Chương 79
1294–1303 · Rôma, Paris và Anagni
Sáng ngày 7 tháng Chín năm 1303, tại Anagni, một thị trấn nhỏ cổ kính nằm trên đồi cao cách thủ đô Rôma chừng sáu mươi cây số về phía đông nam, chuông nhà thờ bỗng đổ dồn báo động. Khoảng sáu trăm kỵ binh và một ngàn bộ binh vũ trang ập qua cổng thành, gào thét: “Vua nước Pháp muôn năm! Colonna muôn năm! Bônifaxô phải chết!”
Anagni chính là quê hương của Đức Giáo hoàng Bônifaxô VIII. Vị Giáo hoàng già, khi ấy đã ngoài bảy mươi tuổi, đang lưu lại bên trong dinh thự của gia tộc mình để chuẩn bị công bố sắc lệnh vạ tuyệt thông nhắm vào vua Philip IV của nước Pháp.
Hai kẻ cầm đầu cuộc tập kích đều thâm thù ngài: một người là Guillaume de Nogaret, luật gia kiêm cận thần của vua Pháp; người kia là Sciarra Colonna, thành viên một gia tộc quý tộc tại Rôma từng bị Đức Giáo hoàng tịch thu hết đất đai và san bằng pháo đài. Quân của họ tấn công suốt một ngày; đến chiều tối, dân cư trong thị trấn, nhiều khả năng đã bị tiền bạc mua chuộc, mở cổng cho quân giặc tràn vào. Dinh thự của Đức Giáo hoàng bị cướp sạch; các hồng y, quan chức giáo triều và gia nhân đều tháo chạy. Giữa cảnh hỗn loạn ấy, người ta kể rằng chỉ còn hai vị hồng y ở lại bên ngài.
Biết mình không còn lối thoát, Đức Bônifaxô bình tĩnh truyền cho gia nhân mặc lên người đầy đủ bộ lễ phục đại triều của Giáo hoàng, đội mão triều thiên lên đầu, tay nắm chặt cây thánh giá rồi uy nghi ngồi xuống ngai vàng. Theo lời các nhân chứng, khi quân lính xông vào phòng, vị Giáo hoàng già nhìn thẳng vào mặt chúng mà nói:
“Đây là cổ ta, đây là đầu ta. Ta sẽ chết, nhưng ta sẽ chết như một Giáo hoàng!”
Người đời sau truyền tai nhau rằng ngay lúc ấy, Sciarra Colonna đã giơ bàn tay đeo găng sắt tát thẳng vào mặt vị Giáo hoàng già. Thực ra, các nhân chứng đương thời không nhắc một chữ nào đến cái tát ấy, và rất có thể hành động đó chưa từng xảy ra. Thế nhưng, cụm từ “cái tát ở Anagni” đã đi vào lịch sử như một biểu tượng cay đắng mà đúng về biến cố này: lần đầu tiên trong lịch sử, một vị quân vương Công giáo không chỉ đối đầu với Đức Giáo hoàng, mà còn sai quân đến bắt và làm nhục Đấng kế vị Thánh Phêrô ngay tại chính quê hương của ngài, và cả thế giới Kitô giáo lúc bấy giờ không một ai đứng ra ngăn cản.
Vị ẩn sĩ bỏ ngai vàng
Muốn hiểu bi kịch của Đức Bônifaxô VIII, cần trở về với vị tiền nhiệm của ngài.
Vào năm 1292, Đức Giáo hoàng Nicôla IV qua đời. Đó chính là vị Giáo hoàng đã đón tiếp đan sĩ Rabban Sauma và phái cha Gioan thành Montecorvino sang Bắc Kinh như chương trước đã thuật lại. Mười hai vị hồng y trong Hồng y đoàn chia làm hai phe, suốt hai năm ba tháng không bầu nổi một vị tân Giáo hoàng. Giữa lúc bế tắc ấy, một cụ già ẩn tu đã ngoài tám mươi tuổi tên là Phêrô thành Morrone, đang sống khổ hạnh trong một hang đá trên núi vùng Abruzzi, đã viết một bức thư gửi tới các hồng y, cảnh báo rằng Thiên Chúa sẽ phạt các ngài nếu cứ để ngai tòa Thánh Phêrô bỏ trống mãi. Đọc xong bức thư ấy, Hồng y Latino Malabranca liền bất ngờ đề nghị bầu chọn chính vị ẩn tu cao niên này lên làm Giáo hoàng: quá mệt mỏi vì tranh chấp kéo dài lại không tìm được ứng viên nào khác, các hồng y đã đồng lòng bỏ phiếu bầu chọn cụ.
