Chương 78
1245–1368 · Từ Rôma đến Bắc Kinh, và từ Bắc Kinh đến Rôma
Chúa Nhật Lễ Lá năm 1288, bên trong Vương cung Thánh đường Thánh Phêrô cổ kính tại thủ đô Rôma, Đức Giáo hoàng Nicôla IV trao Mình Thánh Chúa cho một vị khách đặc biệt. Cụ già gần bảy mươi tuổi, khoác trên mình chiếc áo đan sĩ của các Giáo hội phương Đông, gương mặt phong trần của một người lữ hành vừa vượt muôn dặm đường xa, đứng lặng giữa hàng các vị hồng y. Tên của cụ là Rabban Sauma. Danh xưng Rabban trong tiếng Syriac có nghĩa là “Thầy”, tước hiệu kính trọng dành cho các đan sĩ đạo đức. Thầy Sauma sinh ra tại Khanbalik, kinh đô của hoàng đế Mông Cổ Hốt Tất Liệt, thành phố mà ngày nay chúng ta gọi là Bắc Kinh.
Thầy thuộc Hội Thánh Phương Đông, giáo hội năm xưa từng men theo Con đường Tơ lụa đặt chân tới tận kinh đô Trường An thời nhà Đường, rồi gần như biến mất khỏi Trung Hoa như chương 57 đã thuật lại. Thầy sang tận trời Âu với tư cách sứ giả của vị khan Mông Cổ cai trị vùng Ba Tư, để tìm một liên minh chống lại người Mamluk Hồi giáo ở Ai Cập, mong giải cứu Đất Thánh. Ít hôm trước buổi lễ ấy, thầy đã được phép cử hành phụng vụ theo nghi lễ truyền thống của quê hương mình ngay giữa lòng Rôma; các hồng y đến dự lúc ra về đều bảo nhau: ngôn ngữ khác nhau, nghi lễ khác nhau, nhưng đức tin thì chỉ có một.
Cuốn tiểu sử của thầy Sauma, được biên soạn bằng tiếng Syriac không lâu sau khi thầy qua đời, kể lại rằng lúc rước Mình Thánh Chúa từ tay Đức Giáo hoàng, vị đan sĩ già đã rơi nước mắt. Kitô hữu phương Tây cũng ngỡ ngàng nhận ra rằng ở tận cùng bên kia thế giới, họ vẫn có những người anh em cùng tuyên xưng một Kinh Tin Kính.
Ngay năm sau, 1289, chính Đức Giáo hoàng Nicôla IV đã sai một tu sĩ Phanxicô người Ý đi theo chiều ngược lại, sang tận Khanbalik mang thư của ngài cho hoàng đế Mông Cổ. Vị tu sĩ nghèo khó ấy tên là Gioan, quê ở làng Montecorvino; ngài ra đi, và không bao giờ còn quay trở về quê hương nữa.
Tai họa từ thảo nguyên
Năm mươi năm trước cuộc gặp ấy, trong con mắt của người châu Âu, tiếng vó ngựa Mông Cổ chẳng khác nào tai họa của ngày tận thế.
Đầu thế kỷ XIII, một thủ lĩnh tên là Thiết Mộc Chân đã hợp nhất các bộ tộc du mục trên thảo nguyên Mông Cổ về một mối, lấy danh hiệu là Thành Cát Tư Hãn, nghĩa là “vị chúa tể hoàn vũ”, rồi dẫn quân đi chinh phạt khắp nơi. Chưa đầy năm mươi năm sau, vó ngựa của họ đã dựng nên đế quốc liền một dải rộng lớn nhất lịch sử, trải dài từ bán đảo Triều Tiên sang tận Hungary, từ vùng tuyết trắng Siberia xuống tới vịnh Ba Tư: thành nào chống cự đều bị san phẳng, dân bị tàn sát.
Mùa xuân năm 1241, cơn bão thảo nguyên ập thẳng vào châu Âu. Ngày 9 tháng Tư, bên ngoài thành Liegnitz, thuộc miền tây nam Ba Lan ngày nay, một đạo quân Mông Cổ đã nghiền nát liên quân hiệp sĩ Ba Lan và Đức, giết chết vị chỉ huy của họ là Công tước Henry xứ Silesia. Chỉ hai ngày sau, bên bờ sông Sajó ở Hungary, vua Béla IV mất sạch cả đạo quân và chỉ may mắn thoát thân trong gang tấc. Kỵ binh Mông Cổ tiến sát tới biên giới nước Áo; khắp châu Âu kinh hoàng, đinh ninh ngày phán xét đã điểm. Tu sĩ kiêm sử gia người Anh Matthew Paris ghi lại rằng dân chúng gọi họ là quân Tartar, và nhiều người bảo cái tên ấy xuất phát từ Tartarus, vực thẳm hỏa ngục trong các truyền thuyết Hy Lạp cổ đại.
