Tư liệu chương 77
Kiểm chứng chương 77: Hildegard và những người phụ nữ thấy được Thiên Chúa
Chương 77 kể về sáu người phụ nữ của thế kỷ XII và XIII: Hildegard, Clara, Agnès thành Praha, Mechthild thành Magdeburg, Marguerite Porete và Gertrude Cả. Đọc xong, bạn có thể tự hỏi: sao ta biết được lời của những người phụ nữ sống cách đây tám trăm năm, và đâu là lời chính các bà, đâu là lời người khác kể lại. Cả sáu đều có lời của chính mình còn lại: sách, thư, luật sống. Đó là điều hiếm với phụ nữ thời Trung Cổ, và cũng nhờ đó mà ta kiểm chứng được nhiều điều chương kể. Bên cạnh đó có các tiểu sử viết ngay sau khi các bà mất, các hồ sơ phong thánh, và một số văn kiện của giáo hoàng. Những trang này cho bạn chỗ tra, và nói rõ chỗ nào là lời chính các bà, chỗ nào là lời người khác kể.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org. “Ga 13,23” nghĩa là Tin Mừng Gioan, chương 13, câu 23.
Lệnh cấm chế năm 1178
Lá thư Hildegard gửi các giám chức Mainz thường được đánh số là thư 23 trong các bản in thư của bà. Bản tiếng Anh có trong bộ The Letters of Hildegard of Bingen do Joseph Baird và Radd Ehrman dịch (ba tập, 1994 đến 2004). Những ý chương kể đều nằm trong thư: Ađam trước khi phạm tội có giọng hát như thiên thần, hát ngợi khen là nhớ lại tiếng hát ấy, và bà cảnh báo những ai cấm hát mà không có lý do chính đáng.
Mainz là trung tâm lớn của Hội Thánh vùng Rhineland. Lệnh cấm chế nghĩa là không Thánh lễ, không rước lễ, không hát kinh.
Chuyện bà xóa dấu ngôi mộ có trong Cuộc đời thánh Hildegard của đan sĩ Theodoric thành Echternach, viết khoảng năm 1180 đến 1190, chỉ vài năm sau khi bà mất. Chương viết “Truyền thống xưa kể rằng”, đúng với mức chắc chắn của chuyện này.
Tổng giám mục Christian thành Mainz khi ấy đang ở Rôma dự Công đồng Latêranô III (chương 71). Thư ông gửi Hildegard rút lệnh cấm, đề năm 1179, còn giữ được. Chương kể đúng.
Bà mất ngày 17 tháng Chín năm 1179, ở Rupertsberg, thọ tám mươi mốt tuổi. Chương viết lúc có lệnh cấm bà “đã tám mươi tuổi”, đúng.
Người con thứ mười
Bà sinh năm 1098 ở Bermersheim, vùng Rhineland. Chuyện bà là con thứ mười được dâng như “thuế thập phân” có trong Cuộc đời của Theodoric. Chương nói đó là chuyện xưa, đúng.
Chương viết năm lên tám bà được trao cho Jutta, đúng với tuổi ghi trong các tiểu sử xưa. Các nghiên cứu gần đây dựa vào tiểu sử của chính Jutta, được tìm lại và công bố năm 1992, cho thấy lễ khép mình (inclusio) của Jutta và Hildegard ở Disibodenberg diễn ra ngày 1 tháng Mười Một năm 1112, khi Hildegard khoảng mười bốn tuổi. Có lẽ bà được giao cho Jutta dạy dỗ từ trước đó, ở nhà gia đình Jutta. Chương theo những người viết tiểu sử đầu tiên, và đã nói rõ như thế.
Cụm “bóng của Ánh Sáng Hằng Sống” (umbra viventis luminis) có trong thư Hildegard gửi Guibert thành Gembloux năm 1175. Trong thư bà kể bà thấy từ lúc ba tuổi, khi đang thức, mắt mở, không xuất thần. Chương kể đúng.