Sứ giả phải trèo đèo lên tận hang đá để báo tin. Nghe tin, cụ già bật khóc và tìm đường lẩn trốn, nhưng cuối cùng đành cúi đầu vâng phục. Cụ cưỡi lừa xuống núi và chọn tông hiệu là Cêlestinô V. Vào cuối tháng Tám năm 1294, trong ngày lễ đăng quang tại thành L’Aquila, vua Charles II xứ Napôli cùng thái tử đi bộ hai bên, cầm dây cương dắt lừa; dân chúng reo hò như thể một vị thánh sống vừa bước lên ngai tòa Thánh Phêrô.
Thế nhưng, một đan sĩ cả đời chỉ quen rừng núi cô tịch không đủ sức gánh bộ máy đồ sộ của Tòa Thánh. Vốn tiếng Latinh của ngài rất yếu nên ngài không đọc nổi các văn kiện pháp lý; ngài hồn nhiên ký bất cứ giấy tờ gì người ta đặt trước mặt, thậm chí có khi ký trao cùng một chức vụ cho hai người khác nhau. Vua xứ Napôli giữ ngài ở lại thành Napôli và thao túng ngài hệt như một con rối chính trị, trong khi sâu thẳm tâm hồn vị ẩn sĩ già chỉ khao khát được buông bỏ tất cả để quay trở về với hang đá thanh tịnh năm xưa.
Người đã mở lối thoát cho ngài chính là Hồng y Benedetto Caetani, một trong những người giỏi giáo luật nhất thời ấy. Khi Đức Cêlestinô băn khoăn hỏi xem một vị Giáo hoàng có quyền từ chức hay không, Hồng y Caetani khẳng định là được. Ngày 13 tháng Mười Hai năm 1294, sau đúng năm tháng ngồi trên ngai vàng, Đức Cêlestinô V đọc lời từ nhiệm trước Hồng y đoàn, cởi lễ phục Giáo hoàng và thanh thản khoác lại tấm áo thô của người ẩn sĩ. Mười một ngày sau đó, các hồng y đã bầu chính Caetani lên kế vị, và ngài lấy tông hiệu là Bônifaxô VIII. Về sau, những kẻ thù ghét ngài tung tin đồn rằng vào ban đêm, Caetani đã bí mật thì thầm qua một ống dẫn xuyên tường, giả giọng thiên thần để xúi giục Đức Cêlestinô từ chức; câu chuyện ấy chưa bao giờ có bằng chứng.
Tuy nhiên, Đức Bônifaxô luôn sợ phe chống đối sẽ dựng vị cựu Giáo hoàng lên lại, gây ly giáo. Khi cụ Phêrô tìm cách trốn về núi cũ, Đức Bônifaxô đã cho bắt cụ và giam lỏng tại pháo đài Fumone. Mười tháng sau, vị ẩn sĩ thánh thiện qua đời trong một căn phòng hẹp đến mức cụ gần như không đủ chỗ duỗi lưng nằm. Năm 1313, Hội Thánh tôn phong cụ lên bậc hiển thánh. Suốt hơn bảy trăm năm sau đó, chỉ có thêm đúng hai vị Giáo hoàng từng từ nhiệm: Đức Grêgôriô XII vào năm 1415 nhằm chấm dứt cuộc Đại Ly giáo Tây phương, và Đức Bênêđictô XVI vào năm 2013. Vào năm 2009, bốn năm trước khi từ nhiệm, Đức Bênêđictô XVI đã đến L’Aquila sau trận động đất và đặt dải pallium của chính mình, dải băng len biểu tượng quyền bính mục tử, lên trên phần mộ của Thánh Cêlestinô V; hằng năm vào tháng Tám, L’Aquila vẫn cử hành lễ ân xá Perdonanza do chính Thánh Cêlestinô thiết lập.