Thế rồi, đúng lúc nguy khốn nhất, đoàn kỵ binh bỗng quay đầu ngựa rút lui. Tháng Mười Hai năm 1241, Đại hãn Oa Khoát Đài qua đời ở quê nhà, buộc các hoàng tử trong hoàng tộc phải quay về thảo nguyên để bầu chọn người kế vị. Các sử gia ngày nay vẫn còn thảo luận xem đó có phải là nguyên nhân duy nhất hay không, bởi có ý kiến cho rằng đồng cỏ Hungary quá nhỏ hẹp, không đủ sức nuôi sống hàng vạn chiến mã. Dù vì lý do gì đi nữa, quân Mông Cổ đã rút đi và không bao giờ trở lại đe dọa châu Âu như thế nữa.
Đến năm 1258, một đạo quân Mông Cổ khác do Hülegü, cháu nội của Thành Cát Tư Hãn, chỉ huy đã đánh chiếm kinh thành Baghdad và xử tử vị caliph cuối cùng của triều đại Abbasid: thành phố từng là trái tim của thế giới Hồi giáo suốt năm trăm năm phút chốc thành đống tro tàn.
Tuy nhiên, người Mông Cổ có một nét khiến người châu Âu bất ngờ: họ không bao giờ ép buộc ai phải bỏ đạo. Luật của Thành Cát Tư Hãn miễn thuế hoàn toàn cho hàng giáo sĩ của mọi tôn giáo, và con cháu ông vẫn giữ luật ấy. Tại triều đình các Đại hãn, người ta gặp các đạo sĩ, nhà sư Phật giáo, học giả Hồi giáo, và cả các linh mục của Hội Thánh Phương Đông tự do lui tới. Thậm chí nhiều vị hoàng hậu và hoàng tử Mông Cổ còn là những Kitô hữu: bà Sorghaghtani, thân mẫu ruột của Hốt Tất Liệt, là một tín hữu; người vợ chính của Hülegü là bà Doquz Khatun cũng là một Kitô hữu sùng đạo. Chính nhờ lời can thiệp của bà mà khi thành Baghdad thất thủ, các Kitô hữu trong thành đều được tha mạng; cả sử gia Ba Tư Rashid al-Din lẫn các nhà biên niên sử Syriac đều ghi nhận sự kiện này.

Không những thế, đế quốc rộng lớn ấy còn làm được điều suốt nhiều thế kỷ không ai làm nổi: làm cho đường bộ từ Địa Trung Hải sang Trung Hoa được an toàn. Một người lữ hành chỉ cần mang theo tấm thẻ bài kim loại do khan cấp, gọi là paiza, là có thể đi xuyên ngang lục địa châu Á từ bờ Biển Đen đến tận Bắc Kinh dưới sự bảo hộ của các trạm dịch Mông Cổ. Thương nhân, sứ giả và tu sĩ bắt đầu qua lại trên con đường ấy cả hai chiều: cánh cửa phương Đông bỗng rộng mở.

Những người khất thực đi sứ
Năm 1245, Đức Giáo hoàng Innôcentê IV quyết định cử sứ giả lên đường tìm gặp người Mông Cổ. Ngài vừa chủ tọa công đồng tại Lyon, và tin tức từ phương Đông khiến ngài mất ăn mất ngủ. Ngài viết thư gửi cho Đại hãn, xin ông chấm dứt giết chóc và thăm dò ý định của ông. Những người mang lá thư ấy không phải là hiệp sĩ mặc giáp sắt, mà là các tu huynh thuộc những dòng khất thực vừa mới khai sinh mà chương 76 đã nhắc đến.
Người dẫn đầu phái đoàn là tu huynh Gioan thành Plano Carpini, một tu sĩ Phanxicô quê ở gần Perugia và là một trong những người bạn đồng hành đầu tiên của chính Thánh Phanxicô. Lúc lên đường nhận sứ mạng, ngài đã ngoài sáu mươi tuổi, thân hình to béo đến mức một tu huynh khác là Salimbene nhiều năm sau vẫn còn nhớ rõ ngài mập mạp như thế nào. Ngài rời thành Lyon vào dịp lễ Phục Sinh năm 1245; hành trình băng qua vùng Ukraina đưa ngài tới Kyiv, thành phố vừa bị người Mông Cổ tàn phá năm năm trước đó. Ngài ghi lại rằng khắp các cánh đồng xung quanh rải đầy sọ và xương người chết, và một đô thị từng sầm uất nay chỉ còn chừng hai trăm nóc nhà.