Phần mở đầu cuốn Scivias kể bà nghe tiếng nói ấy lúc bốn mươi hai tuổi bảy tháng, nên chương viết năm 1141 là đúng. Lời “Hãy nói và viết những gì con thấy và nghe” là lời tiếng nói ấy. Sách viết xong khoảng năm 1151, gồm hai mươi sáu thị kiến chia làm ba phần. Tên sách nghĩa là “Hãy biết các nẻo đường”. Bản chép tay có hình minh họa đẹp nhất, làm ở Rupertsberg, mất trong Thế chiến II. May là một bản chép tay vẽ lại bằng tay, làm năm 1927 đến 1933, còn giữ ở đan viện Eibingen.
Thư bà gửi thánh Bênađô viết năm 1146 hoặc 1147. Cả thư hỏi lẫn thư trả lời ngắn của Bênađô đều còn. Chương kể đúng.
Công nghị Trier họp mùa đông 1147 sang 1148. Chuyện Đức Êugêniô III tự đọc to các trang của bà có trong Cuộc đời của Theodoric. Một lá thư của Êugêniô gửi bà cũng còn, nhưng có học giả cho rằng thư ấy đã được sửa lại ở Rupertsberg về sau. Êugêniô từng là đan sĩ dưới quyền Bênađô. Chi tiết đọc to trước các giám mục là lời kể của người viết tiểu sử, có thể đúng.
Nữ đan viện trên đồi
Rupertsberg lập năm 1150, với khoảng hai mươi nữ tu. Chuyện tranh chấp của hồi môn với Disibodenberg, nơi các đan sĩ giữ lại của hồi môn, và chuyện vài chị em bỏ về, có trong Cuộc đời và trong thư của bà. Đan viện nằm bên kia sông Nahe, đối diện Bingen. Chương kể đúng. Năm 1165 bà lập nhà thứ hai là Eibingen, bên kia sông Rhine. Rupertsberg bị phá năm 1632, trong Chiến tranh Ba mươi năm. Eibingen ngày nay vẫn còn các nữ tu Biển Đức, mang tên thánh Hildegard.
Hai cuốn về cây cỏ và bệnh tật thường được gọi là Physica và Causae et curae. Physica có khoảng năm trăm mục. Có học giả nghi một phần Causae et curae do người khác soạn lại từ ghi chép của bà. Chương kể đúng. Chữ viriditas xuất hiện nhiều lần trong các bài viết và thánh ca của bà.
Về âm nhạc, còn khoảng bảy mươi bảy bài thánh ca, gom trong một tuyển tập các bài ca của bà, nên chương làm tròn thành “khoảng tám mươi”. Vở Ordo Virtutum (Đoàn các Nhân đức) còn nguyên. Trong đó ma quỷ chỉ nói và gào, không hát. Chương kể đúng. Bạn có thể nghe nhiều bản thu âm, nổi tiếng nhất là đĩa A Feather on the Breath of God của nhóm Gothic Voices (1982).
Lingua ignota (Tiếng lạ) gồm khoảng một ngàn lẻ mười một từ và hai mươi ba chữ cái riêng, có trong cuốn Riesenkodex ở Wiesbaden. Chương viết “hơn một ngàn từ”, đúng.
Cụm “chiếc lông vũ trên hơi thở của Thiên Chúa” có trong một lá thư bà viết cho Odo thành Soissons, nhà thần học ở Paris. Chương trích đúng.
Còn giữ được mấy lá thư bà gửi Barbarossa, trong đó có lá trách ông nặng lời vì dựng giáo hoàng giả (chương 71).
Bốn chuyến giảng diễn ra khoảng giữa năm 1158 và 1171. Các thành phố chương kể khớp với tiểu sử. Văn bản bài giảng ở Köln còn giữ được trong một lá thư bà gửi hàng giáo sĩ Köln về sau.
Ngày 10 tháng Năm năm 2012, Đức Bênêđictô XVI mở rộng việc tôn kính bà cho toàn Hội Thánh, tức là phong thánh theo cách gọi là “tương đương”. Ngày 7 tháng Mười năm 2012, ngài tôn bà làm Tiến sĩ Hội Thánh. Ba người phụ nữ trước bà là Têrêsa Avila và Catarina thành Siena (cả hai năm 1970) và Têrêsa Hài Đồng Giêsu (năm 1997), nên chương viết bà là người thứ tư, đúng. Tông thư có trên vatican.va. Năm 2010, Đức Bênêđictô XVI cũng dành hai buổi tiếp kiến thứ Tư để nói về bà, ngày 1 và 8 tháng Chín.
