Bỏ qua, tới nội dung
Thế kỷ XII–XIII · Bên sông Rhine, ở Assisi và Praha

Chương 77

Hildegard và những người phụ nữ thấy được Thiên Chúa: ngọn lửa Thần Khí giữa thời Trung Cổ

Thế kỷ XII–XIII · Bên sông Rhine, ở Assisi và Praha

Giáo hoàng Urbanô II … Clêmentê VHoàng đế Henry IV … Henry VII

Mùa thu năm 1178, trong nghĩa trang của nữ đan viện Rupertsberg bên bờ sông Rhine nước Đức, có một ngôi mộ mới đắp.

Năm ấy, nơi ấy

Năm 1098–1310

  1. Disibodenberg
  2. Rupertsberg (Bingen)
  3. Assisi (San Damianô)
  4. Praha
  5. Magdeburg
  6. Helfta
  7. các khu Beguine ở Flandre
  8. Paris
Hildegard ở Bingen bên sông Rhine, Clara ở Assisi, công chúa Agnès ở Praha, Mechthild và Gertrude ở Helfta, các Beguine ở Flandre, Marguerite Porete ở Paris.
Bắt đầu đọc

Chương 77

Thế kỷ XII–XIII · Bên sông Rhine, ở Assisi và Praha

Mùa thu năm 1178, trong nghĩa trang của nữ đan viện Rupertsberg bên bờ sông Rhine nước Đức, có một ngôi mộ mới đắp. Người nằm dưới nấm mộ ấy là một chàng thanh niên quý tộc. Lúc sinh thời, anh từng lầm lỗi và bị vạ tuyệt thông; nhưng trước giờ nhắm mắt, anh đã thật lòng sám hối, xưng tội, được giải tội, được lãnh nhận bí tích Xức Dầu Bệnh Nhân và rước Mình Thánh Chúa. Mẹ Bề trên của đan viện biết rõ điều ấy nên đã cho an táng anh trong đất thánh của nhà dòng.

Nhưng các vị chức sắc của Tổng giáo phận Mainz, trung tâm quyền lực lớn của Hội Thánh vùng Rhineland, lại không chịu tin điều đó. Họ gửi trát lệnh sang, buộc đan viện đào thi thể người thanh niên lên, đưa ra khỏi đất thánh; nếu nhà dòng không tuân lệnh, toàn thể cộng đoàn sẽ phải chịu vạ cấm chế: chuông nhà thờ phải im bặt, không được cử hành Thánh lễ, không được rước Mình Thánh Chúa, và các nữ tu cũng không được phép cất tiếng hát kinh phụng vụ. Đối với một đan viện, đó là hình phạt rất nặng.

Vị Mẹ Bề trên kiên quyết không chịu khuất phục. Mẹ khẳng định rằng mình đã cầu nguyện tha thiết và được thấy trong thị kiến rằng Thiên Chúa đã rộng lòng tha thứ cho linh hồn người quá cố; nếu để người ta đào mộ anh lên, chính đan viện sẽ rước lấy tai họa. Chuyện xưa kể rằng bà lão ngoài tám mươi tuổi ấy chống gậy viện mẫu bước ra nghĩa trang, làm phép thánh hóa trên nấm mồ rồi truyền xóa hết dấu vết bên ngoài, để không ai còn nhận ra ngôi mộ mà đào lên.

Bảo vệ phần mộ
Bảo vệ phần mộ

Lệnh cấm chế liền giáng xuống thật sự. Suốt nhiều tháng trời ròng rã, cả đan viện Rupertsberg chìm vào bầu khí im lặng nặng nề: các nữ tu không được cất tiếng hát phụng vụ, chỉ được đọc kinh thầm thì. Đau lòng vì nguyện đường vắng tiếng ca ngợi Chúa, Mẹ viết một bức thư dài gửi các vị bề trên tại Mainz. Trong thư, Mẹ tuyệt nhiên không mở lời van xin cho riêng mình, mà viết về ý nghĩa thiêng liêng của âm nhạc: Mẹ nhắc rằng thuở địa đàng trước khi sa ngã phạm tội, giọng hát của tổ phụ Ađam trong trẻo như giọng các thiên thần; mỗi lần các tín hữu họp nhau cất tiếng ca hát ngợi khen Thiên Chúa là một lần nhân loại tìm lại được bài ca tuyệt mỹ đã đánh mất thuở ban đầu ấy. Rồi Mẹ thẳng thắn đưa ra lời cảnh báo đanh thép: bất cứ ai làm im bặt tiếng hát của Hội Thánh mà không có lý do chính đáng thì hãy coi chừng: đến lúc qua đời, chính người ấy sẽ không được hát chung lời ca chúc tụng với các thiên thần trên thiên đàng!