Vị tu sĩ già cưỡi ngựa hơn một năm, băng qua thảo nguyên giữa mùa đông với bữa ăn hằng ngày chỉ có chút hạt kê nấu bằng nước tuyết tan. Mùa hè năm 1246, ngài đặt chân tới một doanh trại gần Karakorum, kinh đô của đế quốc Mông Cổ, vừa kịp dự lễ đăng quang của tân Đại hãn Güyük. Ngài kể lại rằng có hàng ngàn sứ giả từ khắp mọi miền châu Á tề tựu về đó. Bức thư của Đại hãn Güyük viết trả lời Đức Giáo hoàng là một cuộn giấy bằng tiếng Ba Tư, đóng một con dấu son màu đỏ rất lớn; lời lẽ đầy kiêu hãnh: Đức Giáo hoàng hãy đích thân đến đây, cùng với tất cả các vua chúa châu Âu, mà quỳ gối thần phục trước mặt khan. Nếu từ chối, bức thư cảnh cáo, chỉ có Thiên Chúa mới biết điều gì sẽ xảy ra! Mãi đến năm 1920, người ta mới tìm thấy lại cuộn thư ấy trong Văn khố Vatican, nơi nó vẫn được giữ đến nay.
Tu huynh Carpini trở về tới Lyon vào năm 1247 và viết bản báo cáo nổi tiếng mang tựa đề Lịch sử người Mông Cổ, kèm cả lời khuyên về cách một đạo quân châu Âu nên đối phó với quân thảo nguyên. Đức Giáo hoàng đã bổ nhiệm ngài làm tổng giám mục một giáo phận bên bờ biển Adriatic, và ngài qua đời năm 1252.
Đến năm 1253, một tu sĩ Phanxicô khác là Guilêlmô thành Rubruck, người gốc xứ Flandre, lại lên đường mang thư của vị vua thánh Louis IX nước Pháp, vị quân vương mà chương 70 đã theo chân trong các cuộc Thập tự chinh. Thầy Guilêlmô một mực khẳng định mình chỉ là một người đi gieo hạt giống Tin Mừng chứ không phải là sứ thần ngoại giao, nhưng người Mông Cổ vẫn đối đãi với thầy như sứ thần. Thầy đặt chân tới Karakorum giữa mùa đông giá buốt và ghi lại hình ảnh một thị trấn đa văn hóa với mười hai ngôi đền thờ của những dân tộc khác nhau, hai thánh đường Hồi giáo, và ở tận cùng là một ngôi nhà thờ Kitô giáo. Tại đó, thầy còn bất ngờ gặp một phụ nữ gốc xứ Lorraine bên Pháp tên là Paquette, từng bị bắt làm tù binh bên Hungary và nay đang sinh sống giữa lòng đế quốc Mông Cổ.
Ngày 30 tháng Năm năm 1254, thầy Guilêlmô được mời tham dự một cuộc tranh luận tôn giáo do chính Đại hãn Mông Kha sắp đặt giữa đại diện của người Kitô giáo, người Hồi giáo và người Phật giáo. Thầy Guilêlmô dí dỏm ghi lại rằng sau khi buổi tranh luận kết thúc, ai nấy cùng uống rượu say túy lúy và không một ai đổi đạo! Chính Đại hãn Mông Kha giải thích cho vị tu sĩ: cũng như Thiên Chúa đã ban cho bàn tay con người có nhiều ngón, ngón ngắn ngón dài khác nhau, thì Ngài cũng mở ra cho nhân loại nhiều con đường khác nhau để tìm về với Ngài.
Thầy Guilêlmô còn tả tỉ mỉ một cỗ máy kỳ xảo: một cái cây bằng bạc do người thợ kim hoàn gốc Pháp tên là Guillaume Boucher chế tác cho Đại hãn. Boucher cũng từng bị bắt làm tù binh tại Hungary và nay được trọng dụng làm việc ngay trong hoàng cung. Cái cây dựng trước cửa cung điện, có bốn con rắn mạ vàng quấn quanh thân, mỗi con rót ra một thức uống: rượu nho, sữa ngựa cái lên men, rượu gạo và rượu mật ong. Trên ngọn có tượng thiên thần bằng bạc cầm kèn: mỗi khi cần rót thêm, người thợ nấp trong bộ máy lại cho thiên thần thổi kèn.
Thầy Guilêlmô trở về với bản tường trình dâng vua Louis IX; học giả Phanxicô người Anh là Roger Bacon đã đọc bản ấy và chép lại nhiều đoạn vào cuốn sách địa lý của mình.