Một số học giả khi đọc Thần khúc của đại thi hào Dante thường cho rằng nhà thơ đã ám chỉ Thánh Cêlestinô khi đặt ở tiền sảnh địa ngục linh hồn của kẻ “vì hèn nhát mà làm cuộc từ chối lớn”, mặc dù bản thân Dante chưa bao giờ nêu đích danh tên ngài.
Năm Thánh 1300
Đức Bônifaxô VIII là một nhà giáo luật xuất chúng, thông minh, nhưng kiêu hãnh, nóng nảy và tự tạo ra vô số kẻ thù. Ngài không ngần ngại dùng quyền Giáo hoàng vun vén cho gia tộc Caetani, mua nhiều điền trang quanh Rôma cho các cháu. Khi gia tộc quý tộc Colonna nổi lên chống đối, ngài tuyên bố thập tự chinh đánh họ như đánh quân Hồi giáo, chiếm và san phẳng thành Palestrina của họ, cho cày xới mặt đất rồi rắc muối lên trên để không cây cỏ nào mọc lại được.
Về luật pháp và học thuật, ngài cũng để lại nhiều công trình: vào năm 1298, ngài ban hành bộ Liber Sextus, quyển thứ sáu của bộ Giáo luật được sử dụng rộng rãi qua nhiều thế kỷ; và vào năm 1303, đúng năm xảy ra biến cố Anagni, ngài đã sáng lập tại Rôma ngôi trường mà nay là Đại học La Sapienza.
Thế nhưng, điều sống động nhất mà Đức Bônifaxô VIII để lại, điều mà hàng tỷ người Công giáo hôm nay vẫn đang sống và cử hành, chính là Năm Thánh.
Vào những tháng cuối năm 1299, từng đoàn người hành hương bắt đầu đổ về Rôma. Dân gian đồn rằng bất cứ ai đến kính viếng hai Vương cung Thánh đường Thánh Phêrô và Thánh Phaolô vào năm thứ một trăm chuyển giao thế kỷ sẽ được tha thứ hết mọi hình phạt tạm do tội lỗi gây ra. Đức Bônifaxô cho lục văn khố Tòa Thánh xem có tiền lệ nào không, và không tìm thấy gì. Nhưng ngài thấy rõ lòng sám hối và đức tin của đoàn dân Chúa. Vì thế, vào ngày 22 tháng Hai năm 1300, ngài ban hành sắc chỉ Antiquorum habet fida relatio, nghĩa là “Lời thuật đáng tin của người xưa”, long trọng tuyên bố năm 1300 là Năm Thánh đầu tiên trong lịch sử, một Năm Toàn Xá: bất cứ tín hữu nào thật lòng sám hối, xưng tội và đến kính viếng hai ngôi đại thánh đường ấy, người Rôma trong ba mươi ngày, khách hành hương phương xa trong mười lăm ngày, sẽ được lãnh nhận ơn Toàn Xá, nghĩa là được tha mọi hình phạt tạm do tội lỗi.
Hàng trăm ngàn tín hữu từ khắp châu Âu nô nức đổ về Rôma. Sử gia người Florence là Giovanni Villani, người trực tiếp có mặt tại Rôma dịp đó, ghi nhận rằng lúc nào trong thành cũng có khoảng hai trăm ngàn khách hành hương, và chính chuyến hành hương Rôma năm 1300 ấy đã thôi thúc ông viết bộ lịch sử Florence của mình. Người đông đến mức cây cầu trước lâu đài Castel Sant’Angelo bị tắc nghẽn, chính quyền phải chia mặt cầu thành hai làn: một làn dành cho người tiến vào đền thờ Thánh Phêrô và một làn dành cho người đi ra. Chính đại thi hào Dante, người cũng hành hương Rôma năm ấy, đã tả lại cảnh này trong Thần khúc. Tại Vương cung Thánh đường Thánh Phaolô, một nhà biên niên sử người Ý kể lại rằng có hai linh mục đứng bên bàn thờ suốt ngày đêm, tay cầm cào gỗ cào gom từng đống tiền xu khách hành hương dâng cúng. Còn bên trong Vương cung Thánh đường Thánh Phêrô, khăn Veronica, tấm khăn thánh mà truyền thống tin rằng đã in lại dung nhan đau khổ của Chúa Giêsu trên đường vác thập giá, được rước ra cho dân chúng chiêm ngắm, biết bao người rơi lệ; trong phần Thiên đàng của Thần khúc, Dante đã ví nỗi choáng ngợp của mình trước thị kiến về Thiên Chúa với nỗi bồi hồi của một người hành hương từ xứ Croatia xa xôi tới Rôma để được ngắm nhìn “khăn Veronica của chúng ta”.