Bà lão can trường ấy tên là Hildegard. Sang mùa xuân năm sau, Đức Tổng Giám mục Mainz là ngài Christian trở về giáo phận sau khi tham dự Công đồng Chung Latêranô III tại Rôma, như chương 71 đã thuật lại. Ngài xem xét lại vụ việc và rút bỏ án cấm chế. Chỉ ít tháng sau đó, vào ngày 17 tháng Chín năm 1179, Mẹ Hildegard thanh thản an nghỉ trong Chúa.

Đọc sử Hội Thánh những thế kỷ Trung Cổ, người ta thường chỉ nghe nhắc đến nam giới: nào là giáo hoàng, hoàng đế, giám mục, các hiệp sĩ thập tự chinh hay các giáo sư nơi giảng đường đại học. Phụ nữ thời bấy giờ không được bước chân vào đại học, không được giảng thuyết trong nhà thờ, và không nắm giữ bất kỳ chức vụ nào trong hàng giáo phẩm. Thế nhưng, giữa những năm tháng khép kín ấy, Chúa Thánh Thần đã thắp lửa nơi những người phụ nữ: họ nói về Thiên Chúa sâu sắc đến mức những học giả thông thái nhất cũng phải cúi đầu, và chính các vị Giáo hoàng cũng phải dừng lại lắng nghe.

Tiếng nói ngôn sứ giữa thế giới nam quyền
Tiếng nói ngôn sứ giữa thế giới nam quyền

Người con thứ mười

Hildegard chào đời vào năm 1098 tại vùng Rhineland, là người con thứ mười trong một gia đình quý tộc. Chuyện xưa kể lại rằng cha mẹ đã quyết định hiến dâng cô bé cho Thiên Chúa như một của lễ “thập phân”, tức trích một phần mười số con cái của họ để dâng về Nhà Chúa. Năm lên tám tuổi, theo lời các tác giả viết tiểu sử đầu tiên, cô bé được gửi đến sống chung với một nữ ẩn tu thánh thiện tên là Jutta, bên trong một gian phòng nhỏ khép kín dựng tựa sát bức tường của tu viện nam Disibodenberg. Tại chốn thanh vắng ấy, Hildegard học đọc từng câu Thánh Vịnh bằng tiếng Latinh, học hát thánh ca và học nghề dệt vải. Tiếng lành về hai cô trò đồn xa, nhiều thiếu nữ khác tìm đến xin cùng tu học, và gian phòng ẩn tu nhỏ dần thành một cộng đoàn nữ tu.

Ngay từ thuở mới lên ba tuổi, cô bé Hildegard đã nhìn thấy một luồng ánh sáng mà người xung quanh không ai thấy. Về sau Mẹ gọi thị kiến ấy là “bóng của Ánh Sáng Hằng Sống”. Điều đặc biệt là Mẹ nhìn thấy ánh sáng ấy trong trạng thái hoàn toàn tỉnh táo, đôi mắt vẫn mở bình thường, chứ không hề rơi vào cơn xuất thần hay ngất lịm đi. Mẹ âm thầm giữ kín ơn lạ lùng ấy suốt gần bốn mươi năm trời, chỉ thưa chuyện riêng với Mẹ Jutta và một vị đan sĩ đáng tin cậy.

Đến năm 1141, khi đã bước sang tuổi bốn mươi hai và được chị em bầu chọn làm bề trên đứng đầu cộng đoàn sau khi Mẹ Jutta qua đời, Mẹ nghe một tiếng nói vang lên trong lòng: “Hãy nói và hãy viết những gì con thấy và nghe!” Ban đầu Mẹ sợ hãi, bối rối đến đổ bệnh; nhưng rồi Mẹ vâng lời cầm bút. Mười năm sau, bộ sách Scivias, nghĩa là “Hãy biết các nẻo đường của Chúa”, đã hoàn thành, ghi lại hai mươi sáu thị kiến về Thiên Chúa, vũ trụ, Hội Thánh và ngày tận thế. Đan viện của Mẹ từng làm một bản chép tay có tranh minh họa tinh xảo. Bản gốc ấy đã thất lạc trong Thế chiến thứ hai, nhưng một bản sao vẽ tay làm trong những năm 1927–1933 vẫn còn giữ tại tu viện Eibingen.