Hai người hành hương từ Khanbalik
Trong khi các tu huynh phương Tây cưỡi ngựa về phương đông, thì ở bờ bên kia của thế giới, có hai vị đan sĩ thuộc Hội Thánh Phương Đông lại khao khát hành hương về hướng tây.
Vào khoảng năm 1275, thầy Sauma, lúc bấy giờ đã trải qua nhiều năm sống ẩn tu trên một ngọn núi gần Khanbalik, quyết định lên đường hành hương về Đất Thánh Giêrusalem cùng với một người môn đệ trẻ tuổi tên là Markos. Markos thuộc sắc tộc Önggüt, tức người Uông Cổ, một dân tộc gốc Turk theo Kitô giáo sinh sống ở vùng biên viễn phía bắc Trung Hoa. Hai thầy trò đi ngược lại đúng Con đường Tơ lụa mà các vị đan sĩ thời nhà Đường từng đi qua sáu trăm năm trước: họ lầm lũi qua những ốc đảo dọc rìa sa mạc Taklamakan, có chặng khát cháy cổ không một giọt nước, có lúc gặp thảo khấu rình rập.


Vì chiến tranh ngăn trở, hai thầy trò không bao giờ tới được Giêrusalem; thế nhưng họ đã đến được vùng đất Ba Tư, nơi vị thượng phụ của Hội Thánh họ đang đặt tòa giám mục dưới sự cai trị của người Mông Cổ.

Đến năm 1281, vị thượng phụ qua đời, và các giám mục bất ngờ bầu chính Markos, người môn đệ trẻ tuổi đến từ vùng đất Trung Hoa xa xôi, lên kế vị chức thượng phụ, lấy hiệu là Yahballaha III. Rất có thể các giám mục đã chọn ông vì ông vốn là thần dân của đế quốc Mông Cổ, mà vị khan Mông Cổ lại đang nắm quyền cai trị Ba Tư, nên ông dễ che chở đoàn chiên trước triều đình hơn. Vị tân thượng phụ lúc ấy còn chưa thạo tiếng Syriac, chính ngôn ngữ phụng vụ truyền thống của Hội Thánh mình, và phải ngồi học từng con chữ.

Bước sang năm 1287, Arghun, vị khan Mông Cổ cai trị vùng Ba Tư, đã quyết định cử thầy Sauma làm sứ giả lên đường sang châu Âu. Lúc ấy, một hiểm họa đang treo trên đầu các cộng đoàn Kitô hữu tại Đất Thánh: các vị sultan Hồi giáo Mamluk từ Ai Cập đang lần lượt đánh chiếm hết pháo đài thập tự chinh này đến pháo đài khác; đến năm 1291, họ sẽ hạ nốt Acre, pháo đài cuối cùng. Khan Arghun cần một liên minh phương Tây để chống người Mamluk.
Trong chuyến đi ấy, thầy Sauma tới Constantinôpôli trước tiên: thầy bước vào đại thánh đường Hagia Sophia và ngước nhìn mái vòm. Tháng Sáu năm 1287, khi ghé qua thành Napôli, thầy còn trèo lên mái nhà xem một trận thủy chiến ngoài vịnh. Tới Rôma, thầy bị lỡ hẹn mất mấy ngày vì Đức Giáo hoàng Hônôriô IV vừa mới qua đời. Thầy tiếp tục hành trình tới Paris, nơi vua Philip IV đưa thầy vào nguyện đường hoàng gia Sainte-Chapelle để kính viếng thánh tích Mão Gai, báu vật mà vua thánh Louis IX từng rước về từ Constantinôpôli như chương 70 đã thuật lại. Trong cuốn nhật ký hành trình của mình, thầy Sauma trầm trồ ghi rằng tại Paris có tới ba mươi ngàn sinh viên đang theo học đủ mọi ngành khoa học, và nhà vua chu cấp tiền bạc cho tất cả. Tiếp đó, tại vùng Gascogne, thầy gặp vua Edward I của nước Anh. Theo bản tường thuật tiếng Syriac về cuộc đời thầy, chính vua nước Anh đã rước Mình Thánh Chúa từ tay vị đan sĩ phương Đông này. Sau cùng, thầy quay trở lại Rôma, nơi tân Giáo hoàng Nicôla IV đang chờ đón. Đó chính là ngày Chúa Nhật Lễ Lá ở đầu chương.

Tiếc rằng liên minh mà thầy lặn lội đi tìm không bao giờ thành: các vị quân vương phương Tây chỉ đưa ra những lời hứa hẹn suông. Thầy Sauma đành lên đường trở về Ba Tư và qua đời tại Baghdad vào tháng Giêng năm 1294. Cuốn nhật ký của thầy ban đầu được viết bằng tiếng Ba Tư, sau đó được dịch sang tiếng Syriac, và ngày nay chỉ còn lưu giữ được một bản tóm tắt bằng tiếng Syriac. Bản ấy được tìm thấy cuối thế kỷ XIX, xuất bản năm 1888, và là một trong những tư liệu hiếm hoi cho thấy châu Âu thời Trung Cổ qua đôi mắt của một người lữ hành đến từ Trung Hoa.
