Chương 76
Thế kỷ XIII · Assisi, Bologna, Paris
- Nơi chốn
- Assisi, Greccio, La Verna, Damietta, Caleruega, Toulouse, Bologna, Paris, Köln, Napôli, Fossanova, Saint-Denis, Chartres
- Giáo hoàng
- Luciô II … Grêgôriô X
- Hoàng đế
- Lothair III … Frederick II
Vào mùa xuân năm 1206, tại quảng trường trước tòa giám mục thị trấn Assisi, toàn thể dân cư trong vùng kéo nhau ra xem một vụ kiện chấn động.
Assisi là một thị trấn cổ kính nằm trên triền đồi miền trung nước Ý, cách giáo đô Rôma vài ngày đường bộ. Người đứng đơn khởi kiện là ông Phêrô Bênađônê, một thương gia buôn bán tơ lụa giàu có bậc nhất trong thành. Còn kẻ bị kiện không ai khác chính là con trai ruột của ông: chàng thanh niên Phanxicô, lúc ấy vừa tròn hai mươi bốn tuổi. Phanxicô đã cả gan lén lấy những sấp vải quý trong cửa hàng của gia đình đem ra chợ bán, rồi gom toàn bộ số tiền ấy đem dâng cho một ngôi nhà nguyện nhỏ điêu tàn ngoài rìa tường thành để nhờ sửa chữa. Người cha nổi trận lôi đình: đứa con trai cưng từng là thủ lĩnh hào hoa của đám thanh niên nhà giàu trong thị trấn, quen nếp sống tiệc tùng xa hoa thâu đêm suốt sáng, nay bỗng nhiên hành xử như một kẻ mất trí! Ông đâm đơn kiện đòi lại từng đồng bạc, đồng thời đòi truất quyền thừa kế gia tài của con.
Trước mặt bàn dân thiên hạ, Đức Giám mục Guiđô ôn tồn khuyên Phanxicô hãy trả lại số tiền ấy cho cha. Chàng thanh niên không đáp một lời. Anh lẳng lặng bước vào một gian phòng bên trong tòa giám mục, rồi bước trở ra trước con mắt kinh ngạc của đám đông: anh trút bỏ toàn bộ áo quần sang trọng trên người, hoàn toàn trần trụi, hai tay ôm trọn bộ y phục vừa cởi cùng túi tiền đem đặt xuống trước chân người cha. Đoạn, anh cất giọng dõng dạc tuyên bố trước mọi người:
“Cho đến tận giờ phút này, tôi vẫn gọi ông là cha dưới đất. Nhưng kể từ nay, tôi có thể thanh thản cất lời mà không chút vướng bận: Lạy Cha chúng con ở trên trời!”
Xúc động trước cử chỉ đức tin phi thường ấy, vị giám mục liền tiến lại gần, cởi tấm áo choàng rộng của mình quấn quanh thân thể đang run rẩy vì giá lạnh của chàng thanh niên. Người cha lẳng lặng gom đống quần áo và túi tiền quay gót trở về nhà.
Hai mươi năm sau biến cố ấy, khi Phanxicô trút hơi thở cuối cùng, đã có hàng ngàn con người trên khắp lục địa châu Âu khoác lên mình tấm áo vải thô màu xám tro, thắt sợi dây thừng ngang lưng, đi chân đất và sống trọn vẹn nếp sống nghèo khó triệt để như anh từng sống.
Tiếng gọi Tin Mừng nơi phố thị
Bước sang thế kỷ XII và XIII, bức tranh xã hội châu Âu chứng kiến những chuyển biến sâu sắc. Các đô thị thương mại bắt đầu phát triển sầm uất, quy tụ đông đảo giới thương nhân, thợ thủ công, giới làm thuê và những dòng người nghèo khổ từ các làng quê đổ về tìm kế sinh nhai. Đồng tiền thương nghiệp bắt đầu có sức nặng chi phối hơn cả những thửa ruộng phong kiến. Có những gia đình vươn lên giàu có rất nhanh chóng, trong khi những khu ổ chuột nghèo nàn thì mọc lên chen chúc sát chân tường thành.
Thế nhưng cơ cấu tổ chức của Giáo hội thời bấy giờ vẫn còn mang nặng nếp sinh hoạt của một thế giới nông thôn cũ kỹ: mỗi làng quê có một nhà xứ nhỏ, còn các đan sĩ chiêm niệm thì ẩn mình trong những đan viện mênh mông cách biệt ngoài đồng hoang. Nơi phố thị mới nổi, nhiều linh mục thiếu học thức, trong khi các vị giám mục lại sống trong nhung lụa quyền quý. Người nghèo nơi đô thị cảm thấy lạc lõng và bị bỏ rơi ngay trong lòng Mẹ Hội Thánh. Và như các chương 71 và 74 đã thuật lại, chính sự hụt hẫng thiêng liêng ấy đã đẩy biết bao tâm hồn tìm đến với các phong trào ly khai như phái Cathar hay phái Waldo, những nơi lớn tiếng rao giảng về một hình mẫu Hội Thánh nghèo khó như thời các Tông đồ.
Câu trả lời mang tính cứu vãn của Thần Khí đã xuất hiện qua hai con người đặc biệt: một là chàng thanh niên người Ý con nhà buôn vải, và người kia là một vị linh mục người Tây Ban Nha xuất thân dòng dõi quý tộc nhỏ. Hai vị đã khai sinh ra một mô hình tu trì hoàn toàn mới mẻ cho lịch sử: các tu sĩ không còn rút vào bốn bức tường đan viện khép kín nơi đồng quê; họ bước thẳng vào giữa các ngõ ngách phố thị ồn ào, không sở hữu ruộng đất hay bổng lộc cố định, hoàn toàn sống nhờ vào sự bố thí của tha nhân và sức lao động nhật trình. Người đời gọi họ bằng danh xưng: các dòng khất thực.

“Phanxicô, hãy đi sửa lại nhà Ta!”
Phanxicô sinh vào khoảng năm 1181 tại Assisi. Cha ngài thường xuyên buôn bán tơ lụa sang tận nước Pháp, nên đã âu yếm đặt tên cho con trai là Francesco, nghĩa là “chú bé người Pháp”. Lớn lên trong giàu sang nhung lụa, cậu thanh niên có khiếu ca hát, ăn mặc chải chuốt, tiêu tiền không tiếc tay và mang ước mơ cháy bỏng trở thành một hiệp sĩ oai phong. Năm hai mươi tuổi, cậu hăm hở cưỡi ngựa ra trận tham gia cuộc chiến tranh giữa Assisi và thành bang láng giềng Perugia. Trận đánh thất bại, Phanxicô bị bắt làm tù binh, nếm mùi ngục tù suốt gần một năm trời trước khi được chuộc về nhà trong tình trạng bệnh tật suy sụp.