Ban đầu, Đức Bônifaxô VIII dự định cứ tròn một trăm năm mới mở một Năm Thánh. Tuy nhiên, các vị Giáo hoàng kế nhiệm đã dần dần rút ngắn khoảng cách này lại để nhiều thế hệ tín hữu hơn có cơ hội đón nhận hồng ân: Đức Clêmentê VI rút xuống còn năm mươi năm, cho Năm Thánh 1350; Đức Urbanô VI rút xuống còn ba mươi ba năm, tưởng nhớ số năm Chúa Giêsu sống trên trần gian; và đến năm 1470, Đức Phaolô II chính thức ấn định chu kỳ hai mươi lăm năm một lần, bắt đầu từ Năm Thánh 1475. Các vị Giáo hoàng về sau còn thêm nghi thức long trọng mở Cửa Thánh vào ngày khai mạc mỗi Năm Thánh. Cộng đồng Công giáo trên toàn thế giới, trong đó có giáo dân Việt Nam chúng ta, vừa sống Năm Thánh 2025 với chủ đề “Những người hành hương của hy vọng”, cùng nhau lên đường hành hương về Rôma và tới các nhà thờ được chỉ định tại từng giáo phận: dòng chảy ân sủng ấy chính là sự nối tiếp trực tiếp sáng kiến mà Đức Bônifaxô VIII đã khởi đầu cách đây 725 năm.
Trớ trêu thay, Dante lại là kẻ thù không đội trời chung của Đức Bônifaxô VIII. Vào năm 1301, Đức Giáo hoàng đã phái Charles xứ Valois, em trai của vua Pháp, tiến vào thành Florence với danh nghĩa là “sứ giả hòa giải”. Đúng lúc Dante đang ở Rôma trong một phái đoàn sứ giả, phe của ông ở quê nhà bị lật đổ; sang năm 1302, Dante bị kết án lưu đày vĩnh viễn và không bao giờ thấy lại quê hương. Quy mọi bất hạnh ấy cho Đức Bônifaxô, trong phần Địa ngục được sáng tác sau khi vị Giáo hoàng đã qua đời, Dante dành sẵn cho ngài một chỗ giữa đám những kẻ phạm tội buôn thần bán thánh, tức mua bán chức vụ thánh thiêng, bị cắm ngược đầu xuống hố đá rực lửa, nơi linh hồn của Đức Giáo hoàng Nicôla III tưởng nhầm Dante chính là Bônifaxô nên đã cất tiếng kêu lên rằng ông ta đã tới nơi rồi!
Vị vua lạnh lùng
Dẫu Năm Thánh 1300 mang lại nhiều an ủi, bão tố chính trị vẫn bủa vây Tòa Thánh. Đối thủ đáng gờm nhất của Đức Bônifaxô VIII chính là vua Philip IV của nước Pháp, người bước lên ngai vàng năm 1285 khi mới mười bảy tuổi. Người đời gọi ông là Philip Đẹp bởi vóc dáng cao lớn, khôi ngô, nhưng tính cách thì lạnh như băng đá. Một vị giám mục đương thời đã nhận xét về nhà vua bằng một câu nổi tiếng: “Ông ta không phải con người, cũng chẳng phải loài thú; ông ta là một pho tượng đá!”
