba mươi hai năm. Chương nói đúng là có ngôi xây rất lâu. Nhà nguyện Sainte-Chapelle ở Paris được cung hiến năm 1248 để đặt Mão Gai mà vua Louis IX mua của Baldwin II, hoàng đế ở Constantinôpôli.

Chuyện kéo xe đá có trong thư của Haimon, viện phụ Saint-Pierre-sur-Dives, và trong biên niên sử của Robert thành Torigni, kể về Chartres năm 1144 và 1145. Các sách ấy kể về những lãnh chúa tự mắc mình vào xe. Chương viết “các tác giả đương thời kể rằng”, đúng mức chắc chắn.

Nhiều cửa sổ ở Chartres có hình những người thợ của các phường hội đã góp tiền làm kính, như chương nói.

Về thành thánh trong sách Khải Huyền, chương trích Kh 21,10-11: “từ trời, từ nơi Thiên Chúa mà xuống, mang vinh quang của Thiên Chúa. Ánh sáng chói lọi của nó giống như ngọc quý, như ngọc bích, trong vắt như pha lê”. Bức tường và vàng ròng của thành nằm ở các câu 18 đến 21.

Cuốn Gothic Architecture and Scholasticism của Erwin Panofsky (1951) làm cho cách so sánh Tổng luận với thánh đường Gothic nổi tiếng. Đoạn cuối chương là suy nghĩ của người viết.

Đạo của người làng

Công đồng Latêranô IV, điều 21, buộc mỗi năm xưng tội ít nhất một lần và rước lễ trong mùa Phục Sinh. Xem chương 73.

Sách hướng dẫn cho khách hành hương đi Santiago nằm trong Codex Calixtinus, thế kỷ XII. Chiếc vỏ sò là dấu hiệu của người hành hương. Các bêghin là những phụ nữ sống chung mà không khấn dòng, phổ biến ở vùng Flandre từ thế kỷ XIII. Chương kể đúng.

Về lễ Mình Máu Thánh Chúa: thánh nữ Juliana thành Cornillon, ở Liège, mất năm 1258. Năm 1264, Urbanô IV ban sắc chỉ Transiturus. Thánh Tôma soạn kinh nguyện cho ngày lễ, trong đó có bài Pange lingua với những khổ cuối Tantum ergo. Phần lớn các học giả nhận đây là tác phẩm của ngài. Chương kể đúng.

Câu cuối của chương nói về một bà cụ tám mươi tuổi bên sông Rhine không chịu đào một ngôi mộ lên. Đó là thánh nữ Hildegard, được kể ở chương 77.

Những người trong chương

Phanxicô Assisi. Phêrô Bênađônê, cha ngài. Guiđô, giám mục Assisi.

Bênađô thành Quintavalle và Phêrô Catani, các anh em đầu tiên. Illuminatô, anh em đi cùng sang Ai Cập.

Al-Kamil, sultan Ai Cập.

Giacôbê thành Vitry, giám mục Acre.

Tôma thành Celano và Bônaventura, những người viết tiểu sử.

Gioan thành Greccio, người bạn lo dọn máng cỏ.

Clara, người được nhắc ở San Damianô (chương 77).

Đa Minh. Điêgô, giám mục Osma. Giođan thành Saxony, người kế vị. Hônôriô III, giáo hoàng.

Grêgôriô IX, giáo hoàng.

Averroès (Ibn Rushd), triết gia Hồi giáo. Guilêlmô thành Moerbeke, dịch giả.

Tôma Aquinô. Albertô Cả. Rêginalđô thành Piperno, thư ký và bạn.

Suger, viện phụ Saint-Denis.

Những nơi trong chương

Assisi, San Damianô, Portiuncula. Perugia. Damietta, Ai Cập. Greccio. Núi La Verna. Caleruega, Palencia, Tây Ban Nha. Toulouse, Prouille. Bologna, Paris. Bátđa, Toledo. Roccasecca, Monte Cassino, Köln, Napôli, Orvieto, Fossanova. Saint-Denis, Chartres, Reims, Amiens.

Đọc thêm

Nếu chỉ đọc một trang, hãy đọc Di chúc của thánh Phanxicô: ngắn, chính ngài viết, và có câu về người phong mà chương trích. Nếu muốn nghe thánh Tôma nói, bạn đọc phần I, vấn đề 2 của Tổng luận Thần học, nơi ngài bàn Thiên Chúa có hiện hữu không. Chỉ vài trang thôi, và bạn sẽ thấy cách ngài nêu lý lẽ chống lại trước rồi mới trả lời. Bộ Francis of Assisi: Early Documents gom các tiểu sử đầu tiên của thánh Phanxicô. Về cuộc gặp với vị sultan, cuốn của Paul Moses rất dễ đọc. Về mối liên hệ giữa kiến trúc Gothic và tư tưởng kinh viện, xin xem cuốn của Panofsky nêu ở trên.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 52 (thánh Biển Đức và Monte Cassino), chương 55 (Hồi giáo trỗi dậy và Bátđa), chương 70 (Damietta), chương 74 (người Cathar), chương 71 (người Waldo và Công đồng Lyon), chương 73 (Innôcentê III) và chương 77 (thánh Clara và thánh Hildegard).

Trở lại chương 76