Mười một năm một mình
Người tu sĩ phương Tây đáp lại tiếng gọi từ phương Đông chính là cha Gioan thành Montecorvino.
Ngài chào đời vào khoảng năm 1247 tại miền nam nước Ý. Một truyền thống kể rằng trước khi gia nhập Dòng Anh Em Hèn Mọn của Thánh Phanxicô để sống đời khó nghèo, ngài từng trải qua nhiều nghề nghiệp khác nhau như làm binh sĩ, làm luật gia và làm thầy thuốc; sau khi khấn dòng, ngài đi truyền giáo tại Armenia và Ba Tư.
Năm 1289, cầm trên tay bức thư ủy nhiệm của Đức Giáo hoàng Nicôla IV, cha Gioan lên đường. Hành trình của ngài đi xuyên qua vùng Ba Tư, xuôi xuống vịnh Ba Tư rồi đáp tàu vượt biển sang tận Ấn Độ. Ngài lưu lại mười ba tháng tại Mylapore, nơi các Kitô hữu địa phương tin kính là phần mộ của Thánh Tôma Tông đồ như chương 57 đã nhắc tới. Ngay tại mảnh đất này, người bạn đồng hành duy nhất của ngài, một vị tu sĩ dòng Đa Minh, đã lâm bệnh nặng và qua đời; sau khi tự tay chôn người anh em trong nhà thờ Thánh Tôma, cha Gioan lặng lẽ lên đường một mình. Ngài xuống thuyền qua eo biển Malacca, men theo bờ biển Đông Nam Á vào Trung Hoa.

Năm 1294, cha Gioan tới Khanbalik, tên gọi theo tiếng Mông Cổ có nghĩa là “thành của khan”. Hoàng đế Hốt Tất Liệt đã xây thành phố này theo những đại lộ thẳng tắp từ năm 1267, và đến năm 1271 thì lập nên triều đại nhà Nguyên, chọn nơi đây làm kinh đô. Thế nhưng cha Gioan đã tới chậm mất vài tháng: Đại hãn Hốt Tất Liệt vừa mới băng hà. Người cháu nội nối ngôi của ông, mà sử sách Trung Hoa gọi là Nguyên Thành Tông, đã đón tiếp vị tu sĩ nghèo phương Tây và cho ngài lưu lại truyền giáo tại kinh đô.
Những năm đầu nơi đất khách là chuỗi ngày cô đơn đến xé lòng. Cha Gioan là vị linh mục Công giáo duy nhất giữa cả một kinh thành. Trong khi đó, các giáo sĩ của Hội Thánh Phương Đông, vốn rất đông đảo và nắm giữ nhiều thế lực trong triều đình, lại không muốn một người phương Tây tới rao giảng, vì sợ mất ảnh hưởng nơi hoàng cung. Cha Gioan kể lại trong thư rằng họ đã vu khống ngài là gián điệp, thậm chí là kẻ giết người, khiến suốt năm năm ngài bị giải ra tòa hết lần này đến lần khác. Câu ngài viết trong thư nghe như một tiếng thở dài:
“Tôi đã sống đơn độc trong cuộc hành hương truyền giáo này, không có lấy một ai để tôi có thể xưng tội, suốt mười một năm ròng rã.”
Mãi cho đến năm 1303, một tu huynh Phanxicô khác là Arnold thành Köln mới sang tới nơi chia sẻ gánh nặng với ngài.
Dù gian nan và cô độc, ngọn lửa trong lòng cha Gioan chưa bao giờ tắt. Ngài học tiếng Mông Cổ, rồi dịch trọn Tân Ước cùng sách Thánh Vịnh sang thứ ngôn ngữ mà ngài gọi là “tiếng Tartar”. Ngài đã cảm hóa được một vị vương tử người Önggüt tên là Georgiô, vốn thuộc Hội Thánh Phương Đông, và đưa ông gia nhập sự hiệp thông trọn vẹn với Hội Thánh Công giáo, và vương tử đã xây tặng vị tu sĩ một ngôi nhà thờ khang trang trên lãnh địa của mình. Đến năm 1299, cha Gioan dựng một ngôi thánh đường giữa kinh đô Khanbalik, có tháp chuông treo ba quả chuông. Ngài còn cho vẽ sáu bức tranh lớn về các tích truyện Cựu Ước và Tân Ước, bên dưới có ghi chú thích bằng ba thứ chữ: chữ Latinh, chữ Ba Tư và tiếng bản xứ, để cả người không biết chữ cũng nhìn tranh mà hiểu chuyện Kinh Thánh.

