Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 79

Kiểm chứng chương 79: Cái tát ở Anagni

Đọc xong chương 79, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: ta biết chuyện sáng hôm ở Anagni bằng cách nào, cái tát có thật không, và ai là người kể. Chương kể mười năm đời Giáo hoàng Bônifaxô VIII, từ việc Cêlestinô V từ chức năm 1294 đến cuộc tấn công ở Anagni năm 1303. Đây là thời có nhiều giấy tờ. Thư từ của chính giáo hoàng còn nguyên văn, các cuốn sách nhỏ tuyên truyền của triều đình Pháp cũng còn. Ta có thư của những người có mặt ở Anagni và biên niên sử của các tác giả Ý thời ấy, nhất là Giovanni Villani người Florence. Nhưng đây là cuộc đấu giữa hai phe, và mỗi phe kể theo hướng có lợi cho mình. Các sử gia ngày nay đọc từng nguồn rất dè dặt. Những trang dưới đây nói chỗ nào chắc, chỗ nào chỉ là lời kể của một phía.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Buổi sáng ở Anagni

Nguồn chính. Có ba loại:

  • Một lá thư của William Hundleby, giáo sĩ người Anh có mặt ở Anagni, viết ngay sau biến cố. Nhiều sử gia coi đây là nguồn đáng tin nhất.
  • Biên niên sử của Giovanni Villani, quyển 8.
  • Lời kể của Ferreto thành Vicenza và các biên niên sử khác, viết sau đó vài chục năm.

Ngày và tiếng hô. Cuộc tấn công xảy ra ngày 7 tháng Chín năm 1303. Tiếng hô “Vua nước Pháp muôn năm! Colonna muôn năm!” và tiếng đòi “chết” có trong thư Hundleby. Chương ghi lại tiếng đòi ấy thành “Bônifaxô phải chết”, cùng một ý.

Quân số. Các nguồn đưa con số khác nhau, thường quanh sáu trăm kỵ binh và một hay hai ngàn bộ binh. Con số của chương là một trong những con số được nêu.

Khoảng cách. Anagni cách Rôma chừng sáu mươi lăm cây số đường chim bay. Chương nói “chừng sáu mươi cây số”, là số tròn, gần đúng.

Sắc lệnh sắp công bố. Văn kiện Super Petri solio sẽ dứt phép thông công vua Philip IV. Bônifaxô định công bố ngày 8 tháng Chín.

Tuổi. Bônifaxô sinh khoảng năm 1230 đến 1235, nên năm 1303 ông chừng sáu mươi tám đến bảy mươi ba tuổi. Chương viết “ngoài bảy mươi”, có thể đúng tùy năm sinh.

Lời “Đây là cổ ta, đây là đầu ta”. Có trong Ferreto thành Vicenza và các biên niên sử Ý, mỗi nơi chép hơi khác nhau. Chuyện ông mặc đủ lễ phục, đội mão, cầm thập giá và ngồi lên ngai có trong Villani. Thư Hundleby không kể cảnh này chi tiết như thế, nên bạn hãy coi đó là chuyện nhiều người cùng kể lại.

Hai hồng y ở lại. Villani và các sách sử thường nêu tên hai vị là Nicôla Boccasini và Pedro Rodríguez. Nhiều khả năng đúng, nhưng không chắc bằng ngày tháng. Chương viết “người ta bảo”, đúng mức ấy.

Cái tát. Chương nói đúng: các nhân chứng đương thời không nhắc đến cái tát. Chuyện này xuất hiện muộn hơn, trong truyền thống Ý. Du khách đến Anagni ngày nay vẫn được dẫn vào một căn phòng trong dinh mà hướng dẫn viên gọi là Phòng Cái Tát. Cái tên thuộc về truyền thống ấy, không phải bằng chứng.

Dante nói về Anagni. Chương không dẫn câu này, nhưng đáng biết. Dù ghét Bônifaxô, Dante trong Thần khúc (Luyện ngục, khúc 20, quanh các câu 85 đến 90) vẫn thấy hoa huệ nước Pháp tiến vào Anagni và Đức Kitô lại bị nhạo báng nơi người đại diện của Ngài. Câu ấy cho thấy người đương thời bàng hoàng đến mức nào.