Trong những ngày dưỡng bệnh, ơn Chúa bắt đầu chạm vào lòng ngài. Một lần cưỡi ngựa quanh Assisi, ngài gặp một người phong. Từ nhỏ ngài sợ người phong đến nỗi thấy từ xa đã bịt mũi quay đi. Nhưng lần này, ngài xuống ngựa, lại gần, đặt đồng tiền vào bàn tay lở loét và cúi hôn bàn tay ấy. Cuối đời, ngài mở đầu bản Di chúc bằng chính ký ức ấy:
“Khi tôi còn đắm chìm trong tội lỗi, việc nhìn thấy người phong cùi đối với tôi quả là điều cay đắng vô cùng. Thế nhưng chính Chúa đã thân hành dẫn tôi đến giữa họ, và tôi đã mở lòng xót thương họ. Và khi tôi rời khỏi họ, thì chính cái điều trước đây từng làm cho tôi cảm thấy ghê tởm cay đắng, nay lại biến thành sự ngọt ngào êm dịu cho cả tâm hồn lẫn thể xác tôi.”
Vào một ngày năm 1205, ngài bước vào cầu nguyện bên trong ngôi nhà nguyện nhỏ San Damianô ở ngoại ô thị trấn, một nơi lúc bấy giờ đã điêu tàn, xiêu vẹo và gần như bị bỏ hoang. Trên bàn thờ treo một cây thánh giá gỗ vẽ theo phong cách Byzantium cổ, với đôi mắt Chúa Giêsu mở to hiền từ. Tác giả viết hạnh tích đầu tiên là Tôma thành Celano kể lại rằng: đang lúc quỳ cầu nguyện, Phanxicô nghe thấy một tiếng phán huyền nhiệm phát ra từ cây thập giá: “Phanxicô, hãy đi sửa lại nhà Ta, vì như con thấy đó, nó đang sụp đổ hoàn toàn!” Ban đầu, ngài hiểu mệnh lệnh ấy theo nghĩa đen trần thế: ngài liền đi xin từng viên đá, tự tay khuân vác, tự tay trộn vữa để trùng tu lại nhà nguyện San Damianô, rồi tiếp tục sửa sang thêm hai nhà nguyện hoang phế khác. Mãi về sau ngài mới vỡ lẽ nhận ra rằng “ngôi nhà” mà Chúa muốn ngài sửa chữa chính là toàn thể Giáo hội mầu nhiệm đang rạn nứt. Cây thánh giá gỗ lịch sử San Damianô ấy hiện vẫn còn được lưu giữ trang trọng bên trong Vương cung thánh đường Thánh Clara tại Assisi.

Đến năm 1208, trong một Thánh lễ, khi nghe vị linh mục công bố đoạn Tin Mừng về việc Chúa Giêsu sai các môn đệ lên đường truyền giáo: “Anh em đừng kiếm vàng bạc hay tiền đồng để giắt lưng; đi đường đừng mang bao bị, đừng mang hai áo, đừng đi giày dép, cũng đừng cầm gậy…”, Phanxicô liền reo lên trong sung sướng: “Đây chính là điều tôi hằng tìm kiếm!” Ngài cởi giày, bỏ gậy, thay thắt lưng da bằng sợi dây thừng, rồi lên đường giảng Tin Mừng.
Các môn đệ đầu tiên bắt đầu tìm đến gia nhập. Người đầu tiên là Bênađô thành Quintavalle, một thương gia giàu có và đức độ trong thành Assisi; kế tiếp là Phêrô Catani, một luật gia uyên bác; rồi lần lượt những anh em khác. Khi nhóm quy tụ đủ mười hai người, Phanxicô dẫn anh em về Rôma yết kiến Đức Giáo hoàng Innôcentê III như chương 73 đã nhắc tới. Ngài khiêm nhường đặt tên cho cộng đoàn là “Anh Em Hèn Mọn”, khai sinh ra Dòng Anh Em Hèn Mọn, tức Dòng Phanxicô. Phần lớn anh em thuở ban đầu đều là các giáo dân bình dị chứ không phải giáo sĩ. Họ làm thuê kiếm sống, dấn thân săn sóc các bệnh nhân phong cùi nơi các trại bệnh, và chỉ đi xin của bố thí khi không ai thuê mướn. Lời rao giảng của họ ngắn gọn, mộc mạc, tập trung vào tinh thần sám hối và hòa giải Tin Mừng. Câu chào cửa miệng bất hủ của họ là: “Xin Chúa ban bình an cho anh em!”, lời chào mà chính thánh nhân xác nhận trong Di chúc là do Chúa mặc khải truyền dạy.
Dòng phát triển nhanh chóng với tốc độ kỳ diệu: tại phiên họp toàn thể năm 1221, được gọi là “Công nghị Chiếu” vì hàng ngàn tu sĩ phải ngủ tạm bợ trong những túp lều đan bằng lau sậy dựng quanh nhà nguyện nhỏ Portiuncula, các nguồn sử liệu ghi nhận đã có từ ba đến năm ngàn tu huynh tề tựu đông đủ! Hai năm sau, vào năm 1223, Đức Giáo hoàng Hônôriô III đã long trọng ban hành tông sắc chính thức phê chuẩn bản Tu luật của dòng.
Cuộc hội ngộ lịch sử với vị Sultan Hồi giáo
Năm 1219, giữa lúc cuộc Thập tự chinh thứ năm đang diễn ra ác liệt tại Ai Cập và đạo quân phương Tây đang vây hãm thành phố cảng Damietta như chương 70 đã kể, Phanxicô đã xuống thuyền vượt biển sang chiến trường. Ngài tha thiết xin vị Hồng y đặc sứ Tòa Thánh cho phép ngài được một mình bước qua làn ranh chiến tuyến sang doanh trại đối phương. Vị đặc sứ nghĩ ngài là kẻ mất trí liều mạng, nhưng cuối cùng cũng đồng ý cho đi. Cùng với tu huynh Illuminatô, Phanxicô bước đi bằng hai bàn tay trắng tiến thẳng vào phòng tuyến của quân Hồi giáo. Lính gác bắt giữ hai người, đánh đập dã man rồi điệu đến trước mặt vị Sultan của Ai Cập là al-Kamil.