Rồi ngài làm một việc mà người cha nào cũng sẽ làm: ngài gom chút tiền ít ỏi chuộc khoảng bốn mươi cậu bé nghèo từ bảy đến mười một tuổi đang bị đem bán. Ngài đưa các em về nuôi, rửa tội cho các em, dạy các em đọc chữ Latinh, dạy hát các bài Thánh Vịnh và những kinh nguyện hằng ngày của Hội Thánh, và tự tay chép cho các em sách thánh ca, sách Thánh Vịnh. Mỗi ngày, ngôi nhà thờ nhỏ giữa Bắc Kinh lại vang tiếng hát trong trẻo của ca đoàn trẻ thơ ấy, hát các giờ kinh đều đặn như một đan viện thu nhỏ, dẫu vị linh mục ở đó chỉ có một thân một mình. Cha Gioan vui mừng viết về quê nhà: “Chính hoàng đế cũng rất thích lắng nghe các em hát.”

Tính đến năm 1305, một mình cha Gioan đã cử hành phép Rửa Tội cho khoảng sáu ngàn người. Một thương nhân người Ý tên là Phêrô thành Lucalongo, người từng đồng hành với ngài từ vùng Ba Tư sang, đã mua tặng ngài một mảnh đất ngay ngoài cổng hoàng cung, nơi ngài xây ngôi thánh đường thứ hai: tiếng hát thánh ca của các cậu bé trong ca đoàn, như ngài tự hào kể, vang tới tận phòng hoàng đế.
Đáng tiếc là vương tử Georgiô mất sớm; sau đó họ hàng ông lại trở về với Hội Thánh Phương Đông, nhưng đàn con nhỏ trong ca đoàn vẫn ở lại bên cha Gioan.
Tổng giám mục Khanbalik
Phải đợi đến tháng Giêng năm 1305, cha Gioan mới gửi được về phương Tây bức thư đầu tiên sau mười một năm biệt vô âm tín. Trong thư, ngài khiêm tốn kể lại những gì Thiên Chúa đã làm và tha thiết xin gửi thêm anh em sang tiếp sức. Ngài bày tỏ niềm hy vọng rằng nếu có thêm người phụ giúp, biết đâu ngài còn có thể rửa tội được cho chính vị hoàng đế nhà Nguyên.
Bức thư đến tay Đức Giáo hoàng Clêmentê V, lúc bấy giờ đang lưu trú tại nước Pháp và chuẩn bị dời triều đình giáo hoàng sang thành Avignon. Xúc động trước công lao của vị thừa sai đơn độc, năm 1307, Đức Giáo hoàng thiết lập Tổng giáo phận Khanbalik và bổ nhiệm cha Gioan thành Montecorvino làm vị Tổng giám mục tiên khởi, trao cho ngài quyền coi sóc toàn thể các tín hữu tại phương Đông. Đồng thời, Đức Giáo hoàng cũng phái bảy tu sĩ Phanxicô đã được tấn phong giám mục lên đường sang tấn phong cho cha Gioan và ở lại phụ giúp ngài.

Thế nhưng đường xa đầy hiểm nguy: trong số bảy vị giám mục được sai đi, có ba vị đã qua đời dọc đường khi đi qua Ấn Độ, một vị khác không bao giờ lên đường được, và cuối cùng chỉ có đúng ba vị đặt chân tới được Khanbalik vào khoảng năm 1313 để tấn phong tổng giám mục cho người anh em nay đầu đã bạc trắng. Sau lễ tấn phong, cả ba vị giám mục mới lần lượt được cử tới coi sóc giáo phận Tuyền Châu, thương cảng sầm uất bậc nhất của Trung Hoa thời bấy giờ mà các thương nhân Ả Rập gọi là Zaitun. Nhiều khả năng đây chính là thành phố cảng phồn hoa mà nhà thám hiểm Marco Polo từng miêu tả. Tại đây, một phụ nữ người Armenia giàu có đã xây tặng các tu huynh một ngôi thánh đường.