Trong thời gian viết sách, Mẹ gửi thư xin ý kiến Thánh Bênađô thành Clairvaux, vị viện phụ lừng danh mà chương 63 đã nhắc tới, và Thánh Bênađô hồi âm ngắn gọn, khích lệ Mẹ. Vào mùa đông năm 1147 sang năm 1148, Đức Giáo hoàng Êugêniô III, người từng là đan sĩ dưới quyền Thánh Bênađô, đang chủ tọa một thượng hội đồng các giám mục tại thành Trier. Các cuốn tiểu sử kể lại rằng ngài đã cho mang những trang bản thảo Hildegard vừa viết tới hội nghị, rồi tự tay đọc lớn tiếng trước toàn thể các vị giám mục; rồi ngài viết thư bảo Mẹ cứ tiếp tục viết.

Nữ đan viện trên đồi

Năm 1150, Mẹ Hildegard làm một việc táo bạo mà các đan sĩ nam ở Disibodenberg không hề mong muốn: Mẹ dẫn theo khoảng hai mươi chị em rời khỏi khu tu viện nam, di chuyển đến một ngọn đồi trơ trọi nằm bên kia sông Nahe, gần nơi dòng sông này hợp lưu với sông Rhine tại Bingen, để thành lập một nữ đan viện độc lập mang tên Rupertsberg. Các đan sĩ nam giữ lại số của hồi môn mà gia đình các nữ tu đã mang theo khi vào dòng, và Mẹ phải đấu tranh nhiều năm mới đòi lại được. Những năm đầu, đan viện nghèo đến mức có ngày thiếu cả miếng ăn, vài chị em nản lòng xin về nhà; nhưng Mẹ Hildegard vẫn đứng vững như bàn thạch.

Xây dựng Rupertsberg
Xây dựng Rupertsberg

Mẹ không chỉ viết về thần học và chiêm niệm. Mẹ còn soạn một cuốn sách khảo cứu về khoảng năm trăm loài cây cỏ, đá quý, cá, chim và muông thú cùng công dụng chữa bệnh của từng loài, và một sách y học về nguyên nhân và cách chữa bệnh tật. Mẹ bàn về cơ thể con người, kể cả cơ thể người phụ nữ, một cách thẳng thắn, vượt xa định kiến thời bấy giờ, và trân trọng thân xác như Đền Thờ của Chúa Thánh Thần. Mẹ rất yêu một chữ Latinh: viriditas, có nghĩa là “sức sống xanh tươi”. Theo cảm nhận của Mẹ, đó chính là ân sủng của Thiên Chúa làm cho cây cỏ ngoài đồng đâm chồi nảy lộc, và cũng làm cho tâm hồn con người trổ sinh hoa trái thiêng liêng.

Hildegard quan sát cây cỏ
Hildegard quan sát cây cỏ

Mẹ Hildegard còn là một nhà soạn nhạc lớn. Mẹ đã sáng tác khoảng tám mươi bài thánh ca với giai điệu vút cao, quãng âm rộng hơn mọi bản nhạc cùng thời, đến nay vẫn được thu âm và trình diễn khắp thế giới. Năm 1982, nhóm hợp xướng người Anh Gothic Voices phát hành một album nhạc thánh ca của Mẹ mang tựa đề A Feather on the Breath of God, “Chiếc lông vũ trên hơi thở của Thiên Chúa”, lấy từ một câu văn trong thư của Mẹ, giúp những giai điệu tám trăm năm tuổi chạm tới trái tim khán giả hiện đại. Mẹ còn sáng tác một vở nhạc kịch mang tên Ordo Virtutum, “Đoàn các Nhân đức”, kể cuộc chiến giữa các nhân đức và ma quỷ. Trong toàn bộ vở kịch ấy, mọi nhân vật đều hát, chỉ có ma quỷ là không hát được mà chỉ biết gào thét. Mẹ còn tạo ra một ngôn ngữ riêng hơn một ngàn từ cùng một bảng chữ cái riêng, mà đến nay giới nghiên cứu vẫn chưa hiểu hết Mẹ dùng để làm gì.

