Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 78

Kiểm chứng chương 78: Một tu sĩ ở Khanbalik (Bắc Kinh)

Đọc xong chương 78, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: những chuyện về Rabban Sauma, về cây bạc có bốn con rắn, về cậu bé hát Thánh vịnh ngoài cổng hoàng cung, ta biết được từ đâu. Chương kể một thế kỷ ít người biết: đế quốc Mông Cổ mở con đường từ Địa Trung Hải sang Trung Hoa, và người Kitô hữu đi lại hai chiều trên con đường ấy. Điều đáng quý là gần như mọi nhân vật chính đều tự để lại lời mình. Carpini và Rubruck viết tường trình. Hành trình của Rabban Sauma được ghi trong một cuốn sử tóm lược nhật ký của ông. Gioan thành Montecorvino, Anrê thành Perugia và Gioan Marignolli viết thư. Odorico thành Pordenone đọc lại chuyến đi cho người khác chép. Ở đây bạn sẽ thấy nên đọc các văn bản ấy ở đâu.

Phần lớn các văn bản này có bản dịch tiếng Anh. Bộ dễ tìm nhất là Cathay and the Way Thither của Henry Yule, in lại có bổ sung năm 1913 đến 1916, đọc miễn phí trên archive.org. Christopher Dawson cũng gom thư và tường trình của các tu sĩ trong cuốn The Mongol Mission (1955).

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Rabban Sauma ở Rôma

Nguồn. Lịch sử của Mar Yahballaha và Rabban Sauma viết bằng tiếng Syriac, tóm lược từ nhật ký gốc bằng tiếng Ba Tư, nay đã mất. Bản chép tay được tìm thấy năm 1887, và Paul Bedjan in lần đầu năm 1888. Bản dịch tiếng Anh là The Monks of Kublai Khan của E. A. Wallis Budge (1928), có trên archive.org. Cuốn Voyager from Xanadu của Morris Rossabi (1992) kể lại hành trình này, dễ đọc. Chữ Rabban trong tiếng Syriac nghĩa là “thầy”, tước hiệu dành cho một đan sĩ hay thầy dạy được kính trọng (theo lời giới thiệu của Budge).

Chúa nhật Lễ Lá năm 1288. Văn bản kể rằng Giáo hoàng Nicôla IV trao Mình Thánh cho ông, và ông đón nhận trong nước mắt và tiếng nức nở, tạ ơn Thiên Chúa. Đó là chỗ chương nhắc đến “nước mắt”. Văn bản cũng kể ông được phép cử hành Thánh lễ theo nghi thức của mình ở Rôma, và các hồng y nhận xét rằng tiếng nói khác nhưng nghi lễ như nhau. Chương kể theo đúng ý ấy.

Tuổi. Rabban Sauma sinh khoảng năm 1220 ở Khanbalik hay gần đó, nên năm 1288 ông gần bảy mươi tuổi. Ông là người Uyghur hay người Önggüt thì các sử gia chưa thống nhất.

Hội Thánh Phương Đông đời Đường: xem tư liệu chương 57, tấm bia Tây An năm 781.

Tai họa từ thảo nguyên

Các mốc năm.

  • Liegnitz (nay là Legnica, Ba Lan): ngày 9 tháng Tư năm 1241. Công tước Henry xứ Silesia tử trận ở đó.
  • Sông Sajó (Mohi, Hungary): ngày 11 tháng Tư năm 1241. Vua Béla IV thoát thân trong gang tấc.
  • Oa Khoát Đài (Ögedei) mất tháng Mười Hai năm 1241, và quân Mông Cổ rời châu Âu năm 1242.
  • Baghdad thất thủ năm 1258, dưới tay Hülegü.

Các sử gia vẫn bàn xem việc rút quân chỉ vì Đại hãn mất, hay còn vì những lý do khác, chẳng hạn đồng cỏ Hungary không đủ nuôi ngựa. Chương nêu lý do được nhắc nhiều nhất và nói rõ là còn tranh cãi.