Vị ẩn sĩ bỏ ngai vàng

Cuộc bầu cử kéo dài. Đức Nicôla IV qua đời ngày 4 tháng Tư năm 1292. Phêrô thành Morrone được bầu ngày 5 tháng Bảy năm 1294, sau hai năm ba tháng. Lá thư cảnh cáo các hồng y có trong nguồn thời ấy, và chính lá thư này khiến hồng y Latinô Malabranca đề nghị tên ông.

Tuổi. Phêrô sinh năm 1209 hoặc 1215, nên lúc được bầu ông chừng tám mươi đến tám mươi lăm tuổi. Chương viết “chừng tám mươi bốn tuổi”, nằm trong khoảng ấy.

Con lừa và lễ đăng quang. Ông cưỡi lừa vào L’Aquila nhận mão, vua Charles II xứ Napôli và con trai nắm cương hai bên. Lễ đăng quang diễn ra cuối tháng Tám năm 1294, ngày 29.

Một giáo hoàng không biết làm giáo hoàng. Chuyện ông trao cùng một chức cho nhiều người và ký cả những tờ giấy để trống có trong các biên niên sử, chương kể đúng như sách chép. Chuyện tiếng Latinh yếu được nhiều nguồn nhắc, dù có thể bị phóng đại.

Từ chức. Ngày 13 tháng Mười Hai năm 1294. Các nguồn ghi vai trò của Caetani khi khẳng định giáo hoàng có thể từ chức. Về sau Bônifaxô đưa vào sách luật một quy định về quyền từ chức của giáo hoàng (Liber Sextus, quyển 1, tiết 7, chương 1). Caetani được bầu ngày 24 tháng Mười Hai năm 1294, mười một ngày sau.

Chuyện ống dẫn trong tường. Chuyện Caetani thì thầm ban đêm, giả làm thiên thần, do kẻ thù của Bônifaxô tung ra năm 1303 khi kết tội ông. Chưa ai chứng minh được, và chương nói đúng như vậy. Bạn hãy xếp nó vào những chuyện phe đối địch truyền lại.

Fumone. Cêlestinô bị giam ở pháo đài Fumone từ khoảng tháng Tám năm 1295 và mất ngày 19 tháng Năm năm 1296, nên “mười tháng sau” là đúng. Căn xà lim chật lấy từ lời kể của các môn đệ ông. Phe chống Bônifaxô về sau còn ngầm bảo ngài cho giết Cêlestinô, nhưng không có bằng chứng.

Phong hiển thánh. Ngày 5 tháng Năm năm 1313, do Đức Clêmentê V.

Lễ Perdonanza. Lễ ân xá ở L’Aquila bắt nguồn từ sắc chỉ Inter sanctorum solemnia của Cêlestinô, ngày 29 tháng Chín năm 1294. Lễ vẫn được tổ chức vào ngày 28 và 29 tháng Tám.

Các giáo hoàng từ chức. Grêgôriô XII từ chức năm 1415 (xem chương 85), Bênêđictô XVI năm 2013. Năm 2009, bốn năm trước khi từ chức, Đức Bênêđictô XVI đến L’Aquila sau trận động đất và đặt dải pallium của mình lên mộ Cêlestinô V. Sau năm 2013 nhiều người nhớ lại cử chỉ ấy.

Dante và “cuộc từ chối lớn”. Hai câu thơ nằm trong Hỏa ngục, khúc 3, câu 59 và 60, ở tiền sảnh địa ngục. Dante không nêu tên ai. Nhiều người đọc cho rằng đó là Cêlestinô, nhưng đó là cách đọc, không phải sự thật đã được chứng minh. Chương nói đúng điều này.

Năm Thánh 1300

Palestrina. Năm 1298 Bônifaxô cho san bằng Palestrina. Chính sắc chỉ của ngài nói đến việc cày đất và rắc muối. Cuộc “thập tự chinh” chống nhà Colonna được tuyên bố năm 1297.

Luật và học vấn. Liber Sextus công bố năm 1298. Năm 1303 Bônifaxô lập ở Rôma trường cao học nay là La Sapienza; sắc chỉ lập trường đề ngày 20 tháng Tư năm 1303.