Al-Kamil là cháu Saladin, một vị vua thông thái đang trực tiếp chỉ huy cuộc chiến. Cuộc đối thoại không được ghi lại đầy đủ, nhưng Giám mục Giacôbê thành Vitry, có mặt ở trại quân lúc ấy, viết rằng Sultan đã kính cẩn nghe Phanxicô nói về Chúa Kitô nhiều ngày, rồi cho người hộ tống ngài về an toàn. Ông còn kể lúc chia tay, Sultan kín đáo xin ngài: “Xin thầy hãy cầu nguyện cho tôi, để Thiên Chúa đoái thương tỏ cho tôi biết tôn giáo nào là đẹp lòng Người nhất!” Phanxicô không thể làm cho vị Sultan cải đạo, nhưng ngài đã trở thành một trong những người Kitô hữu hiếm hoi trong suốt hai thế kỷ Thập tự chinh dám bước đến với người Hồi giáo bằng trái tim trần trụi của tình huynh đệ mà không cần đến vũ khí hay gươm giáo!
Tầm nhìn đối thoại hòa bình ấy đã được ngài đúc kết ngay trong Tu luật năm 1221: ngài căn dặn các tu huynh khi đến sống giữa người Hồi giáo tuyệt đối không được tranh chấp hay cãi vã, nhưng hãy sống vâng phục mọi người vì lòng kính mến Chúa, và khi nhận thấy thời cơ thuận tiện theo ý Chúa thì hãy can đảm công khai loan báo Lời Chúa. Đúng tám trăm năm sau cuộc gặp gỡ lịch sử ấy, vào tháng Hai năm 2019, Đức Giáo hoàng Phanxicô đã đặt chân đến Abu Dhabi, cùng với Đại Imam Ahmed el-Tayeb của Đền thờ Hồi giáo al-Azhar ký kết bản Tuyên ngôn chung về Tình Huynh đệ Nhân loại lịch sử.
Đêm Giáng sinh huyền diệu ở Greccio và nguồn gốc hang đá
Vào đêm đại lễ Giáng Sinh năm 1223, tại ngôi làng miền núi Greccio nằm ở phía bắc kinh thành Rôma, thánh Phanxicô đã nảy sinh một sáng kiến mục vụ kỳ diệu. Ngài nhờ một người bạn thân là một điền chủ địa phương tên là Gioan chuẩn bị sẵn trong một hang đá tự nhiên giữa rừng một máng cỏ thật trải rơm khô, rồi dắt vào đó một con bò thật và một con lừa thật. Đêm hôm ấy, dân làng từ khắp các sườn đồi nô nức cầm đuốc sáng và nến hoa kéo về vây kín hang đá. Một vị linh mục dâng Thánh lễ ngay trên máng cỏ. Thánh Phanxicô, lúc bấy giờ đang là một thầy phó tế, đã long trọng công bố bài Tin Mừng Giáng Sinh rồi cất giọng giảng giải về “Hài Nhi bé nhỏ thành Bêlem”. Tôma thành Celano ghi lại rằng giọng nói của ngài lúc ấy dịu dàng và tha thiết đến nỗi mỗi khi phát âm chữ “Bêlem”, ngài kéo dài âm thanh êm ái như tiếng kêu của chú chiên con, rồi đưa lưỡi liếm môi như thể đang nếm được vị ngọt lịm của danh thánh Chúa!
Tôma thành Celano chép lại biến cố này chỉ năm năm sau dựa trên lời chứng của các nhân chứng có mặt: thánh nhân muốn giúp cho người bình dân được tận mắt chiêm ngắm cảnh tượng bần hàn cùng cực mà Con Thiên Chúa đã tự nguyện đón nhận khi giáng sinh làm người, nằm co ro trên đống rơm khô giữa hơi ấm của loài súc vật. Nơi mầu nhiệm Nhập Thể, Phanxicô đã nhận ra sự tự hạ khôn cùng của Thiên Chúa.
Từ đêm Giáng Sinh lịch sử tại Greccio ấy, truyền thống làm hang đá Giáng Sinh đã nhanh chóng lan tỏa ra khắp toàn cầu qua bước chân của các tu sĩ Phanxicô. Từ những cảnh hang đá chạm khắc gỗ tinh xảo lộng lẫy tại xứ Napoli, những ngôi sao lồng đèn rực rỡ ở Philippines, cho đến những máng cỏ làm bằng giấy bạc, rơm rạ đơn sơ lấp lánh đèn màu trong các ngôi thánh đường và nơi sân nhà của những gia đình nghèo khắp các xứ đạo Việt Nam hôm nay, tất cả đều là những đứa con tinh thần bắt nguồn từ ngọn lửa yêu mến trong hang đá Greccio năm xưa. Năm 2019, Đức Giáo hoàng Phanxicô về Greccio ký Tông thư Dấu chỉ tuyệt vời về ý nghĩa máng cỏ Giáng Sinh.
Năm dấu thánh và bài ca vạn vật
Vào mùa thu năm 1224, trên đỉnh ngọn núi đá hoang sơ La Verna thuộc xứ Toscana, giữa lúc đang ăn chay cầu nguyện bốn mươi ngày để kính Tổng lãnh thiên thần Micae, thánh Phanxicô đã được ơn in năm dấu thánh của cuộc Thương Khó Chúa Giêsu trên đôi bàn tay, bàn chân và nơi cạnh sườn. Các anh em tu sĩ thân cận đã tận mắt nhìn thấy những vết thương rướm máu ấy khi ngài còn sống, và đông đảo dân chúng đã được chiêm ngưỡng lại khi ngài qua đời. Đây là trường hợp đón nhận năm dấu thánh đầu tiên được ghi nhận chính thức trong lịch sử Hội Thánh. Tu huynh Lêô, người bạn tri kỷ đồng hành cùng ngài trên núi, đã ghi lại một dòng chú thích xác thực về biến cố này ngay trên mảnh da dê nhỏ mà thánh Phanxicô từng tự tay viết lời chúc lành trao tặng cho ông; kỷ vật vô giá ấy hiện vẫn đang được bảo tồn nghiêm ngặt tại Assisi.