Tên “Thành Cát Tư Hãn”. Nghĩa là “vị chúa tể hoàn vũ”, như chương nói. Tu sĩ người Anh Matthew Paris gọi người Mông Cổ là “Tartar” và gắn tên ấy với Tartarus, hố địa ngục (Chronica Majora, các năm 1240 đến 1241). Baghdad là trái tim thế giới Hồi giáo suốt năm trăm năm, từ khi triều Abbasid dựng thành năm 762.

Thái độ với các tôn giáo. Luật của Thành Cát Tư Hãn miễn thuế cho hàng giáo sĩ của mọi đạo. Rubruck tả một triều đình có đủ các tôn giáo. Khi Hülegü chiếm Baghdad, vợ ông là Doquz Khatun, một Kitô hữu, lo cho các Kitô hữu trong thành được tha (Rashid al-Din; Bar Hebraeus).

Sorghaghtani. Mẹ của Mông Kha, Hốt Tất Liệt và Hülegü là Kitô hữu thuộc Hội Thánh Phương Đông. Sử gia Ba Tư Rashid al-Din và các nguồn Syriac đều ghi như vậy.

Con đường an toàn và tấm paiza. Tấm bảng kim loại này Carpini có mang theo suốt đường đi. Chuyện nhờ nó mà lữ khách đi được từ Biển Đen đến Bắc Kinh là cách các sử gia mô tả chung về thời Mông Cổ cai trị, không dựa vào một câu cụ thể.

Những người khất thực đi sứ

Gioan thành Plano Carpini. Sinh khoảng năm 1185 gần Perugia, nên năm 1245 ông chừng sáu mươi tuổi. Chuyện ông to béo do Salimbene, một tu huynh cùng thời, kể. Ông là một trong những anh em đầu tiên theo thánh Phanxicô. Đức Innôcentê IV vừa họp công đồng ở Lyon và sai ông mang thư đến Đại hãn, bức thư Dei patris immensa, van xin ông ngừng giết chóc (xem Dawson, The Mongol Mission).

Ông rời Lyon tháng Tư năm 1245 và đến dự lễ đăng quang của Güyük tháng Tám năm 1246. Bản tường trình của ông là Lịch sử của người Mông Cổ (Ystoria Mongalorum). Ông kể nỗi gian truân trên đường: ăn kê nấu với muối và nước, uống tuyết tan. Ở Kyiv ông thấy sọ và xương người nằm rải ngoài đồng, và chừng hai trăm ngôi nhà còn lại (phần thứ chín của tường trình). Ông cũng viết lời khuyên về cách một đạo quân châu Âu nên đánh người Mông Cổ. Về sau ông làm tổng giám mục Antivari và mất năm 1252. Con số “hàng ngàn sứ giả” tụ về lễ đăng quang là cách ông ước chừng.

Thư của Güyük. Bản gốc bằng tiếng Ba Tư, đóng ấn đỏ của Mông Cổ, được tìm thấy năm 1920 trong Văn khố Vatican và vẫn được giữ ở đó. Chương tóm đúng nội dung thư: giáo hoàng phải đến quỳ trước khan cùng các vua chúa châu Âu.

Guilêlmô thành Rubruck. Chuyến đi năm 1253 đến 1255. Thật ra vua Louis IX không cử ông làm sứ thần chính thức mà chỉ cho thư giới thiệu, nên ông khăng khăng mình là nhà truyền giáo, nhưng người Mông Cổ vẫn coi ông là sứ thần. Cuộc tranh luận giữa các tôn giáo diễn ra ngày 30 tháng Năm năm 1254 ở Karakorum. Rubruck ghi rằng sau đó ai nấy uống thật nhiều và không ai đổi đạo. Karakorum có mười hai đền thờ, hai thánh đường Hồi giáo và một nhà thờ, và có bà Paquette xứ Lorraine sống ở đó (Itinerarium, các đoạn 28 và 29). Chuyện thợ vàng Guillaume Boucher và cây bạc có bốn vòi đồ uống cũng nằm trong tường trình (đoạn 28), cùng những con rắn mạ vàng và thiên thần bạc cầm kèn. Lời Mông Kha, rằng như Thiên Chúa cho bàn tay nhiều ngón thì Người cũng cho con người nhiều con đường, ở đoạn 33. Bản dịch tiếng Anh nên đọc là của Peter Jackson (1990). Roger Bacon có đọc tường trình của Rubruck và mượn từ đó.