Vị giám mục sống sót cuối cùng trong nhóm ba người ấy là cha Anrê thành Perugia đã viết một bức thư gửi về quê nhà vào tháng Giêng năm 1326: ngài kể lại rằng hoàng đế Trung Hoa cấp cho ngài một khoản trợ cấp đủ sống, và ngài sống thanh bình trong một lùm cây ở ngoại ô; ngài cũng ghi rằng bên trong đế quốc này “mỗi người đều có thể tự do sống theo tôn giáo của mình”. Vào năm 1946, các nhà khảo cổ đã tìm thấy tại Tuyền Châu một tấm bia mộ khắc chữ Latinh của chính vị giám mục Anrê này; bên cạnh đó, nhiều tấm bia mộ Kitô giáo khác từ thời triều Nguyên, được khắc bằng cả chữ Latinh, chữ Syriac lẫn chữ Hán, nay vẫn được giữ tại bảo tàng hàng hải của thành phố.
Cũng trong khoảng thời gian ấy, một tu sĩ Phanxicô khác là chân phước Odorico thành Pordenone đã đi thuyền từ Ấn Độ sang Trung Hoa, ghé nhiều nơi ở Đông Nam Á. Khi dừng chân tại Ấn Độ, gần thành phố Mumbai ngày nay, thầy đã thu nhặt hài cốt của bốn tu huynh Phanxicô vừa chịu tử đạo vì đức tin vào năm 1321 và mang theo bên mình. Thầy ở ba năm tại Khanbalik. Rất có thể thầy chính là người châu Âu đầu tiên tả cảnh ngư dân phương Đông dạy chim cốc bắt cá trên sông. Khi trở về nước Ý vào năm 1330, thầy đọc lại chuyến đi của mình cho một anh em cùng dòng ghi chép, và cuốn du ký ấy nhanh chóng được chép lan khắp châu Âu.
Điều gần gũi với người đọc Việt Nam là trong cuốn du ký của mình, thầy Odorico đã dành một đoạn để miêu tả vương quốc Chămpa nằm ở miền trung Việt Nam ngày nay, một vương quốc trù phú nơi nhà vua có rất nhiều thê thiếp và sở hữu một đàn voi khổng lồ. Đây có lẽ là một trong những trang ghi chép sớm nhất của một tu sĩ Công giáo phương Tây về những gì chính mắt mình chứng kiến trên mảnh đất nay là quê hương Việt Nam của chúng ta. Trước thầy một thế hệ, nhà thám hiểm Marco Polo, một giáo dân, cũng từng nhắc đến vùng đất này sau chuyến ghé thăm vào khoảng năm 1285 theo lời kể của ông.
Hạt lúa trên tuyết
Đức Tổng Giám mục Gioan thành Montecorvino qua đời bình an tại Khanbalik vào khoảng năm 1328, hưởng thọ tám mươi mốt tuổi, sau khi đã sống trọn đời mục tử cho đoàn chiên. Tư liệu về sau kể rằng trong ngày tang lễ, cả người có đạo lẫn người ngoại đạo đông đảo đi theo linh cữu, xé vạt áo để tang theo đúng phong tục truyền thống của người phương Đông, rồi đến bên mộ ngài bốc từng nắm đất đem về cất giữ.

Tòa Thánh Rôma sau đó đã cử một vị khác sang thay, nhưng vị ấy không bao giờ tới nơi. Mãi đến năm 1342, một phái đoàn đặc sứ của Đức Giáo hoàng do tu huynh Gioan Marignolli dẫn đầu mới tới được Khanbalik: ông dâng hoàng đế nhà Nguyên một con chiến mã khổng lồ đến từ châu Âu, một giống ngựa cao lớn mà người Trung Hoa trước đó chưa từng nhìn thấy bao giờ. Sử sách nhà Nguyên đã ghi lại sự xuất hiện của con “thiên mã” này, và một họa sĩ cung đình đã vẽ lại bức tranh về nó. Những chiến binh người Alan phục vụ trong đội cận vệ hoàng gia, vốn là những tín hữu theo Chính Thống giáo, đã vui mừng đón các tu huynh phương Tây như con cái đón cha đi xa trở về. Cha Gioan Marignolli lưu lại kinh đô khoảng bốn năm, và về sau soạn một cuốn biên niên sử dâng Hoàng đế Charles IV tại thành Praha.
Thế nhưng sau đó, ánh sáng Tin Mừng nơi phương Đông dần tắt. Đại dịch Cái Chết Đen lan dọc Con đường Tơ lụa, cắt đứt đường giao thương. Đến năm 1368, nhà Nguyên sụp đổ: nhà Minh lên nắm quyền, đuổi người Mông Cổ về thảo nguyên và nhìn mọi di sản mà người Mông Cổ mang lại, kể cả các tôn giáo ngoại quốc, bằng ánh mắt nghi kỵ. Ở phía tây, các vị khan Mông Cổ cai trị Ba Tư và vùng Trung Á cũng đã cải đạo sang Hồi giáo, như khan Ghazan của Ba Tư chính thức theo đạo Hồi từ năm 1295, khiến đường bộ xuyên lục địa bị chặn hẳn. Không còn linh mục để ban bí tích giải tội, không còn giám mục để ban bí tích Thêm Sức và truyền chức thánh, những họ đạo nhỏ tại Khanbalik và Tuyền Châu cứ thế lụi dần cho đến khi biến mất.