Hai năm cuối đời, bệnh tật tàn phá thân xác ngài: gần như mù hẳn, đau dữ dội khắp mình. Nhưng chính lúc ấy, nằm trong túp lều ẩm thấp cạnh San Damianô, ngài làm nên Bài ca Anh Mặt Trời, hay Bài ca Vạn Vật, một trong những áng thơ cổ nhất viết bằng tiếng Ý bình dân vùng Umbria, không phải tiếng Latinh:
“Chúc tụng Chúa, lạy Chúa của con, cùng với mọi loài thụ tạo của Chúa,
Đặc biệt là Anh Mặt Trời, người đem lại ánh sáng ban ngày cho chúng con…
Chúc tụng Chúa, lạy Chúa của con, vì Chị Trăng và các Vì Sao lấp lánh…
Chúc tụng Chúa, lạy Chúa của con, vì Chị Nước, rất hữu ích, khiêm nhường, quý giá và tinh tuyền…”
Khi biết giờ chết đã gần, ngài thêm khổ thơ cuối đầy thanh thản: “Chúc tụng Chúa, lạy Chúa của con, vì Chị Chết của thân xác chúng con, người mà không một sinh linh nào có thể thoát khỏi…” Những chữ mở đầu của bài ca ấy, Laudato si’, nghĩa là “Chúc tụng Chúa”, vào năm 2015 đã được Đức Giáo hoàng Phanxicô chọn làm tựa đề cho Thông điệp lịch sử của ngài về việc chăm sóc ngôi nhà chung trái đất.
Chiều ngày 3 tháng Mười năm 1226, bên trong ngôi nhà nguyện nhỏ Portiuncula thân thương dưới chân đồi Assisi, thánh nhân thều thào xin các anh em cởi bỏ tấm áo dòng và đặt thân xác ngài nằm trần trụi trực tiếp trên mặt đất bụi tro, hệt như ngài từng đứng trần truồng trước mặt vị giám mục hai mươi năm về trước. Ngài thanh thản trút hơi thở cuối cùng về với Chúa giữa lúc cộng đoàn anh em đang quỳ xung quanh cất tiếng hát Thánh vịnh 141. Chỉ chưa đầy hai năm sau, vào ngày 16 tháng Bảy năm 1228, Đức Giáo hoàng Grêgôriô IX đã long trọng tôn phong ngài lên bậc hiển thánh; và lịch phụng vụ toàn cầu mừng kính lễ thánh Phanxicô vào ngày 4 tháng Mười hằng năm.
Người bán sách cứu người nghèo: thánh Đa Minh
Cũng trong chính những năm tháng ấy, tại miền nam nước Pháp, có một người linh mục khác cũng đang âm thầm đi bộ từ làng này sang làng khác để gieo vãi hạt giống Lời Chúa.
Đa Minh sinh vào khoảng năm 1170 tại làng Caleruega thuộc miền bắc đất nước Tây Ban Nha. Khi còn là một sinh viên thần học tại trường Palencia, ngài đã trải qua một trận đói kém kinh hoàng càn quét khắp xứ sở. Các tác giả viết tiểu sử đầu tiên kể lại rằng: nhìn thấy đồng bào chết đói la liệt ngoài đường phố, thầy sinh viên Đa Minh đã không ngần ngại đem bán sạch toàn bộ tủ sách quý giá của mình, những cuốn sách chép tay trên da thuộc vô cùng đắt tiền chứa đầy những dòng ghi chú tâm huyết của ngài, để lấy tiền mua bánh mì phân phát cho người nghèo. Trong bản thẩm vấn phong thánh sau này, một nhân chứng đã nhắc lại lời tuyên bố bất hủ của ngài: “Làm sao tôi có thể nhẫn tâm ngồi học trên những tấm da thú chết khô này, giữa lúc những con người sống động bằng xương bằng thịt ngoài kia đang phải chết đói!”
Năm 1203, ngài tháp tùng vị giám mục của mình là Đức cha Điêgô thành Osma thực hiện chuyến đi sứ qua vùng Languedoc ở miền nam nước Pháp, nơi tà thuyết Cathar đang hoành hành dữ dội như chương 74 đã miêu tả. Đêm đầu tiên dừng chân tại một quán trọ ở thành phố Toulouse, cha Đa Minh phát hiện ra người chủ quán là một tín đồ Cathar ngoan cố; ngài đã thức trọn đêm để ân cần đối thoại và giải thích Kinh Thánh cho ông. Theo lời kể của chân phước Giođan thành Saxony, người kế vị ngài, khi ánh bình minh vừa ló rạng thì người chủ quán trọ đã hoàn toàn được ơn hoán cải, quỳ gối xin quay trở về với đức tin Công giáo. Từ trải nghiệm ấy, cha Đa Minh thấu suốt một nguyên lý mục vụ sống còn: các vị giáo sĩ cưỡi ngựa béo tốt, có kẻ hầu người hạ theo sau xa hoa sẽ không bao giờ có thể cảm hóa nổi những người dân vốn đã quen mắt nhìn các bậc “hoàn thiện” Cathar sống khổ hạnh! Muốn chinh phục lại các linh hồn, người giảng thuyết bắt buộc phải dấn thân sống đời khó nghèo như các Tông đồ thuở xưa; và muốn bẻ gãy những ngụy biện tinh vi của tà thuyết, người tu sĩ bắt buộc phải chuyên tâm học hành nghiên cứu thần học một cách sâu sắc!

Ngài ở lại Languedoc mười năm, đi chân đất giảng đạo và tranh luận, ngay giữa lúc Thập tự chinh đang tàn phá xứ này. Ở Prouille, ngài lập một đan viện nữ đón những phụ nữ Cathar trở lại đạo. Tháng Mười Hai năm 1216, Đức Hônôriô III phê chuẩn dòng của ngài, Dòng Anh Em Giảng Thuyết, quen gọi là Dòng Đa Minh.
Vào ngày lễ Đức Mẹ Hồn Xác Lên Trời năm 1217, giữa lúc dòng mới chỉ quy tụ vỏn vẹn khoảng mười sáu tu sĩ tiên khởi, thánh Đa Minh đã đưa ra một quyết định táo bạo khiến tất cả mọi người đều sửng sốt: ngài tuyên bố giải tán cộng đoàn tập trung, chia nhỏ anh em thành từng nhóm hai ba người rồi sai đi phân tán khắp nơi, nhóm đến Paris, nhóm sang Bologna, nhóm về Tây Ban Nha! Các anh em lo sợ cộng đoàn non trẻ sẽ tan rã, nhưng ngài kiên định trả lời bằng một câu châm ngôn tuyệt đẹp: “Hạt lúa mì mà đem cất giữ trong kho thì sẽ mục nát đi; chỉ khi nào được gieo vãi ra ngoài đồng ruộng, nó mới có thể đâm chồi nảy lộc và sinh nhiều hoa trái!” Ngài sai anh em vào thẳng các đại học lớn nhất, vừa để học, vừa để chiêu mộ những người trẻ giỏi nhất. Khi ngài qua đời ở Bologna ngày 6 tháng Tám năm 1221, dòng đã có mặt ở mọi nước lớn châu Âu. Ngài được tôn phong hiển thánh vào năm 1234.