Hai người hành hương từ Khanbalik

Lên đường. Khoảng năm 1275 đến 1280; các nguồn không cho năm chính xác. Markos thuộc dân Önggüt, một dân Turk ở rìa phía bắc Trung Hoa. Hai thầy trò có lẽ đi theo các ốc đảo dọc rìa sa mạc Taklamakan (Budge; Rossabi).

Yahballaha III. Ông được bầu làm thượng phụ năm 1281. Văn bản nói thẳng rằng ông được chọn một phần vì quen phong tục và tiếng nói của giới cầm quyền Mông Cổ, và ông không thạo tiếng Syriac. Chuyện ông phải ngồi học lại là điều văn bản cho thấy.

Sứ mạng năm 1287. Arghun là khan Mông Cổ ở Ba Tư (dòng Ilkhan). Năm 1291 người Mamluk chiếm Acre, pháo đài thập tự chinh cuối cùng, nên dễ hiểu vì sao Arghun mong có đồng minh. Văn bản kể đủ những điều chương nhắc: đền Hagia Sophia; Napôli, nơi ông đứng trên mái nhà xem một trận thủy chiến ngày 24 tháng Sáu năm 1287; Rôma, ngay sau khi Đức Hônôriô IV vừa qua đời; Paris với Sainte-Chapelle và ba mươi ngàn sinh viên; cuối cùng là vua Edward I ở Gascogne, người theo văn bản đã nhận Mình Thánh từ tay Sauma. Câu rằng nhà vua trả tiền cho tất cả sinh viên là điều chương kể theo nhật ký của Sauma, tức là điều một vị khách ngạc nhiên ghi lại.

Mão Gai: xem tư liệu chương 70.

Ngày mất. Rabban Sauma mất ở Baghdad tháng Giêng năm 1294.

Bản tóm tắt Syriac. Nhật ký gốc bằng tiếng Ba Tư đã mất, chỉ còn bản tóm tắt Syriac như phần đầu tư liệu đã nói.

Mười một năm một mình

Nguồn. Hai lá thư của Gioan thành Montecorvino, viết ở Khanbalik ngày 8 tháng Giêng năm 1305 và tháng Hai năm 1306. Trước đó còn một lá viết ở Ấn Độ khoảng năm 1292 đến 1293. Cả ba có trong bộ của Yule và Dawson.

Gốc gác. Ông sinh năm 1247 ở Montecorvino, gần Salerno. Chuyện ông từng làm lính, làm luật gia, làm thầy thuốc đến từ ghi chú của một người cùng thời. Các sử gia nhắc lại nhưng không thêm gì. Bạn nên coi đó là lời truyền lại.

Ở Ấn Độ. Ông ở mười ba tháng tại Mylapore. Người bạn đồng hành là tu huynh Đa Minh Nicôla thành Pistoia, chết ở đó và được chôn trong nhà thờ thánh Tôma. Về truyền thống mộ thánh Tôma ở Mylapore, xem tư liệu chương 57.

Đến Khanbalik năm 1294. Hốt Tất Liệt mất tháng Hai năm 1294. Người kế vị là cháu nội ông, Temür, tiếng Hán gọi là Nguyên Thành Tông. Khanbalik nghĩa là “thành của khan”; Hốt Tất Liệt vạch thành phố theo hình bàn cờ từ năm 1267 và tuyên bố lập triều Nguyên năm 1271.