Sắc chỉ Năm Thánh. Antiquorum habet fida relatio đề ngày 22 tháng Hai năm 1300, nghĩa là “Lời thuật đáng tin của người xưa”. Sắc chỉ cho ba mươi ngày với người Rôma và mười lăm ngày với khách phương xa. Chuyện lục văn khố và tin đồn trong dân có trong các ghi chép của hồng y Jacopo Stefaneschi, người viết về Năm Thánh ấy. Ơn toàn xá là việc xóa hết hình phạt do tội; Sách Giáo lý của Hội Thánh Công giáo giải thích ở số 1471.

Hai trăm ngàn khách hành hương. Con số của Giovanni Villani. Trong biên niên sử (Nuova Cronica, quyển 9, chương 36) ông nói chính mình có mặt ở Rôma năm ấy, và cảnh tượng ấy thúc ông viết lịch sử Florence. Bạn hãy coi đó là con số ước chừng của một người có mặt, và có thể hơi rộng tay.

Cầu Sant’Angelo. Dante tả hai làn người trong Hỏa ngục, khúc 18, các câu 28 đến 33. Dante có đến Rôma năm 1300 hay không thì chưa chắc, nên chương viết “có thể”.

Cào tiền ở đền thánh Phaolô. Biên niên sử của Guglielmo Ventura thành Asti, người có mặt, kể hai linh mục đứng cầm cào gom tiền ngày đêm.

Khăn Veronica. Khăn được đưa ra cho dân xem ở đền thánh Phêrô năm ấy. Dante nhắc người đến từ Croatia xem “khăn Veronica của chúng ta” trong Thiên đàng, khúc 31, các câu 103 đến 108. Tấm khăn thuộc về truyền thống: người ta tin trên đó in khuôn mặt Đức Kitô.

Khoảng cách giữa các Năm Thánh ngắn dần. Clêmentê VI rút xuống năm mươi năm (Năm Thánh 1350), Urbanô VI xuống ba mươi ba, Phaolô II định hai mươi lăm năm trong một sắc lệnh năm 1470, có hiệu lực từ Năm Thánh 1475. Nghi thức Cửa Thánh do các giáo hoàng sau thêm vào.

Năm Thánh 2025. Sắc chỉ Spes non confundit của Đức Phanxicô công bố Năm Thánh 2025 với chủ đề “Những người hành hương của hy vọng”; bạn có thể đọc văn bản trên vatican.va. Chuyện nối với việc Bônifaxô khởi đầu 725 năm trước là cách người kể liên kết hai sự kiện.

Chỗ Dante dành cho Bônifaxô trong địa ngục. Ở Hỏa ngục, khúc 19, các câu 52 đến 57. Trong truyện, chuyến đi của Dante diễn ra năm 1300, khi Bônifaxô còn sống. Giáo hoàng Nicôla III, bị cắm ngược đầu trong hố, tưởng Dante là Bônifaxô và kêu rằng ông đến rồi. Năm 1301 Bônifaxô phái Charles xứ Valois đến Florence, Dante đang ở Rôma làm sứ giả, và năm 1302 ông bị kết án lưu đày. Dante đổ lỗi cho Bônifaxô.

Vị vua lạnh lùng

Philip IV. Lên ngôi năm 1285, lúc mười bảy tuổi.

“Ông ta là một pho tượng”. Theo bản cáo trạng mà triều đình lập để buộc tội ông, chính giám mục Bernard Saisset nói câu này. Chương viết “một giám mục thời ấy”; đó cũng là Saisset xuất hiện ở đoạn sau.

Các luật gia. Ba người là Guillaume de Nogaret, Pierre Flote và Guillaume de Plaisians. Câu “Nhà vua là hoàng đế trong vương quốc của mình” (rex in regno suo est imperator) là châm ngôn của giới luật gia Pháp thời ấy.

Tiền bạc. Chuyện Philip làm giảm giá trị đồng tiền và trục xuất người Do Thái khỏi nước Pháp năm 1306 là lời kể thường gặp trong các sách về triều ông. Cuốn The Reign of Philip the Fair của Joseph Strayer là công trình chuẩn bằng tiếng Anh.

Thuế đánh vào hàng giáo sĩ

Clericis laicos. Đề ngày 25 tháng Hai năm 1296.