Dân gian từ xưa thường truyền tụng một câu chuyện đạo đức rằng chính Đức Mẹ Maria đã hiện ra trao tràng chuỗi Mân Côi cho thánh Đa Minh. Giới sử học hiện đại không tìm thấy chứng từ văn bản thế kỷ XIII nào xác nhận biến cố ấy theo nghĩa đen; kinh Mân Côi như chúng ta đọc ngày nay là một tiến trình hình thành phụng vụ dần dần trong suốt hai thế kỷ tiếp theo. Thế nhưng, có một sự thật lịch sử rực rỡ là: chính các thế hệ tu sĩ Dòng Đa Minh là những sứ giả nhiệt thành nhất đã đem lời kinh Mân Côi lan tỏa đến mọi gia đình Kitô hữu trên khắp địa cầu.
Cuộc hội ngộ với tư tưởng triết học Aristote
Những trung tâm đại học mà thánh Đa Minh phái các học trò tiến vào chính là những định chế giáo dục hoàn toàn mới mẻ mà chương 72 đã kể: Đại học Bologna, Đại học Paris, và Đại học Oxford.

Sinh viên khắp các nước đổ về, cùng nói một thứ tiếng chung là tiếng Latinh. Chương trình học khởi đầu bằng bảy môn Nghệ thuật Tự do: cấp Tam khoa gồm Ngữ pháp, Luận lý, Tu từ, và cấp Tứ khoa gồm Số học, Hình học, Âm nhạc, Thiên văn. Rồi mới lên các khoa Luật, Y, hoặc đỉnh cao là Thần học, phải học hơn mười năm. Vào năm 1231, Đức Giáo hoàng Grêgôriô IX đã ban hành tông sắc Mẹ của các ngành khoa học để chính thức bảo đảm quyền tự trị thiêng liêng của Đại học Paris.

Phương pháp sư phạm thời ấy là nghe giáo sư đọc và chú giải văn bản, rồi tổ chức các buổi tranh luận học thuật công khai. Trong các buổi tranh luận, giáo sư nêu lên một vấn nạn; sinh viên lần lượt đưa ra các lý lẽ bác bỏ rồi các lý lẽ ủng hộ, và cuối cùng vị giáo sư phải đứng lên giải đáp rành rẽ từng thắc mắc một. Đặc biệt, có những buổi tranh luận tự do mang tên quodlibet, nghĩa là “tùy ý quý vị”, nơi bất kỳ ai ngồi dưới hội trường, từ một giáo sư danh tiếng cho đến một cậu sinh viên mới vào trường, đều có quyền chất vấn người đứng trên bục giảng về bất cứ đề tài thần học hay triết học nào!

Đúng lúc ấy, sách Aristote đang tràn về phương Tây qua các bản dịch từ tiếng Ả Rập ở Toledo, như chương 72 đã kể. Giữa thế kỷ XIII, thầy Guilêlmô thành Moerbeke, tu sĩ Đa Minh người xứ Flandre, dịch thẳng các tác phẩm Aristote từ tiếng Hy Lạp sang Latinh. Lần đầu sau gần một ngàn năm, phương Tây được đọc trọn Aristote: Siêu hình học, Đạo đức học, Vật lý học, Sinh vật học.

Nhưng tri thức mới ấy làm nhiều nhà thần học bảo thủ kinh hoàng! Aristote cho thế giới vĩnh cửu, không khởi đầu, và không biết gì về tạo dựng từ hư vô hay linh hồn bất tử của mỗi người. Các bản chú giải của Avicenna và Averroës lại có ý phiếm thần. Năm 1210 và 1215, các công nghị ở Paris cấm dạy sách triết học tự nhiên của Aristote.
Câu hỏi lịch sử lớn lao đặt ra cho thời đại là: Liệu ánh sáng lý trí tự nhiên của một triết gia ngoại giáo và ánh sáng đức tin mạc khải của Hội Thánh có thể cùng nhau song hành trên một con đường tìm kiếm chân lý hay không?
“Con bò câm” làm rung chuyển thế giới: thánh Tôma Aquinô
Người trả lời trọn vẹn nhất là một tu sĩ Đa Minh người Ý to lớn, trầm lặng, rất ít nói: thánh Tôma Aquinô.
Tôma sinh khoảng năm 1225 trong lâu đài Roccasecca giữa Rôma và Napôli, con một nhà bá tước. Năm tuổi, cậu được gởi vào đan viện Monte Cassino, nơi thánh Biển Đức lập như chương 52 đã kể. Gia đình mong cậu sau này làm Viện phụ đầy quyền uy, bổng lộc. Nhưng năm 1244, mười chín tuổi, Tôma vào Dòng Đa Minh, một dòng khất thực đi xin ăn ngoài phố! Gia đình coi là sỉ nhục. Hai người anh phục bắt Tôma giữa đường, giam trong pháo đài gia tộc gần một năm. Tác giả viết hạnh tích kể lại rằng hai người anh thậm chí còn thuê một cô gái điếm trẻ đẹp lén chui vào phòng ngủ để cám dỗ ngài phạm tội; Tôma liền tức giận rút một thanh củi đang cháy đỏ rực trong lò sưởi xông tới đuổi ả ra ngoài, rồi dùng đầu than cháy vẽ một hình cây thánh giá lớn lên vách tường đá để tuyên thề dâng trọn đức khiết tịnh cho Chúa! Nhận thấy không thể bẻ gãy được ý chí sắt đá của chàng thanh niên, gia đình đành phải để ngài trốn thoát trở về với dòng.