Mẹ khiêm tốn ví mình như chiếc lông vũ nương theo hơi thở của Thiên Chúa; nhưng chiếc lông vũ ấy lại mang một sức mạnh phi thường. Khi Hoàng đế Fridericô Barbarossa ngang nhiên dựng lên các ngụy giáo hoàng như chương 71 đã kể, Mẹ gửi thư quở trách nhà vua như người mẹ răn đứa con dại. Mẹ viết thư cho các vị Giáo hoàng, các tổng giám mục, các vị quân vương nước Anh và nước Pháp để khuyên nhủ và cảnh tỉnh họ. Từ tuổi sáu mươi, Mẹ làm điều chưa người phụ nữ nào thời ấy làm: Mẹ đi bốn chuyến giảng thuyết công khai qua các thành phố lớn là Köln, Trier, Mainz, Würzburg và Bamberg, đứng trước giáo sĩ và giáo dân mà lên án thói lười biếng, hư danh và sự tha hóa của chính hàng giáo sĩ.

Năm 1165, Mẹ thành lập ngôi nhà thứ hai tại Eibingen nằm bên kia bờ sông Rhine, và thường khi cưỡi ngựa, khi đi thuyền sang thăm chị em. Đan viện Rupertsberg bị tàn phá năm 1632 trong cuộc Chiến tranh Ba Mươi Năm, nhưng Eibingen vẫn còn đến hôm nay: các nữ tu dòng Biển Đức vẫn đang tiếp tục đời sống chiêm niệm bên trong ngôi đan viện mang tên Thánh Hildegard.

Năm 2012, Đức Giáo hoàng Bênêđictô XVI tôn phong Thánh Hildegard làm Tiến sĩ Hội Thánh. Mẹ là người phụ nữ thứ tư trong lịch sử nhận tước hiệu này, sau Thánh Têrêsa Avila và Thánh Catarina thành Siena, cùng được tôn phong năm 1970, và Thánh Têrêsa Hài Đồng Giêsu năm 1997. Hằng năm, toàn thể Hội Thánh mừng kính lễ Mẹ vào ngày 17 tháng Chín.

Cô gái rời nhà đêm Chúa Nhật lễ Lá

Hơn ba mươi năm sau ngày Mẹ Hildegard qua đời, tại thị trấn Assisi nước Ý vào thời đại của Thánh Phanxicô mà chương trước đã thuật lại, có một thiếu nữ quý tộc tên là Clara. Nàng từng nghe Thánh Phanxicô giảng và vài lần bí mật tìm gặp ngài; cô gái mười tám tuổi ấy khao khát dâng trọn đời mình cho Chúa.

Vào đêm Chúa Nhật Lễ Lá năm 1212, đợi cả nhà ngủ say, Clara rón rén mở một cánh cửa hông ít khi dùng, lẻn ra khỏi dinh thự. Nàng băng qua màn đêm, xuống chân đồi tìm đến ngôi nhà nguyện nhỏ Portiuncula, nơi Thánh Phanxicô cùng các tu huynh đang cầm đuốc đứng chờ sẵn. Ngay trước bàn thờ Chúa, Thánh Phanxicô cắt mái tóc dài của nàng, và nàng khoác lên mình tấm áo thụng bằng vải thô của người nghèo cùng chiếc khăn trùm đầu.

Gia đình Clara giận dữ kéo đến đòi bắt nàng về. Clara vội chạy vào bên trong nhà nguyện, hai tay bám chặt lấy khăn bàn thờ rồi kéo tấm khăn trùm đầu xuống để họ nhìn thấy mái đầu đã cắt trọc. Thấy không lay chuyển được nàng, gia đình đành bỏ về. Chỉ mười sáu ngày sau, cô em gái của nàng là Agnès cũng trốn nhà đi theo bước chân chị.

Thánh Phanxicô đưa hai chị em về tu tập tại San Damianô, ngôi nhà nguyện nhỏ bé mà chính tay ngài từng dựng lại. Mẹ Clara ở đây bốn mươi mốt năm, không một lần bước ra khỏi tường đan viện. Năm nào cũng có thêm nhiều thiếu nữ tìm đến xin gia nhập, trong đó có cả bà Ortolana, thân mẫu ruột của Clara. Các chị em chọn sống nghèo đến tận cùng: không sở hữu tài sản riêng, không ruộng đất, không nguồn hoa lợi cố định, chỉ sống nhờ vào sức lao động của đôi bàn tay và của bố thí hằng ngày. Đã không ít lần, các vị Giáo hoàng và hồng y vì thương cảm cảnh thiếu thốn của các nữ tu nên ngỏ ý muốn ban cấp ruộng đất để các chị khỏi lo cảnh đói kém; thế nhưng Mẹ Clara đều tha thiết khước từ. Mẹ chỉ xin Tòa Thánh một ân huệ chưa từng có: “đặc ân được sống nghèo”, tức là quyền được trọn đời không sở hữu bất cứ tài sản vật chất nào.