Philip IV chính là cháu nội của vị vua thánh Louis IX, người mà chương 70 đã theo chân trong các cuộc Thập tự chinh, thế nhưng hai ông cháu lại mang hai tâm hồn hoàn toàn trái ngược nhau. Quanh Philip không phải là các giám mục hay tu sĩ, mà là các luật gia thế tục học luật Rôma ở các trường đại học. Chính họ gieo vào đầu nhà vua ý tưởng rằng ông nắm quyền tối thượng, không phải chịu trách nhiệm trước ai trên mặt đất, kể cả Đức Giáo hoàng, với khẩu hiệu nổi tiếng: “Nhà vua chính là hoàng đế bên trong vương quốc của mình”. Để có tiền, thật nhiều tiền, chi cho những cuộc chiến tranh triền miên chống lại nước Anh và xứ Flandre, Philip sẵn sàng phá giá đồng tiền, và đến năm 1306 sẽ trục xuất người Do Thái khỏi nước Pháp để tịch thu tài sản của họ. Ba luật gia có tiếng nói nhất bên nhà vua lúc ấy là Pierre Flote, Guillaume de Plaisians và Guillaume de Nogaret.

Thuế đánh vào hàng giáo sĩ
Năm 1296, để có tiền đánh nhau, cả vua Pháp lẫn vua Anh đều tự ý đánh thuế nặng lên tài sản Hội Thánh trong nước mà không xin phép Tòa Thánh. Đức Bônifaxô VIII liền đáp trả bằng sắc chỉ Clericis laicos, cấm mọi nhà cầm quyền thế tục đánh thuế hàng giáo sĩ khi chưa được phép của Đức Giáo hoàng, đồng thời cấm hàng giáo sĩ tự ý nộp khoản thuế ấy; bất cứ ai vi phạm đều sẽ phải chịu vạ tuyệt thông.
Vua Philip IV không đáp trả bằng những lời tranh luận lý thuyết, mà tung ra một đòn phản công kinh tế vô cùng hiểm hóc: ông ban hành sắc lệnh cấm xuất khẩu vàng, bạc, ngựa chiến và vũ khí ra khỏi biên giới nước Pháp. Ngay lập tức, toàn bộ nguồn tiền thuế và lễ vật dâng cúng từ các giáo phận trù phú trên đất Pháp, vốn chiếm phần lớn nguồn thu nhập của giáo triều, không còn chảy về Rôma được nữa. Chưa đầy một năm sau, Đức Giáo hoàng phải nhượng bộ: vào tháng Bảy năm 1297, ngài cho phép nhà vua, khi khẩn cấp, được đánh thuế hàng giáo sĩ mà không cần xin phép; và cũng trong năm đó, có lẽ nhằm xoa dịu căng thẳng giữa hai bên, Đức Bônifaxô tôn phong vua Louis IX, ông nội của Philip, lên bậc hiển thánh.

Thế nhưng, đến năm 1301, mâu thuẫn lại bùng lên dữ dội hơn. Vua Philip IV cho bắt giam Bernard Saisset, Giám mục giáo phận Pamiers, đồng thời là người bạn thân thiết của Đức Giáo hoàng, và gán cho ngài các tội phản nghịch, xúc phạm nhà vua và lạc giáo. Theo giáo luật, chỉ Đức Giáo hoàng mới có thẩm quyền xét xử một vị giám mục.

Đức Bônifaxô VIII viết cho vua Pháp một bức thư nghiêm khắc, mở đầu bằng những chữ đầu của Tu luật Thánh Biển Đức: “Hãy nghe, hỡi con…”, tiếng Latinh là Ausculta fili. Trong thư, ngài mượn lời ngôn sứ Giêrêmia, nhắc nhở nhà vua rằng Thiên Chúa đã đặt Đức Giáo hoàng “trên các vua và các vương quốc”, đồng thời triệu tập các giám mục Pháp sang Rôma để bàn việc uốn nắn nhà vua.
Đáp lại, các luật gia của vua Philip đã thực hiện một thủ đoạn mà ngày nay chúng ta gọi là chiến dịch tuyên truyền bóp méo sự thật: họ giấu nhẹm không công bố bức thư gốc của Đức Giáo hoàng, mà tự tay ngụy tạo ra một bản tóm tắt giả mạo ngắn gọn và đầy giọng điệu xấc xược, mở đầu bằng mấy chữ “Hãy kính sợ Thiên Chúa”, Deum time, đặt vào miệng Đức Giáo hoàng lời tuyên bố ngang ngược: “Hãy biết rằng ngươi lệ thuộc vào chúng ta cả về phương diện thiêng liêng lẫn trần thế!” Bản giả mạo ấy được đọc khắp nước Pháp, khơi lòng tự ái dân tộc. Vào tháng Tư năm 1302, lần đầu tiên trong lịch sử nước Pháp, vua Philip triệu tập đại biểu của cả ba đẳng cấp là giáo sĩ, quý tộc và thị dân về thủ đô Paris. Hội nghị Ba Đẳng Cấp ấy nhóm họp ngay bên trong Nhà thờ Chính tòa Đức Bà; trước mặt toàn thể hội nghị, các luật gia kể tội Đức Giáo hoàng, và cả ba đẳng cấp đều đứng về phía nhà vua.