Cô gái rời nhà đêm Chúa nhật Lễ Lá
Về thánh Clara có chính các bài viết của bà: Luật sống, Di chúc và bốn lá thư gửi Agnès. Có Truyền thuyết thánh Clara, viết khoảng năm 1255, có lẽ do Tôma thành Celano. Và có hồ sơ phong thánh năm 1253, ghi lời khai của hai mươi chị em sống với bà và của người làng. Bản tiếng Anh có trong bộ Clare of Assisi: Early Documents của Regis Armstrong.
Đêm Chúa nhật Lễ Lá năm 1212 là ngày 18 tháng Ba năm 1212. Bà sinh năm 1193 hoặc 1194, nên khoảng mười tám tuổi. Chuyện trốn qua cửa hông và cắt tóc ở Portiuncula có trong Truyền thuyết và hồ sơ phong thánh. Chuyện bà bám khăn bàn thờ xảy ra ở đan viện Biển Đức San Paolo delle Abbadesse gần Bastia, nơi Phanxicô đưa bà đến ở tạm sau đêm ấy. Chương không nêu tên nơi, nên người đọc không bị dẫn sai.
Em gái bà là Agnès thành Assisi trốn theo mười sáu ngày sau. Chương kể đúng. Mẹ bà, bà Ortolana, về sau cũng vào San Damianô.
Clara sống ở San Damianô từ năm 1212 đến 1253, tức bốn mươi mốt năm. Lời khai trong hồ sơ phong thánh ghi bà ốm liệt giường gần ba mươi năm cuối đời.
Về “đặc ân của sự nghèo khó”: Innôcentê III ban năm 1216, Grêgôriô IX ban lại năm 1228, và văn bản này còn giữ. Chương kể đúng ý, kể cả chuyện giáo hoàng muốn cho bà đất và bị bà từ chối. Người muốn cho đất là chính Grêgôriô IX.
Văn thư Solet annuere của Innôcentê IV, đề ngày 9 tháng Tám năm 1253, đến San Damianô ngày 10. Bà mất ngày 11 tháng Tám năm 1253. Bản gốc, kèm ghi chú của một người anh em rằng thánh Clara đã hôn nó, được tìm thấy năm 1893 trong nếp áo của bà, và nay giữ tại tu viện thánh Clara ở Assisi. Innôcentê IV đến thăm bà vài ngày trước đó. Việc đây là bản quy luật đời tu đầu tiên do một phụ nữ viết mà được Hội Thánh chuẩn y là điều các sử gia đều ghi nhận.
Lời chúc tụng cuối đời, “Lạy Thiên Chúa, xin được chúc tụng Chúa vì đã dựng nên con”, được ghi trong Truyền thuyết (đoạn 46). Cảnh bà thấy cả buổi lễ đêm Giáng Sinh hiện lên trên bức tường phòng mình cũng ở trong Truyền thuyết (đoạn 29). Ngày 14 tháng Hai năm 1958, Đức Piô XII tôn bà làm thánh bổn mạng của truyền hình. Bà được phong hiển thánh năm 1255.
Chương gọi chuyện toán lính năm 1240 là “một câu chuyện xưa”, đúng. Truyền thuyết (các đoạn 21 và 22) và lời khai của các chị em kể toán lính phục vụ hoàng đế trèo tường đan viện rồi bỏ chạy khi Clara được khiêng ra cửa với Mình Thánh. Đó là chuyện truyền lại, chưa được chứng minh.
Nàng công chúa ở Praha
Agnès là con gái vua Přemysl Otakar I xứ Bohemia. Bà từng được hứa gả cho con trai hoàng đế Fridericô II, và về sau chính Fridericô II hỏi cưới bà. Chương kể đúng. Chuyện Fridericô II và Giêrusalem ở chương 70.