Đáp lại của Philip. Tháng Tám năm 1296 nhà vua cấm xuất vàng, bạc, ngựa và vũ khí. Sắc chỉ Etsi de statu tháng Bảy năm 1297 nhượng bộ trong trường hợp khẩn cấp. Cùng năm ấy Bônifaxô phong thánh cho Louis IX, ông nội Philip, có lẽ một phần để làm dịu quan hệ.

Bernard Saisset. Bị bắt tháng Bảy năm 1301 và bị xét trước nhà vua tháng Mười. Chương nói theo luật Hội Thánh, chỉ giáo hoàng mới xét xử một giám mục.

Ausculta fili. Thư đề ngày 5 tháng Mười Hai năm 1301. Hai chữ đầu, “Hãy nghe, hỡi con”, là lời mở đầu Quy luật thánh Bênêđictô. Cụm “trên các vua và các vương quốc” mượn từ ngôn sứ Giêrêmia, sách Giêrêmia chương 1, câu 10: Thiên Chúa đặt ngôn sứ lên trên các dân và các nước.

Bản tóm tắt giả. Bản giả mở đầu bằng Deum time, “Hãy kính sợ Thiên Chúa”, có dòng “Hãy biết rằng ngươi lệ thuộc vào chúng ta cả về thiêng liêng lẫn trần thế”. Các sử gia đồng ý rằng người của nhà vua soạn hay sửa bản này, và có thể là Pierre Flote.

Cuộc họp tháng Tư năm 1302. Họp ngày 10 tháng Tư năm 1302 tại nhà thờ chính tòa Đức Bà Paris. Người ta thường kể đó là phiên họp đầu tiên của Hội nghị Ba đẳng cấp (États généraux).

Courtrai. Trận đánh diễn ra tháng Bảy năm 1302 (còn gọi là trận Cựa Vàng), khi thị dân Flandre, trong đó có thợ dệt và đồ tể, đánh bại kỵ binh Pháp. Đây là lịch sử thường được kể, và là lý do Bônifaxô nghĩ thời thế đang lợi cho mình.

Unam Sanctam

Ngày và nội dung. Sắc chỉ đề ngày 18 tháng Mười Một năm 1302. Hình ảnh hai thanh gươm lấy từ Tin Mừng Luca, chương 22, câu 38, theo cách thánh Bênađô thành Clairvaux đọc: các môn đệ thưa có hai thanh gươm ở đây, và Đức Giêsu đáp thế là đủ. Câu cuối chương trích là chính xác. Văn bản có trong bộ Denzinger, số 870 đến 875.

“Chưa giáo hoàng nào nói rõ đến thế”. Đúng về cách nói. Nhưng câu cuối này gần như lấy nguyên từ một tác phẩm của thánh Tôma Aquinô, Chống các sai lầm của người Hy Lạp (Contra errores Graecorum), như chương đã nói. Các nhà thần học Công giáo ngày nay hiểu phần định tín chỉ là câu cuối, về sự hiệp thông với giáo hoàng. Phần nói về hai thanh gươm được coi là cách trình bày mang dấu thời đại.

Lumen Gentium. Năm 1964, Công đồng Vatican II dạy trong Hiến chế Lumen Gentium (số 16) rằng những ai không do lỗi của mình mà chưa biết Tin Mừng vẫn có thể được cứu độ. Văn bản có trên vatican.va.

Cáo trạng của Nogaret. Nogaret đọc bản buộc tội ở Louvre tháng Ba năm 1303, và Guillaume de Plaisians đọc bản dài hơn tháng Sáu. Các tội chương kể có trong cả hai bản.

Ba ngày

Nogaret và Colonna bất đồng. Có trong các nguồn. Về sau Nogaret tự bào chữa rằng ông đã ngăn Colonna giết giáo hoàng.

Ngày 9 tháng Chín. Dân Anagni nổi dậy. Chuyện giáo hoàng nói mình chưa được ăn, và các bà mang bánh mì, rượu đến, có trong thư Hundleby. Câu rằng dân thị trấn “có lẽ” thấy xấu hổ là lời đoán của người kể.

Về Rôma và qua đời. Nhà Orsini đưa ngài về Rôma vài ngày sau. Ngài mất ngày 11 tháng Mười năm 1303.