Sắc chỉ Unam Sanctam
Sang tháng Bảy năm 1302, cục diện tưởng đã xoay chiều khi dân quân thợ dệt và đồ tể xứ Flandre đánh tan kỵ binh Pháp tại Courtrai. Thế nhưng, Đức Bônifaxô vẫn không chịu dừng tay. Ngày 18 tháng Mười Một năm 1302, ngài ban hành sắc chỉ Unam Sanctam, nghĩa là “Duy Nhất Thánh”.
Sắc chỉ khẳng định chỉ có một Hội Thánh, một Thân Thể mầu nhiệm của Đức Kitô, và bên ngoài Hội Thánh ấy không có ơn cứu độ. Để giải thích mối tương quan giữa quyền bính tôn giáo và quyền lực thế tục, ngài mượn hình ảnh hai thanh gươm: thanh gươm thiêng liêng do Hội Thánh nắm để lo phần rỗi các linh hồn, còn thanh gươm vật chất do vua chúa nắm, nhưng phải được sử dụng để phục vụ Hội Thánh và đặt dưới sự hướng dẫn của Hội Thánh. Sắc chỉ khép lại bằng một câu chưa từng có:
“Chúng ta tuyên bố, chúng ta công bố, chúng ta định tín rằng việc phục tùng Đức Giáo hoàng Rôma là hoàn toàn cần thiết cho ơn cứu độ của mọi thụ tạo là con người.”
Chưa từng có một vị Giáo hoàng nào trong lịch sử phát biểu một cách dứt khoát và tuyệt đối đến mức như vậy. Thực ra, câu kết luận ấy được ngài trích gần như nguyên văn từ một luận văn của Thánh Tôma Aquinô viết để bác bỏ những sai lạc của người Hy Lạp. Thế nhưng, thế giới đầu thế kỷ XIV đã khác hẳn thời Đức Grêgôriô VII hay Đức Innôcentê III: vua chúa châu Âu không còn cúi đầu trước những lời như thế nữa. Giữa cơn khủng hoảng ấy, sắc chỉ Unam Sanctam chẳng khác nào đổ thêm dầu vào ngọn lửa đang bùng cháy.
Các nhà thần học Công giáo ngày nay khi đọc lại sắc chỉ này luôn đặt nó vào đúng bối cảnh lịch sử đương thời, và nhận định rằng phần định tín cốt lõi nằm ở câu cuối nói về sự hiệp thông với Đấng kế vị Thánh Phêrô. Đến năm 1964, Công đồng Vaticanô II trong Hiến chế tín lý Lumen Gentium đã dạy rõ rằng những người không do lỗi của mình mà chưa nhận biết Tin Mừng của Đức Kitô vẫn có thể đạt được ơn cứu độ.
Triều đình Pháp nổi giận. Vào năm 1303 tại Paris, luật gia Nogaret đứng trước hội đồng hoàng gia buộc tội Đức Bônifaxô VIII hàng loạt tội tày đình: tội lạc giáo, tội chiếm giữ ngai vàng Giáo hoàng bất hợp pháp, với lý lẽ rằng Đức Cêlestinô không có quyền từ chức, và thậm chí cả tội phù phép tà thuật, giết người và sống đời vô luân. Nogaret đòi triệu tập một công đồng chung để xét xử Đức Giáo hoàng. Và để bắt Đức Bônifaxô đưa về Pháp ra trước công đồng ấy, Nogaret đã bí mật lên đường sang nước Ý, mở màn cho buổi sáng kinh hoàng tại thị trấn Anagni.