Những câu trích. Tất cả nằm trong lá thư năm 1305. Ông kể mình bị vu cáo và bị đưa ra hầu tòa suốt năm năm. Chính lời ông là: “Tôi đã đơn độc trong cuộc hành hương này, không ai để nghe tôi xưng tội, suốt mười một năm.” Cảnh ấy kéo dài đến khi tu huynh Arnold thành Köln sang nhập bọn năm 1303. Ông dịch Tân Ước và Thánh vịnh sang thứ ông gọi là “tiếng Tartar”; bản dịch ấy nay đã mất, không còn bản nào. Ông thu phục ông hoàng Georgiô người Önggüt, và khi Georgiô mất thì các anh em ông trở về Hội Thánh Phương Đông. Ông dựng nhà thờ năm 1299 với ba quả chuông. Ông cho vẽ sáu bức tranh Cựu Ước và Tân Ước, kèm chú thích bằng ba thứ chữ. Ông mua chừng bốn mươi cậu bé từ bảy đến mười một tuổi và cho chép sách thánh ca, sách Thánh vịnh cho chúng. Về các em, ông viết: “Hoàng đế rất thích nghe chúng hát.” Chừng sáu ngàn người đã được rửa tội.

Phêrô thành Lucalongo. Chuyện mua đất ngoài cổng hoàng cung và dựng nhà thờ thứ hai có trong thư năm 1306. Câu tiếng hát các cậu bé vang tới tận phòng hoàng đế là lời ông viết trong thư.

Tổng giám mục Khanbalik

Năm 1307. Đức Clêmentê V lập tổng giáo phận Khanbalik và sai bảy tu sĩ Phanxicô đã được phong giám mục sang giúp. Câu chuyện Avignon của vị giáo hoàng này nằm ở chương 80.

Bảy người. Ba người chết ở Ấn Độ, một người không bao giờ lên đường, ba người đến nơi khoảng năm 1313. Thư của Anrê thành Perugia kể như vậy. Lý do “vì nóng” là lời giải thích của các nguồn đời sau; thư của Anrê chỉ nói họ chết ở Ấn Độ, và chương không đưa lý do ấy vào.

Tuyền Châu. Người Ả Rập và người phương Tây gọi thành phố này là Zaitun. Thư của Anrê kể một phụ nữ Armenia giàu có xây nhà thờ cho các tu huynh. Thư viết tháng Giêng năm 1326. Câu “mỗi người có thể sống theo giáo phái của mình” đúng ý thư. Tuyền Châu là hải cảng lớn nhất Trung Hoa thời ấy, và có lẽ là thành phố Marco Polo từng tả.

Bia mộ năm 1946. Bia mộ chữ Latinh của Anrê thành Perugia (ông mất khoảng năm 1332) được tìm thấy ở Tuyền Châu năm 1946. Ngày nay bia nằm trong bảo tàng hàng hải của thành phố, cùng nhiều bia mộ Kitô giáo khác thời Nguyên, khắc chữ Latinh, Syriac và Hán.

Odorico thành Pordenone. Ông đi khoảng năm 1318 đến 1330 và đọc lại chuyến đi cho người chép năm 1330. Ông nhặt xương bốn tu huynh bị giết ở Thane năm 1321. Ông tả cảnh bắt cá bằng chim cốc. Ông cũng tả một xứ tên “Zampa”, có nhà vua rất nhiều vợ và rất nhiều voi.

Chămpa và Việt Nam. Chương viết đó “có thể” là một trong những lần đầu một Kitô hữu phương Tây ghi lại điều mắt thấy trên đất nay là nước ta. Cách nói thận trọng ấy là đúng. Marco Polo đã tả Chămpa (ông gọi là “Ciamba”) trước Odorico chừng ba mươi năm, sau một chuyến ghé thăm ông xếp vào khoảng năm 1285.

Hạt lúa trên tuyết

Ngày mất của Montecorvino. Khoảng năm 1328. Nếu ông sinh năm 1247 thì thọ tám mươi mốt tuổi. Chuyện cả Kitô hữu lẫn người ngoài đạo đi theo quan tài, xé áo để tang và bốc đất nơi mộ làm kỷ niệm có trong ghi chép của một tu sĩ Phanxicô thế kỷ XIV (Yule dẫn lại). Vì thế chương viết đó là điều “những người kể lại về sau” nói.

Người kế vị. Nicôla, được bổ nhiệm năm 1333, không bao giờ đến nơi.