Clara cùng chị em
Clara cùng chị em

Các chị em sống cùng Mẹ còn kể lại một chuyện năm 1240: khi một toán lính đánh thuê phục vụ hoàng đế trèo tường xông vào cướp phá đan viện, Mẹ Clara lúc ấy đang ốm nặng nằm liệt giường đã bảo các chị em khiêng mình ra đặt ngay trước cửa, đôi tay yếu ớt nâng cao Mình Thánh Chúa. Kỳ lạ thay, toán lính hung hãn bỗng nhiên kinh hoàng khiếp sợ, quay đầu bỏ chạy tán loạn, và ngôi đan viện được bình yên vô sự.

Đến năm 1253, khi Mẹ đang hấp hối trên giường bệnh, Đức Giáo hoàng Innôcentê IV đến thăm và phê chuẩn bản Tu luật do chính Mẹ biên soạn cho chị em. Đây chính là bản tu luật đời sống thánh hiến đầu tiên do một người phụ nữ viết ra và được Hội Thánh chuẩn y. Hôm sau, người ta mang văn thư đóng dấu của Đức Giáo hoàng đến tận tay Mẹ; Mẹ cầm lấy và đưa lên môi hôn. Ngày hôm sau nữa, 11 tháng Tám năm 1253, Mẹ trút hơi thở cuối cùng. Theo lời các chị em đứng quanh, trong những lời cuối của Mẹ có lời tạ ơn này: “Lạy Chúa, xin chúc tụng Chúa vì đã dựng nên con!” Chỉ hai năm sau đó, Mẹ được tuyên phong hiển thánh.

Vào năm 1958, Đức Giáo hoàng Piô XII đã chọn Thánh nữ Clara làm thánh bổn mạng của ngành truyền hình, bởi vào đêm lễ Giáng Sinh năm 1252, khi Mẹ yếu quá không xuống nhà nguyện được, Mẹ đã thấy và nghe trọn Thánh lễ đêm ấy hiện lên trên bức tường phòng mình.

Nàng công chúa ở Praha

Lòng yêu đức khó nghèo của Mẹ Clara lan tới nhiều tâm hồn, trong đó có một người bạn tri kỷ Mẹ chưa từng gặp mặt: công chúa Agnès xứ Bohemia, thuộc Cộng hòa Séc ngày nay.

Agnès là con gái của vị quốc vương cai trị từ kinh đô Praha; nàng từng được hứa gả cho Hoàng đế Fridericô II, nhân vật mà chương 70 đã nhắc tới vì đã thu hồi Giêrusalem. Nhưng nàng công chúa dứt khoát từ chối ngai vàng. Nàng đem gia sản ra xây một bệnh viện chăm sóc người nghèo tại Praha, rồi năm 1234 vào một đan viện do chính nàng lập theo linh đạo của Mẹ Clara. Từ bệnh viện ấy ra đời một hội dòng hiệp sĩ và tu huynh mới mang tên Hiệp sĩ Thập giá Ngôi sao Đỏ, thường được biết đến như hội dòng tu trì duy nhất ra đời ngay trên mảnh đất Séc.

Từ tu viện San Damianô xa xôi, Mẹ Clara đã gửi cho công chúa Agnès bốn bức thư đầy tình chị em, gọi Agnès là “một nửa linh hồn của chị”; trong thư thứ hai, Mẹ nhắn: “Hãy ngắm nhìn Người, hãy suy xét Người, hãy chiêm ngưỡng Người, vì em khao khát được nên giống Người.”