Ba ngày kinh hoàng
Sau khi khống chế và bắt giữ được vị Giáo hoàng già tại Anagni, hai kẻ cầm đầu cuộc đột kích lại quay sang mâu thuẫn và cãi vã kịch liệt với nhau: luật gia Nogaret muốn giữ toàn mạng sống cho ngài để áp giải về nước Pháp đưa ra tòa án xét xử, trong khi Sciarra Colonna với mối hận thù ngút trời lại chỉ muốn vung gươm giết chết ngài ngay tại chỗ. Suốt ba ngày đêm giằng co căng thẳng ấy, Đức Bônifaxô bị giam giữ ngay bên trong chính dinh thự của mình, bị lính canh gác nghiêm ngặt, bị lăng mạ sỉ nhục, bị đe dọa đến tính mạng, và nhiều khả năng đã bị bỏ đói, không được cung cấp chút thức ăn hay nước uống nào.

Đến sáng ngày 9 tháng Chín, người dân thị trấn Anagni bỗng thức tỉnh và thay đổi thái độ: có lẽ họ cảm thấy hổ thẹn sâu sắc vì đã để cho những kẻ ngoại bang ngang nhiên xông vào bắt giữ và bỏ đói vị Giáo hoàng mà chính quê hương nhỏ bé của họ đã sinh ra. Cả thị trấn vùng dậy, cầm gậy gộc và vũ khí đánh đuổi quân Nogaret và Colonna ra khỏi thành, giải thoát Đức Giáo hoàng.
Đức Bônifaxô được dân chúng rước ra giữa quảng trường thị trấn. Sử sách kể lại rằng vị Giáo hoàng già nghẹn ngào cất tiếng nói với đám đông rằng suốt nhiều ngày qua ngài chẳng có chút gì để ăn hay uống; các bà mẹ trong thị trấn liền chạy về nhà mang bánh mì, rượu và nước đến cho ngài. Vị mục tử già giơ đôi tay run rẩy ban phép lành cho dân chúng và tha thứ cả những người từng tiếp tay cho kẻ thù.

Chỉ ít ngày sau đó, quân của gia tộc Orsini, một dòng họ quý tộc quyền thế khác ở Rôma, đã tiến đến Anagni để đón Đức Giáo hoàng trở về kinh đô. Ngài về tới Rôma, nhưng thật ra lại như một tù nhân trong tay họ. Nỗi cay đắng và sỉ nhục đã vắt kiệt chút sức cuối cùng của ông lão ngoài bảy mươi. Vào ngày 11 tháng Mười năm 1303, chỉ hơn một tháng sau biến cố ở Anagni, Đức Giáo hoàng Bônifaxô VIII đã trút hơi thở cuối cùng.
Kẻ thù của ngài liền tung tin ngài chết trong cơn điên loạn, tự cắn nát hai bàn tay mình. Thế nhưng, vào năm 1605, khi các người thợ tháo dỡ một ngôi nguyện đường cũ bên trong Vương cung Thánh đường Thánh Phêrô để xây dựng lại và mở nắp quan tài của ngài, người ta vô cùng kinh ngạc khi thấy thi hài của ngài vẫn còn gần như nguyên vẹn, hai bàn tay khép yên bình trên ngực mà tuyệt nhiên không có bất kỳ vết răng cắn nào. Biên bản cuộc mở mộ ấy đến nay vẫn còn được lưu giữ. Ngày nay, du khách đặt chân đến thị trấn Anagni vẫn được các hướng dẫn viên đưa đi tham quan các gian phòng cổ kính bên trong dinh thự gia tộc Caetani, và họ sẽ chỉ cho khách xem một căn phòng lịch sử mang tên gọi “Phòng Cái Tát”.
Sau biến cố Anagni
Cơn giông tố ở Anagni khép lại thời hoàng kim của quyền bính Giáo hoàng Trung Cổ. Vị Giáo hoàng kế nhiệm Đức Bônifaxô là Đức Bênêđictô XI, một tu sĩ dòng Đa Minh hiền hòa tên thật là Nicôla Boccasini. Ngài cũng chính là một trong hai vị hồng y đã ở lại bên Đức Bônifaxô ở Anagni. Ngài thẳng thắn ra vạ tuyệt thông đối với Nogaret, nhưng chỉ vỏn vẹn tám tháng sau thì ngài đột ngột qua đời: trong dân gian rộ lên lời thì thầm rằng ngài đã ăn phải những trái sung tẩm thuốc độc, dù nghi án ấy chưa bao giờ được chứng minh rõ ràng. Các hồng y mất gần một năm mới bầu được người kế nhiệm: một vị giám mục người Pháp, Tổng giám mục thành Bordeaux, người đã lấy tông hiệu là Clêmentê V. Trước sức ép của triều đình Pháp và cảnh rối ren ở Ý, Đức Clêmentê V đã không bao giờ đặt chân tới Rôma.