Hơn hai thế kỷ sau, khi các thừa sai Dòng Tên tới Trung Hoa, chẳng còn một ai nhớ tới cha Gioan thành Montecorvino, nhớ tới ca đoàn những cậu bé hát Thánh Vịnh ngoài cổng hoàng cung, hay bản dịch Tân Ước bằng tiếng Mông Cổ năm xưa. Khi cha Mátthêu Ricci tiến vào Bắc Kinh năm 1601 và gây dựng nên ngôi nhà Dòng Tên, nơi về sau phát triển thành Nhà thờ Nam Đường nổi tiếng, ngài chỉ nghe đồn về một nhóm người xưa kia thờ cây thập giá mà nay đã quên ý nghĩa của nó.
Thế nhưng, trước mặt Thiên Chúa, không giọt mồ hôi hay giọt nước mắt thầm lặng nào của người tôi tớ trung tín bị quên lãng. Và lịch sử vẫn ghi một sự thật: người đầu tiên mang đức tin Công giáo đến Bắc Kinh không phải là một đạo quân viễn chinh, cũng chẳng phải một đoàn thương thuyền giàu có, mà chỉ là một thầy dòng Phanxicô nghèo khó bước đi một mình. Hành trang của ngài chỉ có một cuốn Kinh Thánh và một ca đoàn gồm những cậu bé nghèo mà ngài đã chuộc về nuôi dưỡng như con ruột: ngài chính là hạt lúa mì lặng lẽ vùi mình giữa băng tuyết, chờ ngày trổ sinh mùa gặt cho Thiên Chúa.
Hành trang của ngài chỉ có một cuốn Kinh Thánh và một ca đoàn gồm những cậu bé nghèo mà ngài đã chuộc về nuôi dưỡng như con ruột: ngài chính là hạt lúa mì lặng lẽ vùi mình giữa băng tuyết, chờ ngày trổ sinh mùa gặt cho Thiên Chúa.
Chương 78 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
“…đơn độc trong cuộc hành hương truyền giáo này, không có lấy một ai để tôi có thể xưng tội, suốt mười một năm…”
Những người trong chương
- Güyük · Lá thư ông gửi giáo hoàng, đóng ấn đỏ lớn, được tìm lại năm 1920, nay vẫn nằm trong Văn khố Vatican.
- Rabban Sauma · Nhật ký của thầy chỉ còn bản tóm tắt tiếng Syriac, tìm thấy năm 1887, in năm 1888.
- Anrê thành Perugia · Năm 1946, người ta tìm thấy ở Tuyền Châu bia mộ chữ Latinh của chính ông, nay ở bảo tàng hàng hải thành phố.
Nơi ấy hôm nay
- Tuyền Châu (Quanzhou) giữ nhiều bia mộ Kitô giáo thời Mông Cổ, khắc chữ Latinh, Syriac và chữ Hán. UNESCO công nhận di sản thế giới năm 2021.
- Karakorum nay là phế tích ở miền trung Mông Cổ. Thung lũng Orkhon là di sản thế giới từ năm 2004.
- Mylapore nay thuộc thành phố Chennai, Ấn Độ. Vương cung thánh đường Thánh Tôma ở đây giữ truyền thống về mộ ngài.
Muốn đọc thêm
Thư năm 1305 của Gioan thành Montecorvino · Carpini, Lịch sử người Mông Cổ · Rossabi, Voyager from Xanadu · archive.org
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Rabban Sauma
- Markos
- Nicôla IV
- Innôcentê IV
- Hônôriô IV
- Clêmentê V
- Gioan thành Montecorvino
- Thành Cát Tư Hãn
- Oa Khoát Đài
- Güyük
- Mông Kha
- Hốt Tất Liệt
- Nguyên Thành Tông
- Sorghaghtani
- Arghun
- Gioan thành Plano Carpini
- Guilêlmô thành Rubruck
- Guillaume Boucher
- Louis IX
- Philip IV
- Edward I
- Nicôla thành Pistoia
- Georgiô
- Phêrô thành Lucalongo
- Anrê thành Perugia
- Odorico thành Pordenone
- Gioan Marignolli
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 79
Cái tát ở Anagni: hoàng hôn của quyền bính Giáo hoàng Trung Cổ
Cái tát nổi tiếng giáng vào mặt giáo hoàng ở Anagni năm 1303 có thật sự xảy ra không?
Khoảng 24 phút đọc