Lá thư đến Prague
Lá thư đến Prague

Thánh nữ Agnès sống đời cầu nguyện và phục vụ cho đến ngoài bảy mươi tuổi. Người Séc tôn kính bà suốt bảy trăm năm, và dân gian truyền nhau một lời tiên tri: ngày nào nàng công chúa Agnès được tôn phong hiển thánh, ngày ấy đất nước sẽ được hưởng nền hòa bình tự do. Vào ngày 12 tháng Mười Một năm 1989, Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II tôn phong Agnès hiển thánh tại Rôma; Đức Hồng y František Tomášek, vị Tổng giám mục cao niên của Praha, đã dẫn đầu hàng ngàn người dân Séc sang Rôma tham dự đại lễ. Đúng năm ngày sau tại thủ đô Praha, hàng vạn sinh viên xuống đường biểu tình ôn hòa, mở màn cho cuộc Cách mạng Nhung: chỉ trong vòng vài tuần lễ ngắn ngủi, chế độ cộng sản tại Tiệp Khắc đã sụp đổ hoàn toàn mà không hề đổ một giọt máu nào. Đan viện cổ của Thánh nữ tại Praha nay là một phần của Phòng tranh Quốc gia, mở cửa đón khách tham quan.

Những phụ nữ sống giữa đời

Thời Trung Cổ, không phải người phụ nữ nào muốn dâng mình cho Chúa cũng vào được đan viện. Để được nhận vào dòng kín, một thiếu nữ thường phải có xuất thân gia thế và mang theo một khoản của hồi môn đáng kể. Lại có nhiều người phụ nữ yêu Chúa mà không muốn ẩn mình sau bốn bức tường: họ muốn xắn tay áo đi vào giữa đời để lau nước mắt cho người đau khổ.

Từ cuối thế kỷ XII, tại các thị trấn sầm uất ở xứ Flandre và vùng Rhineland, nhiều phụ nữ tìm ra một lối sống tu trì mới. Họ quy tụ nhau sống chung thành từng nhóm nhỏ trong những dãy nhà quây quần xung quanh một ngôi nhà nguyện: họ cùng nhau đọc kinh cầu nguyện, giữ đời sống giản dị và khiết tịnh, nhưng không tuyên khấn trọn đời và cũng không gia nhập bất kỳ dòng tu chính thức nào. Họ kiếm sống bằng nghề dệt vải, may vá, dạy trẻ, chăm sóc người bệnh nghèo và lo chôn cất người cơ hàn. Người đời gọi họ là các nữ tu Beguine, và những khu cư xá có tường bao quanh của họ, gọi là beguinage, tại các thành phố Brugge, Leuven và Gent bên nước Bỉ cho đến tận ngày nay vẫn giữ nguyên nét cổ kính thanh bình. Năm 1998, tổ chức UNESCO đã ghi danh mười ba khu beguinage tại vùng Flandre vào danh sách Di sản Thế giới. Một trong những vị mục tử đứng ra bênh vực họ sớm nhất chính là Giám mục Giacôbê thành Vitry, nhân vật của chương 73, người đã viết cuốn tiểu sử về một nữ tu Beguine đạo đức là Marie xứ Oignies vào năm 1215.

Lao động trong khu Beguine
Lao động trong khu Beguine

Nổi bật trong các Beguine có bà Mechthild. Bà sống đời Beguine tại thành Magdeburg suốt gần bốn mươi năm và viết nên tác phẩm thần bí nổi tiếng Ánh sáng tuôn tràn của Thiên tính. Bà không viết bằng tiếng Latinh của giới thần học, mà bằng tiếng Đức mộc mạc của dân thường, dưới sự khích lệ của vị cha giải tội dòng Đa Minh là Heinrich xứ Halle. Bà thưa chuyện với Chúa Giêsu thiết tha như người yêu nói với người mình yêu, theo giọng các thi sĩ tình ca thời ấy: “Lạy Chúa, Chúa là ánh sáng của đôi mắt con, là khúc nhạc ngọt ngào của đôi tai con”, và bà nghe Chúa dịu dàng đáp lời: “Con chính là chiếc gối êm cho Ta tựa đầu, là chốn nghỉ ngơi của tình yêu Ta.”

Tuy nhiên, bà cũng thẳng thắn viết những lời phê phán gay gắt nhắm vào những giáo sĩ sống đời hư hỏng, và chính điều đó đã khiến nhiều người đem lòng thù ghét bà. Khi tuổi đã cao và đôi mắt gần như mù lòa, bà tìm về nương náu tại đan viện Helfta và an nghỉ tại đó; các tu huynh dịch sách bà sang tiếng Latinh, chép và truyền đi khắp miền nam nước Đức cùng Thụy Sĩ.