Lời đồn chết điên. Chuyện ngài chết trong cơn điên và cắn tay mình đến từ các văn bản của phe chống ngài. Tháng Mười năm 1605, khi phá nhà nguyện cũ trong đền thánh Phêrô, người ta mở mộ ngài, thấy thi hài còn gần nguyên và không có dấu răng. Biên bản mở mộ do Giacomo Grimaldi viết.

Sau Anagni

Bênêđictô XI. Là tu sĩ Đa Minh Nicôla Boccasini. Ngài dứt phép thông công Nogaret ngày 7 tháng Sáu năm 1304 và qua đời ngày 7 tháng Bảy năm 1304, sau tám tháng. Lời thì thầm về quả sung tẩm độc có trong Villani (quyển 8, chương 80); chưa bao giờ được chứng minh, bạn hãy coi là chuyện truyền lại.

Clêmentê V. Được bầu ở Perugia ngày 5 tháng Sáu năm 1305, sau mười một tháng.

Phiên xử một giáo hoàng đã chết. Các phiên chính diễn ra ở Avignon năm 1310 và 1311, dù nhà vua đã thúc ép từ năm 1307. Sắc chỉ Rex gloriae ngày 27 tháng Tư năm 1311 nói nhà vua hành động với “nhiệt tâm tốt”. Nogaret được tha với điều kiện làm việc đền tội.

Unam Sanctam về sau. Năm 1306, sắc chỉ Meruit của Clêmentê V tuyên bố Unam Sanctam không làm nước Pháp lệ thuộc giáo hoàng hơn trước. Chương viết sắc chỉ “vẫn nằm trong sách luật của Hội Thánh”, đúng như vậy: nó được đưa vào bộ Extravagantes communes.

Sông Rhône: xem tư liệu chương 80.

Những người trong chương

Bônifaxô VIII (Benedetto Caetani), giáo hoàng từ năm 1294 đến 1303.

Philip IV Đẹp, vua nước Pháp.

Guillaume de Nogaret, Pierre Flote và Guillaume de Plaisians, các luật gia của nhà vua.

Sciarra Colonna, quý tộc Rôma.

Nicôla IV, giáo hoàng trước Cêlestinô.

Cêlestinô V (Phêrô thành Morrone), vị giáo hoàng ẩn sĩ.

Charles II, vua Napôli.

Dante Alighieri, nhà thơ.

Giovanni Villani, sử gia Florence.

Louis IX, vua Pháp, ông nội Philip IV.

Bernard Saisset, giám mục Pamiers.

Bênêđictô XI và Clêmentê V, hai giáo hoàng kế vị Bônifaxô.

Grêgôriô XII và Bênêđictô XVI, các giáo hoàng từ chức về sau.

Những nơi trong chương

Anagni, thị trấn trên đồi phía đông nam Rôma, quê của Bônifaxô. Rôma, với đền thánh Phêrô, đền thánh Phaolô và cầu Castel Sant’Angelo. Núi Morrone ở vùng Abruzzi, và L’Aquila là thành phố gần đó, nơi Cêlestinô đăng quang. Napôli, pháo đài Fumone, Palestrina, Florence và Perugia ở Ý. Paris, với nhà thờ chính tòa Đức Bà. Pamiers ở miền nam nước Pháp. Lyon, Bordeaux và Avignon cũng được nhắc đến.

Đọc thêm

Bạn có thể đọc liền hai văn bản: lá thư thật Ausculta fili của giáo hoàng và bản tóm tắt giả mà triều đình Pháp cho lưu hành. Đặt cạnh nhau, chúng cho thấy rất rõ cách một cuộc tranh luận bị bóp méo. Nếu muốn đọc sách, cuốn Boniface VIII của T. S. R. Boase (1933) vẫn là tiểu sử đầy đủ nhất bằng tiếng Anh. Muốn nghe phía nhà vua, The Reign of Philip the Fair của Joseph Strayer là công trình chuẩn.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 68 (Grêgôriô VII và buổi sáng tuyết ở Canossa), chương 70 (vua Louis IX), chương 74 (giám mục Fournier ở Pamiers), chương 73 (Innôcentê III), chương 78 (Nicôla IV), chương 80 (Avignon và dòng Đền Thờ) và chương 85 (Constance, 1415).

Trở lại chương 79