Gioan Marignolli. Ông đến Khanbalik năm 1342. Con ngựa ông dâng hoàng đế được sử nhà Nguyên ghi lại, và một họa sĩ cung đình đã vẽ nó. Còn lưu một bài văn xuôi và một bài thơ về “con ngựa trời” (thiên mã). Ông kể về những người Alan Kitô giáo trong đội cận vệ, theo Chính Thống giáo. Ông ở chừng bốn năm và về sau viết một cuốn biên niên sử cho hoàng đế Charles IV ở Praha (xem Cathay and the Way Thither của Yule).

Năm 1368. Triều Nguyên sụp đổ, triều Minh lên. Khan Ba Tư Ghazan theo đạo Hồi năm 1295. Chuyện các cộng đoàn Công giáo ở Khanbalik và Tuyền Châu mòn dần rồi mất là cách các sử gia hiểu về hệ quả của việc con đường bị cắt.

Bệnh dịch: xem tư liệu chương 81.

Dòng Tên ở Trung Hoa: Phanxicô Xaviê (chương 105) và Matteo Ricci (chương 108). Ricci có nghe đồn về một dân thờ thập giá ở Trung Hoa, nhưng họ không còn nhớ nghĩa của nó. Ricci tới Bắc Kinh năm 1601, và nhà Dòng Tên của ông lớn thành Nhà thờ Nam (Nantang), lập năm 1605.

“Người đầu tiên mang đức tin Công giáo đến Bắc Kinh”. Đúng nếu hiểu “Công giáo” là Công giáo Latinh. Trước ông, Hội Thánh Phương Đông đã có mặt ở Khanbalik.

Những người trong chương

Rabban Sauma, đan sĩ Hội Thánh Phương Đông.

Markos, về sau là thượng phụ Yahballaha III.

Nicôla IV, Innôcentê IV, Hônôriô IV, Clêmentê V, các giáo hoàng.

Gioan thành Montecorvino, tổng giám mục Khanbalik.

Thành Cát Tư Hãn, Oa Khoát Đài, Güyük, Mông Kha, Hốt Tất Liệt, Nguyên Thành Tông, các Đại hãn và hoàng đế.

Sorghaghtani, mẹ của Hốt Tất Liệt.

Arghun, khan Mông Cổ ở Ba Tư.

Gioan thành Plano Carpini và Guilêlmô thành Rubruck, các tu sĩ Phanxicô.

Guillaume Boucher, thợ vàng.

Louis IX, Philip IV, vua Pháp. Edward I, vua Anh.

Nicôla thành Pistoia, tu huynh Đa Minh.

Georgiô, ông hoàng Önggüt.

Phêrô thành Lucalongo, thương nhân.

Anrê thành Perugia, giám mục Tuyền Châu.

Odorico thành Pordenone và Gioan Marignolli, các tu sĩ Phanxicô.

Những nơi trong chương

Khanbalik (Bắc Kinh). Karakorum. Rôma. Liegnitz, sông Sajó. Baghdad. Ba Tư, Maragheh. Constantinôpôli. Napôli. Paris, Sainte-Chapelle. Gascogne. Mylapore, Ấn Độ. Malacca. Tuyền Châu. Chămpa.

Đọc thêm

Lá thư năm 1305 của Gioan thành Montecorvino chỉ dài vài trang, và có lẽ là văn bản cảm động nhất của chương: một người viết về quê nhà sau mười một năm im lặng. Nếu muốn đọc một cuốn sách, cuốn Voyager from Xanadu của Rossabi kể hành trình của Rabban Sauma dễ theo như một truyện phiêu lưu. Bản dịch tường trình của Rubruck do Peter Jackson (1990) và Cathay and the Way Thither của Yule là nơi tốt nhất để nghe chính các tu sĩ nói.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 55 (Khi Hồi giáo trỗi dậy), chương 57 (Con đường Tơ lụa và Hội Thánh Phương Đông), chương 70 (vua Louis IX và Mão Gai), chương 76 (các dòng khất thực), chương 79 (Nicôla IV và Bônifaxiô VIII), chương 80 (Avignon), chương 81 (Cái chết đen), chương 105 (Phanxicô Xaviê) và chương 108 (Ricci).

Trở lại chương 78