Dù vậy, lối sống tự do và lời lẽ bộc trực của các Beguine khiến không ít giáo sĩ e ngại: họ sống không có tu luật chính thức, không có bề trên dòng và không đặt dưới sự giám sát trực tiếp nào. Quả thực, một vài cá nhân trong số họ đã giảng dạy những tư tưởng bị các nhà thần học coi là lệch lạc. Vào năm 1310 tại Paris, một nữ tu Beguine tên là Marguerite Porete đã bị Tòa Thẩm tra kết án vì cuốn sách Tấm gương của các linh hồn đơn sơ: bà bị đem ra thiêu sống tại quảng trường Place de Grève bên bờ sông Seine, pháp trường thi hành án tử của kinh đô. Bà không rút lại một lời nào trong sách, và một biên niên sử thời ấy ghi rằng bà chết bình thản đến mức nhiều người đứng xem bật khóc. Ngay năm sau đó, Công đồng Vienne đã ra sắc lệnh lên án lối sống của phong trào Beguine.

Thế nhưng, bản án ấy không phải là dấu chấm hết hoàn toàn: các sắc lệnh của công đồng vẫn chừa chỗ cho những cộng đoàn Beguine sống ngay lành, và nhiều khu cư xá của họ tại nước Bỉ vẫn tiếp tục duy trì cho đến tận thế kỷ XX. Người nữ tu Beguine cuối cùng của lịch sử là bà Marcella Pattyn, qua đời năm 2013 tại thị trấn Kortrijk. Riêng cuốn sách của bà Marguerite Porete, vốn được âm thầm chép tay lưu truyền suốt nhiều thế kỷ dưới dạng khuyết danh, mãi đến năm 1946 mới được nữ học giả người Ý Romana Guarnieri khám phá và xác định lại đúng tên tác giả.

Cuốn sách tiếp tục hành trình
Cuốn sách tiếp tục hành trình

Trái tim ở Helfta

Đan viện Helfta ở miền đông nước Đức, nơi bà Mechthild trải qua những năm tháng cuối đời, là một vườn hoa của thế kỷ XIII, thơm hương kinh nguyện và sách vở. Dưới sự hướng dẫn khôn ngoan của nữ viện mẫu Gertrude xứ Hackeborn, cai quản đan viện từ năm 1251 đến năm 1291, các nữ tu học tiếng Latinh, đọc các Giáo phụ, chép sách và viết văn: các sử gia hiện đại gọi Helfta là một “vương quốc của những người phụ nữ học thức”. Người em gái của viện mẫu là Mechtilde xứ Hackeborn cũng tu tập tại đây và là một nhà thần bí nổi tiếng.

Một cô bé năm tuổi không rõ cha mẹ là ai được đưa vào nuôi trong đan viện này; em cũng được đặt tên là Gertrude. Gertrude lớn lên sáng dạ, học giỏi, mê đọc sách và rất yêu tiếng Latinh. Năm hai mươi lăm tuổi, vào một buổi chiều tháng Giêng năm 1281, chị Gertrude gặp Đức Kitô trong một thị kiến, và từ giây phút ấy cuộc đời chị sang trang mới.

Trong cuốn sách ghi lại những trải nghiệm thiêng liêng của mình mang tựa đề Sứ giả của Tình Yêu Thiên Chúa, có một đoạn được nhớ nhất. Vào ngày lễ kính Thánh Gioan Tông đồ, chị thấy mình được ơn tựa đầu vào lồng ngực Chúa Giêsu, giống hệt như Thánh Gioan trong đêm Bữa Tiệc Ly: “Có một môn đệ, người Đức Giêsu thương mến, đang dựa vào ngực Đức Giêsu.” Chị nghe rõ từng nhịp đập của Trái Tim Chúa, nên đánh bạo hỏi Thánh Gioan vì sao ngày xưa ngài đã được nghe những nhịp tim dịu ngọt ấy mà lại không viết lại cho người đời biết. Thánh Gioan đáp: phần sứ mạng của ngài là viết về mầu nhiệm Ngôi Lời Thiên Chúa nhập thể; còn tiếng đập của Trái Tim Người thì Thiên Chúa để dành cho những thế hệ mai sau, khi thế giới đã trở nên già cỗi và lòng mến của con người đã nguội lạnh, để sưởi ấm lại trái tim nhân loại.

Như thế, từ bốn trăm năm trước khi Thánh nữ Margarita Maria Alacoque tại Paray-le-Monial bên nước Pháp được chiêm ngắm Thánh Tâm Chúa Giêsu, nữ tu Gertrude bé nhỏ đã được nép mình lắng nghe nhịp đập của Trái Tim ấy. Đời sau gọi chị là Thánh Gertrude Cả, và người ta thường nhắc rằng chị chính là người phụ nữ duy nhất trong suốt lịch sử Hội Thánh mang danh hiệu “Cả” cao quý ấy. Hội Thánh mừng kính lễ Thánh Gertrude vào ngày 16 tháng Mười Một.