Bà lập nhà thương khoảng năm 1232 đến 1233. Từ nhà thương ấy lớn lên dòng Hiệp sĩ Thập giá Ngôi sao Đỏ, thường được nói là dòng tu duy nhất ra đời trên đất Séc. Bà vào đan viện năm 1234. Đan viện thánh Agnès ở Praha nay là một phần của Phòng tranh Quốc gia, bạn có thể vào xem.
Lời Clara viết trong thư thứ hai, “Hãy ngắm nhìn Người, hãy suy xét Người, hãy chiêm ngưỡng Người, vì em muốn bắt chước Người”, nằm ở đoạn 20 của thư, theo bản dịch của Armstrong. Cụm “nửa linh hồn của chị” có trong thư thứ tư. Chương trích đúng ý.
Agnès mất khoảng năm 1282, ngoài bảy mươi tuổi.
Ngày 12 tháng Mười Một năm 1989, bà được phong hiển thánh ở Rôma. Ngày 17 tháng Mười Một, sinh viên diễu hành ở Praha, mở đầu Cách mạng Nhung. Cả hai mốc ngày đều đúng. Mối nối giữa hai việc là cách nhiều người Công giáo Séc hiểu, và chương ghi lại như một chuyện đáng nhớ chứ không như một lời khẳng định. Hồng y František Tomášek, tổng giám mục Praha lúc ấy, dẫn hàng ngàn người Séc sang Rôma dự lễ.
Những phụ nữ sống giữa đời
Giacôbê thành Vitry, người mà bạn đã gặp ở các chương 73 và 76, là một trong những người đầu tiên viết về các Beguine và bênh vực họ. Ông viết tiểu sử Marie xứ Oignies năm 1215. Chương kể đúng về lối sống của họ.
Năm 1998, UNESCO công nhận mười ba khu Beguine ở vùng Flandre của nước Bỉ là di sản thế giới. Bruges, Leuven và Ghent đều có trong danh sách.
Mechthild sinh khoảng năm 1207, sống như một Beguine ở Magdeburg chừng bốn mươi năm, về Helfta khoảng năm 1270 và mất ở đó khoảng năm 1282. Sách Ánh sáng tuôn chảy của Thiên tính viết bằng tiếng Đức vùng thấp, bản gốc đã mất. Còn lại một bản dịch sang tiếng Đức vùng cao do linh mục Heinrich thành Nördlingen làm ở Basel khoảng năm 1345, và một bản Latinh do các tu sĩ Đa Minh ở Halle làm. Cha giải tội của bà, tu sĩ Đa Minh Heinrich xứ Halle, đã khuyến khích bà viết. Chương kể đúng ý. Những câu chương trích như “Chúa là ánh sáng của mắt con, là âm nhạc của tai con” nằm trong quyển I, theo bản dịch tiếng Anh của Frank Tobin (1998).
Marguerite Porete bị thiêu ngày 1 tháng Sáu năm 1310 ở quảng trường Grève, Paris. Biên bản của các nhà thần học xét sách bà còn giữ được. Chuyện bà chết bình thản đến mức người xem rơi nước mắt có trong phần nối dài của biên niên sử Guillaume thành Nangis. Chương kể đúng. Mãi đến năm 1946, học giả Romana Guarnieri mới nhận ra cuốn Tấm gương của các linh hồn đơn sơ, được chép đi chép lại vô danh suốt mấy thế kỷ, chính là sách của Marguerite.
Công đồng Vienne ban hai sắc lệnh Cum de quibusdam mulieribus và Ad nostrum, soạn ở Vienne năm 1311 đến 1312 và công bố năm 1317. Chương kể đúng. Thật ra sắc lệnh để ngỏ cho những Beguine “sống đạo đức” được tiếp tục, và nhiều khu Beguine ở Bỉ còn tồn tại đến thế kỷ XX, như chương nói. Người Beguine cuối cùng, bà Marcella Pattyn, mất năm 2013 ở Kortrijk.
Trái tim ở Helfta
Viện mẫu Gertrude xứ Hackeborn cai quản Helfta từ năm 1251 đến 1291. Em gái bà là thánh Mechtilde xứ Hackeborn, cũng là một nhà thần bí. Cụm “một vương quốc của những người phụ nữ uyên bác” là cách nói của các sử gia ngày nay, không phải của người thời ấy.