Ngài được bề trên gởi sang thành phố Köln bên nước Đức để theo học với thánh Albertô Cả, một vị tôn sư Đa Minh thông thái bậc nhất thời bấy giờ, người nghiên cứu khoa học tự nhiên, khoáng vật, cây cỏ muông thú say sưa chẳng kém gì nghiên cứu Kinh Thánh. Vì Tôma có thân hình hộ pháp to lớn nhưng tính tình lại quá đỗi khiêm nhường ít nói trong lớp, đám bạn học cùng lớp liền đặt cho ngài biệt danh trêu chọc là “con bò câm xứ Sicilia”. Một hôm, sau khi đọc xong một bài khảo luận thần học xuất sắc do Tôma viết, thánh Albertô Cả đã nghiêm giọng nói trước toàn thể lớp học:

“Các anh gọi cậu ấy là con bò câm! Nhưng tôi bảo thật cho các anh biết: rồi một ngày kia, tiếng rống của con bò này sẽ vang dội khắp cùng bờ cõi trái đất!”
Lời tiên báo ấy đã trở thành sự thật. Thánh Tôma lần lượt được mời đi giảng dạy tại các đại học danh tiếng nhất ở Paris, Rôma, Napôli và Orvieto. Trong suốt hai mươi năm cầm bút, ngài đã viết ra một khối lượng tác phẩm đồ sộ với hơn tám triệu chữ! Ngài có một năng lực làm việc phi thường: thường đọc cùng một lúc cho ba, bốn người thư ký tốc ký chép bốn cuốn sách khác nhau về các chủ đề khác nhau mà không hề bị nhầm lẫn. Kiệt tác vĩ đại nhất của đời ngài là bộ Tổng luận Thần học, một công trình mà ngài khiêm tốn bảo là chỉ viết dành cho “những người mới bắt đầu học đạo”, gồm hơn năm trăm đề tài lớn và hơn hai ngàn năm trăm điều mục chi tiết, bao quát từ câu hỏi nền tảng “Thiên Chúa có hiện hữu hay không?” cho đến các vấn đề luân lý, luật pháp, ân sủng, mầu nhiệm Đức Kitô và bảy Bí tích.

Mỗi một điều mục trong bộ sách đều được xây dựng chặt chẽ theo đúng cấu trúc tranh biện đại học kinh điển: mở đầu bằng các Vấn nạn phản bác mạnh mẽ nhất chống lại lập trường của tác giả; tiếp theo là một câu trích dẫn Kinh Thánh bắt đầu bằng chữ “Ngược lại…”; kế đến là phần giải đáp chính thức; và cuối cùng là câu trả lời gãy gọn bẻ gãy từng vấn nạn phản bác ban đầu. Trong điều mục hỏi xem Thiên Chúa có hiện hữu hay không, ngài đã nêu lên hai vấn nạn lớn nhất của loài người, là vấn đề sự dữ và vấn đề khoa học tự nhiên, rồi đưa ra Năm con đường lý luận triết học bất hủ để chứng minh sự hiện hữu của Thiên Chúa từ trật tự của vũ trụ quan sát được.
Xác tín cốt lõi của thánh Tôma là: chân lý chỉ có một, vì cùng một Thiên Chúa đã ban cho con người cả lý trí lẫn đức tin. Lý trí tự mình biết được nhiều chân lý, kể cả biết có Đấng dựng nên vũ trụ. Đức tin soi cho ta những mầu nhiệm vượt quá lý trí, như Ba Ngôi hay Nhập Thể, nhưng không bao giờ đi ngược lý trí lành mạnh! Ngài gói lại trong một câu:
“Ân sủng không hề phá hủy bản tính tự nhiên, nhưng kiện toàn và làm cho bản tính tự nhiên được nên hoàn hảo.”
Vì thế ngài không sợ Aristote. Ngài say mê đọc ông, kính gọi ông là “Triết gia”, dùng phương pháp của ông để nói thần học, nhưng thẳng thắn sửa những chỗ sai của ông dưới ánh sáng Lời Chúa.
Vào ngày 6 tháng Mười Hai năm 1273, ngày lễ kính thánh Nicôla, đang dâng lễ trong nhà nguyện tu viện Napôli, thánh Tôma có một thị kiến mà ngài không bao giờ kể lại. Từ đó, ngài buông bút, không viết thêm dòng nào; bộ Tổng luận dừng mãi ở phần Bí tích Hòa giải. Thư ký và bạn thân của ngài là Rêginalđô thành Piperno khóc xin ngài viết tiếp, ngài âu yếm đáp:
“Rêginalđô ơi, tôi không thể viết thêm được nữa rồi! Tất cả những gì tôi từng viết ra từ trước tới nay, giờ đây đối với tôi dường như chỉ là rơm rác vô nghĩa, nếu đem so sánh với những gì tôi đã được chiêm ngưỡng!”
Ba tháng sau đó, khi đang trên đường vâng lời Đức Giáo hoàng đi tham dự Công đồng chung Lyon II như chương 71 đã kể, ngài ngã bệnh nặng và thanh thản qua đời vào ngày 7 tháng Ba năm 1274 tại đan viện Xitô Fossanova, khi tuổi đời mới vừa tròn bốn mươi chín.
Lúc đầu ngài cũng bị hiểu lầm: năm 1277, Giám mục Étienne Tempier của Paris kết án 219 mệnh đề triết học, có vài điểm đụng đến cách nói của Tôma. Nhưng năm 1323, Đức Gioan XXII phong thánh cho ngài. Thánh Tôma Aquinô đã trở thành “Bậc Thầy Chung” và là Tiến sĩ Thiên Thần, được Hội Thánh đặt lên hàng đầu trong việc đào tạo hàng giáo sĩ. Năm 1567, Đức Giáo hoàng Piô V chính thức tuyên phong ngài là Tiến sĩ Hội Thánh; đến năm 1879, Đức Giáo hoàng Lêô XIII ban hành thông điệp Aeterni Patris kêu gọi toàn thể các trường đại học Công giáo trở về với nền triết học của thánh Tôma; và Bộ Giáo luật hiện hành, ở điều 252, quy định rõ ràng rằng các chủng sinh trong các đại chủng viện bắt buộc phải học tập thần học dưới sự soi sáng của thánh Tôma Aquinô.
Những bài giảng bằng đá và ánh sáng: kỷ nguyên thánh đường Gothic
Cũng những thập niên ấy, trên bầu trời các đô thị Pháp và châu Âu, một lối kiến trúc thánh đường chưa từng có đã vươn lên.