Gertrude Cả: trái tim đập nhịp với Thánh Tâm
Gertrude Cả: trái tim đập nhịp với Thánh Tâm

Những đôi tay thầm lặng

Những người phụ nữ xuất hiện trong chương sách này được hậu thế nhớ tên là bởi các bà đã cầm bút viết, và những trang văn của các bà vẫn còn lưu giữ đến hôm nay. Nhưng phía sau các bà, âm thầm nâng đỡ Hội Thánh qua mọi thời, là hàng vạn người phụ nữ vô danh: những nữ tu cặm cụi chép từng trang sách dưới ánh nến, những chị em Beguine chăm sóc người bệnh neo đơn, những người mẹ hiền nhẫn nại cầm tay dạy con thơ làm dấu thánh giá và bập bẹ đọc kinh Kính Mừng đầu đời, những bà góa thức khuya dậy sớm nhào bột nướng bánh lễ cho Thánh lễ giáo xứ, cùng biết bao đôi bàn tay âm thầm cắm từng bình hoa và quét dọn sạch sẽ từng góc nhà thờ.

Những bàn tay âm thầm
Những bàn tay âm thầm

Thời ấy, nam giới nắm mọi quyền hành và chức vụ trong xã hội lẫn Giáo hội; vậy mà những người phụ nữ này vẫn tìm ra một chỗ đứng riêng để cất cao tiếng nói, bằng tiếng nói của đức tin và lòng mến. Và đã có những khoảnh khắc lịch sử, như khi Đức Giáo hoàng Êugêniô III đứng giữa hội nghị các giám mục tại Trier để tự tay đọc lớn tiếng những trang viết của Mẹ Hildegard, cả Hội Thánh đã phải lặng đi mà kính cẩn lắng nghe.

Còn ở tận phương đông, bên kia những sa mạc, những dãy núi tuyết và biển cỏ thảo nguyên, có một tòa kinh thành mang tên Khanbalik đang lặng lẽ chờ đợi bước chân của một vị tu sĩ từ phương tây tìm đến.

Còn ở tận phương đông, bên kia những sa mạc, những dãy núi tuyết và biển cỏ thảo nguyên, có một tòa kinh thành mang tên Khanbalik đang lặng lẽ chờ đợi bước chân của một vị tu sĩ từ phương tây tìm đến.

Chương 77 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“Lạy Chúa, xin chúc tụng Chúa vì đã dựng nên con!”

Lời cuối của thánh Clara, theo các chị em
Hildegard ở Bingen bên sông Rhine, Clara ở Assisi, công chúa Agnès ở Praha, Mechthild và Gertrude ở Helfta, các Beguine ở Flandre, Marguerite Porete ở Paris.

Những người trong chương

  • Hildegard · Chừng tám mươi bài thánh ca của ngài vẫn được thu âm. Các nữ tu Biển Đức ở Eibingen vẫn sống trong tu viện mang tên ngài.
  • Agnès xứ Bohemia · Được phong thánh ngày 12 tháng Mười Một năm 1989. Năm ngày sau, sinh viên Praha xuống đường, mở đầu Cách mạng Nhung.

Nơi ấy hôm nay

  • Khu Beguine ở Flandre. Các khu nhà có tường bao ở Brugge, Leuven và Gent vẫn còn nét cổ. Năm 1998, UNESCO ghi mười ba khu vào Di sản Thế giới.
  • Đan viện của thánh Agnès ở Praha nay là một phần của Phòng tranh Quốc gia, khách du lịch có thể vào xem.

Muốn đọc thêm

Ga 13,23 · Hildegard, Scivias và các lá thư · Clara, bốn lá thư gửi Agnès thành Praha · Mechthild, Ánh sáng tuôn tràn của Thiên tính · Gertrude, Sứ giả của Tình Yêu Thiên Chúa

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 78

Một tu sĩ ở Khanbalik (Bắc Kinh): hạt lúa mì giữa băng tuyết phương Đông

Làm sao một tu sĩ Phanxicô sống mười một năm một mình ở Khanbalik rồi thành tổng giám mục ở đó?

Khoảng 26 phút đọc