Gertrude Cả sinh ngày 6 tháng Giêng năm 1256 và vào Helfta năm 1261, lúc năm tuổi. Thị kiến đầu tiên của bà vào ngày 27 tháng Giêng năm 1281, khi bà hai mươi lăm tuổi. Chương kể đúng các mốc ấy.
Sách Sứ giả của Tình Yêu Thiên Chúa gồm năm quyển. Quyển II do chính bà viết, các quyển khác do các chị em ghi lại. Đoạn bà tựa đầu vào ngực Chúa và trò chuyện với thánh Gioan nằm trong quyển IV, chương 4. Chương kể đúng ý. Nó dựa trên cảnh trong Tin Mừng Gioan (13,23): “Có một môn đệ, người Đức Giêsu thương mến, đang dựa vào ngực Đức Giêsu.”
Thánh Margarita Maria Alacoque được thấy Thánh Tâm từ năm 1673 đến 1675 ở Paray-le-Monial (chương 130). Từ năm 1281 đến 1673 là gần bốn trăm năm, như chương nói.
Danh hiệu “Cả” được dùng cho bà từ thế kỷ XVI hay XVII, để phân biệt với viện mẫu Gertrude xứ Hackeborn. Chương viết “người ta thường nói” bà là người phụ nữ duy nhất mang danh hiệu ấy, đúng mức chắc chắn. Lễ của bà vào ngày 16 tháng Mười Một.
Những người trong chương
Hildegard thành Bingen, nữ viện mẫu, Tiến sĩ Hội Thánh.
Jutta thành Sponheim, nữ ẩn tu.
Theodoric thành Echternach, người viết tiểu sử Hildegard.
Christian, tổng giám mục Mainz.
Bênađô thành Clairvaux. Êugêniô III, giáo hoàng.
Fridericô Barbarossa, hoàng đế.
Bênêđictô XVI, giáo hoàng.
Clara Assisi. Agnès thành Assisi, em gái bà. Ortolana, mẹ bà.
Phanxicô Assisi.
Innôcentê III, Grêgôriô IX, Innôcentê IV, các giáo hoàng.
Agnès thành Praha, công chúa xứ Bohemia. Fridericô II, hoàng đế.
Gioan Phaolô II, giáo hoàng.
Mechthild thành Magdeburg, Beguine và nhà thần bí.
Marguerite Porete, Beguine.
Gertrude xứ Hackeborn, viện mẫu Helfta.
Gertrude Cả, nữ tu Helfta.
Margarita Maria Alacoque, nữ tu ở Paray-le-Monial.
Những nơi trong chương
Rupertsberg, Bingen, Eibingen, sông Rhine và sông Nahe. Disibodenberg. Mainz. Trier. Köln, Würzburg, Bamberg. Assisi, San Damianô, Portiuncula. Praha. Vùng Flandre: Bruges, Leuven, Ghent. Magdeburg. Helfta. Paris, quảng trường Grève. Vienne. Paray-le-Monial.
Đọc thêm
Bốn lá thư thánh Clara gửi Agnès thành Praha rất ngắn, đọc một buổi tối là hết, và cho bạn nghe giọng nói của một người phụ nữ thế kỷ XIII không qua lời ai kể lại. Bộ Clare of Assisi: Early Documents của Regis Armstrong có đủ bằng tiếng Anh. Nếu muốn làm quen với Hildegard, hai buổi tiếp kiến của Đức Bênêđictô XVI hồi tháng Chín năm 2010 là lối vào nhẹ nhàng nhất, và có trên vatican.va. Bản dịch Mechthild của Frank Tobin đã nêu ở trên.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 63 (thánh Bênađô), chương 70 (Fridericô II), chương 71 (Barbarossa và Latêranô III), chương 73 (Giacôbê thành Vitry), chương 76 (thánh Phanxicô), chương 74 (Tòa Thẩm Tra), chương 80 (Công đồng Vienne), chương 82 (thánh Catarina thành Siena), chương 130 (Paray-le-Monial) và chương 78 (vị tu sĩ ở Khanbalik).