Khởi đầu là năm 1144 ở tu viện hoàng gia Saint-Denis gần Paris, khi Viện phụ Suger cho xây lại gian cung thánh phía đông. Suger tin ánh sáng là hình ảnh vinh quang Thiên Chúa, và muốn nhà thờ mình ngập ánh mặt trời. Thợ của ngài kết hợp những cách làm mới: vòm cung nhọn, cột thanh mảnh, mái vòm có gân chịu lực, dồn sức nặng của trần đá xuống vài điểm trụ thay vì đè lên tường. Cung thánh mới được cung hiến ngày 11 tháng Sáu năm 1144; Suger cho khắc lên cửa đồng mấy câu thơ:
“Tâm trí u tối của con người nhờ vật chất hữu hình mà vươn tới chân lý vô biên,
Và khi nhìn thấy luồng ánh sáng này, linh hồn được phục sinh thoát khỏi chốn tối tăm xưa cũ.”
Vài thập niên sau đó, các kỹ sư thời Trung Cổ đã phát minh thêm một giải pháp kỳ diệu: hệ thống trụ chống bay ở bên ngoài tường, những cánh tay đòn bằng đá cong vút vươn từ ngoài không trung để đỡ lấy lực đẩy của mái vòm. Nhờ có trụ chống bay gánh lực bên ngoài, các bức tường nhà thờ không còn cần phải xây dày cộp và tối tăm như kiểu kiến trúc Roman cổ nữa; người ta có thể tự do đục khoét những khoảng tường khổng lồ để lắp vào đó hàng trăm mét vuông kính màu rực rỡ! Các học giả thời Phục Hưng tại Ý sau này vì tôn sùng phong cách cổ điển Hy-La nên đã dùng danh xưng Gothic với ý miệt thị mỉa mai, làm như thể chỉ có những bộ tộc người Goth man rợ mới nghĩ ra lối kiến trúc kỳ dị đến như vậy!
Thế nhưng trong suốt một thế kỷ sau biến cố Saint-Denis, phong trào xây dựng thánh đường Gothic đã bùng nổ thành một làn sóng thi đua thánh thiện khắp nước Pháp rồi lan tỏa ra toàn cõi châu Âu:
- Nhà thờ Đức Bà Paris khởi công năm 1163; công trình lịch sử này vừa trải qua trận hỏa hoạn kinh hoàng vào tháng Tư năm 2019 và đã chính thức mở cửa trở lại cho phụng vụ vào tháng Mười Hai năm 2024;
- Nhà thờ Chính tòa Chartres bị hỏa hoạn năm 1194, toàn thể dân thành đã chung tay xây dựng lại thần tốc trong ba mươi năm và hoàn tất phần chính vào năm 1220;
- Nhà thờ Chính tòa Reims khởi công năm 1211;
- Nhà thờ Chính tòa Amiens khởi công năm 1220;
- Nhà thờ Chính tòa Köln bên Đức khởi công năm 1248; ngôi thánh đường này mất tới 632 năm xây dựng, mãi đến năm 1880 hai ngọn tháp đôi cao vút mới được hoàn tất trọn vẹn!
Toàn bộ cư dân trong một đô thị đều đồng lòng góp công, góp của vào công trình thế kỷ ấy. Tại Chartres, các nhà chép sử đương thời kể lại một cảnh tượng làm chấn động lòng người: từ các vị đại quý tộc kiêu hãnh cho đến những người nông dân nghèo khổ đều tự nguyện lấy dây thừng tròng vào cổ mình, cùng nhau kéo những cỗ xe thồ đá nặng trịch vượt dốc lên đồi xây nhà thờ; Viện phụ Haimon đã kinh ngạc thốt lên khi thấy những lãnh chúa quyền uy cúi đầu tự nguyện làm thân phận súc vật kéo xe vì lòng kính mến Chúa! Đến năm 1248, vua thánh Louis IX của nước Pháp đã khánh thành ngôi nguyện đường hoàng gia Sainte-Chapelle tại Paris, một viên ngọc kiến trúc bằng kính màu lung linh như một chiếc hộp châu báu khổng lồ dâng kính Chúa, được xây dựng để tôn kính Mão Gai cứu độ.

Những ô kính màu ấy là cuốn “Kinh Thánh bằng hình” cho phần đông giáo dân chưa biết chữ. Ở Chartres, nghệ nhân còn vẽ cả các phường hội đã góp tiền làm cửa sổ: bác thợ làm bánh, người thợ giày, người phụ nữ gánh cá… Khi nắng sớm rọi qua kính, lòng nhà thờ ngập một biển xanh lam và đỏ ngọc, như thành Giêrusalem thiên quốc mà thánh Gioan thấy trong sách Khải Huyền: “Thành thánh từ trời, từ nơi Thiên Chúa mà xuống, rạng ngời vinh quang của Thiên Chúa; ánh sáng của thành giống như ngọc báu ngọc bích, trong vắt tựa pha lê”!

Đời sống đạo của những người bình dân
Những ngôi đại thánh đường Gothic nguy nga ấy không chỉ là công trình của các vị giám mục hay giới thợ đá tài hoa; chúng thực sự là mái nhà chung ấm áp của những con người bình dân chất phác, những người đang hằng ngày sống đạo theo cách riêng của mình.
Sau khi Công đồng Latêranô IV năm 1215 ban hành điều luật buộc mọi tín hữu đến tuổi khôn phải xưng tội mỗi năm một lần và rước lễ mùa Phục Sinh như chương 73 đã kể, mối tương quan mục tử giữa vị linh mục chánh xứ và mỗi gia đình giáo dân đã trở nên gắn bó mật thiết. Người dân học giáo lý qua những bài giảng thuyết sống động ngoài quảng trường của các tu sĩ khất thực Phanxicô và Đa Minh; họ học đạo qua từng pho tượng đá chạm trổ quanh cửa nhà thờ và các khung kính màu; họ học đạo qua các vở kịch tôn giáo do các phường hội biểu diễn ngoài trời vào các dịp đại lễ, kể lại câu chuyện ông Ađam bà Evà, mầu nhiệm Giáng Sinh và cuộc Thương Khó của Chúa.
Họ hăng hái tham gia các cuộc hành hương. Mỗi năm, hàng vạn người từ khắp các nẻo đường châu Âu đã kiên nhẫn đi bộ hàng tuần, hàng tháng trời dọc theo con đường cát bụi để tiến về kính viếng ngôi mộ của thánh Tông đồ Giacôbê tại Santiago de Compostela bên bờ biển Tây Ban Nha, trên ngực áo đeo một chiếc vỏ sò làm dấu hiệu nhận diện. Họ lập ra các hội đoàn giáo dân thiện nguyện để cùng nhau đọc kinh, giúp đỡ những gia đình nghèo túng và lo việc chôn cất chu đáo cho người qua đời. Tại các đô thị xứ Flandre, nay thuộc nước Bỉ, những người phụ nữ đạo đức độc thân, gọi là phong trào các Beguine, đã cùng nhau sinh sống trong những khu xóm nhỏ yên tĩnh, chuyên chăm cầu nguyện, dệt vải và nuôi dưỡng các bệnh nhân nghèo mà không cần phải tuyên khấn dòng tu.
Nhất là, giáo dân thời ấy học được lòng sùng kính sâu xa Thánh Thể. Ở Liège, nữ tu Augustinô Juliana được thị kiến và tha thiết xin các chủ chăn lập một ngày lễ riêng kính Mình Máu Thánh Chúa. Năm 1264, Đức Urbanô IV lập Đại lễ Mình Máu Thánh Chúa cho toàn Hội Thánh, và nhờ thánh Tôma soạn các bản văn và thánh ca cho ngày lễ.
Những bài thánh thi bất hủ do thánh Tôma sáng tác, tiêu biểu như bài Pange Lingua, với hai khổ thơ cuối cùng là bài Tantum Ergo, “Đây Nhiệm Tích vô cùng cao quý”, và bài O Salutaris Hostia, đến nay vẫn vang lên trong mọi giờ Chầu Thánh Thể khắp năm châu: từ nhà thờ chính tòa tráng lệ bên trời Âu đến nhà nguyện nghèo nơi thôn quê Việt Nam! Những cuộc rước Mình Thánh qua phố, các em rải hoa trước kiệu, tiếng chuông ngân theo từng bước chân, đều ra đời từ những năm ấy.
Người đời sau thường có thói quen so sánh bộ sách Tổng luận Thần học của thánh Tôma Aquinô với một ngôi đại thánh đường Gothic. Cả hai công trình đều vô cùng đồ sộ, ngăn nắp, chặt chẽ đến từng chi tiết nhỏ; từng phần từng cột đều nâng đỡ nhịp nhàng cho nhau, và toàn bộ công trình đều vút cao hướng thẳng lên trời cao.
Thế nhưng, có lẽ còn có một sợi dây liên kết thiêng liêng sâu xa hơn thế nối kết những ngôi thánh đường bằng đá với những con người vĩ đại của thế kỷ thứ mười ba này: Đó là thánh Phanxicô, con người thanh thản đứng trần truồng vì không có gì thuộc về thế gian; đó là thánh Đa Minh, con người sẵn sàng bán sạch những cuốn sách quý giá nhất của đời mình để mua bánh mì cứu người đói; đó là thánh Tôma Aquinô, bộ óc vĩ đại nhất của thời đại nhưng trước nhan Chúa đã khiêm nhường coi tất cả những trước tác đồ sộ của mình chỉ là rơm rác rỗng không; và đó là hàng vạn người thợ đá vô danh, những con người đã âm thầm cặm cụi đục đẽo từng phiến đá để xây dựng nên những ngôi thánh đường mà chính bản thân họ thừa biết rằng mình sẽ không bao giờ sống đến ngày nhìn thấy nó hoàn thành.
Năm 1248, người ta đặt viên đá đầu tiên xây dựng Nhà thờ Chính tòa Köln. Mãi đến năm 1880, viên đá cuối cùng trên đỉnh tháp chuông mới được đặt xuống, ròng rã sáu trăm ba mươi hai năm sau!
Thế nhưng hơn bảy mươi năm trước ngày viên đá đầu tiên của thánh đường Köln được đặt xuống, cũng bên bờ dòng sông Rhine lịch sử ấy, có một bà cụ đan sĩ đã ngoài tám mươi tuổi kiên quyết không chịu dùng xẻng đào xới một ngôi mộ lên…
Thế nhưng hơn bảy mươi năm trước ngày viên đá đầu tiên của thánh đường Köln được đặt xuống, cũng bên bờ dòng sông Rhine lịch sử ấy, có một bà cụ đan sĩ đã ngoài tám mươi tuổi kiên quyết không chịu dùng xẻng đào xới một ngôi mộ lên…
Chương 76 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
“Hạt lúa mì mà đem cất giữ trong kho thì sẽ mục nát đi; chỉ khi nào được gieo vãi ra ngoài đồng ruộng…
Những người trong chương
- Phanxicô · Cây thánh giá San Damianô vẫn treo trong đền thờ thánh Clara ở Assisi. Hai chữ đầu Bài ca Vạn Vật, Laudato si’, năm 2015 thành tựa thông điệp của Đức Giáo hoàng Phanxicô.
- Tôma Aquinô · Bộ Giáo luật ngày nay vẫn dạy các chủng sinh học thần học dưới sự hướng dẫn của ngài.
Nơi ấy hôm nay
- Greccio, trên núi phía bắc Rôma. Năm 2019, Đức Giáo hoàng Phanxicô đến chính hang đá này để ký tông thư Admirabile signum về hang đá Giáng Sinh.
- Köln. Viên đá đầu của nhà thờ chính tòa đặt năm 1248, viên đá cuối đặt năm 1880, sáu trăm ba mươi hai năm sau.
- Nhà thờ Đức Bà Paris cháy hồi tháng Tư năm 2019 và mở cửa trở lại vào tháng Mười Hai năm 2024.
Muốn đọc thêm
Mt 10,9-10 · Ap 21,10-11 · Phanxicô, Bài ca Vạn Vật và Di chúc · Tôma thành Celano, Tiểu sử thứ nhất của thánh Phanxicô · Tôma Aquinô, Tổng luận Thần học, phần I, câu hỏi 2 · newadvent.org
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Phanxicô Assisi
- Phêrô Bênađônê
- Guiđô
- Bênađô thành Quintavalle
- Phêrô Catani
- Illuminatô
- Al-Kamil
- Giacôbê thành Vitry
- Tôma thành Celano
- Bônaventura
- Gioan thành Greccio
- Clara
- Đa Minh
- Điêgô
- Giođan thành Saxony
- Hônôriô III
- Grêgôriô IX
- Averroès
- Guilêlmô thành Moerbeke
- Tôma Aquinô
- Albertô Cả
- Rêginalđô thành Piperno
- Suger
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 77
Hildegard và những người phụ nữ thấy được Thiên Chúa: ngọn lửa Thần Khí giữa thời Trung Cổ
Vì sao Mẹ Hildegard chịu để đan viện im tiếng hát kinh nhiều tháng chứ không đào một ngôi mộ lên?
Khoảng 23 phút đọc