Về phần mình, vua Philip IV vẫn không chịu buông tha cho Đức Bônifaxô VIII ngay cả khi ngài đã nằm yên dưới nấm mồ: nhà vua khăng khăng đòi Đức Clêmentê V phải mở một phiên tòa xét xử hậu thế để kết án vị cố Giáo hoàng về tội lạc giáo. Suốt ba năm, hết nhân chứng này đến nhân chứng khác được gọi đến tòa Giáo hoàng kể tội Đức Bônifaxô. Đức Clêmentê V đã khéo léo trì hoãn và kéo dài tiến trình xét xử hết mức có thể; cuối cùng, vào năm 1311, ngài quyết định khép lại hồ sơ vụ án mà không đưa ra bất cứ bản án kết tội nào, dẫu trong sắc lệnh bế mạc ngài vẫn phải nhượng bộ viết rằng nhà vua nước Pháp đã hành động “với nhiệt tâm tốt” và ban ơn ân xá cho Nogaret.
Sắc chỉ Unam Sanctam vẫn nằm lại trong các bộ luật của Hội Thánh. Thế nhưng, sau buổi sáng ở Anagni năm 1303, không còn vị Giáo hoàng nào có thể nói với vua chúa bằng giọng như Đức Innôcentê III năm xưa nữa: cái thời đại mà ngai tòa Thánh Phêrô được ví như mặt trời rực sáng, còn quyền lực của các vị vua chỉ như mặt trăng đón nhận ánh sáng phản chiếu từ mặt trời, đã lùi vào quá khứ.
Và chỉ ít năm sau, chính các Giáo hoàng sẽ rời mộ Thánh Phêrô ở Rôma sang sống bên bờ sông Rhône tại thành phố Avignon, nằm ngay dưới cái bóng quyền lực của vương triều nước Pháp, mở ra một thời kỳ dài bi thương mà hậu thế gọi là “thời lưu đày Babylon” của Hội Thánh.
Và chỉ ít năm sau, chính các Giáo hoàng sẽ rời mộ Thánh Phêrô ở Rôma sang sống bên bờ sông Rhône tại thành phố Avignon, nằm ngay dưới cái bóng quyền lực của vương triều nước Pháp, mở ra một thời kỳ dài bi thương mà hậu thế gọi là “thời lưu đày Babylon” của Hội Thánh.
Chương 79 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
“Đây là cổ ta, đây là đầu ta. Ta sẽ chết, nhưng ta sẽ chết như một Giáo hoàng!”
Những người trong chương
- Cêlestinô V · Mộ ngài ở L’Aquila. Năm 2009, Đức Bênêđictô XVI đặt dải pallium của mình lên mộ ấy, bốn năm trước khi tự mình từ chức.
- Bônifaxô VIII · Năm 1605, khi mở mộ, người ta thấy thi thể còn gần nguyên vẹn, hai tay khép trên ngực, không có vết răng nào. Biên bản vẫn còn.
- Dante · Bị lưu đày năm 1302, ông đặt Đức Bônifaxô vào hố những kẻ buôn thánh trong Thần khúc. Đến nay người ta vẫn đọc.
Nơi ấy hôm nay
- Anagni vẫn là thị trấn trên đồi. Du khách được dẫn xem các phòng trong dinh, và người hướng dẫn chỉ một căn mà họ gọi là Phòng Cái Tát.
- L’Aquila có Vương cung thánh đường Collemaggio giữ mộ thánh Cêlestinô. Mỗi tháng Tám thành phố vẫn mở lễ ân xá Perdonanza.
- Rôma vẫn có Castel Sant’Angelo và chiếc cầu trước lâu đài, nơi khách hành hương năm 1300 đi hai làn.
Muốn đọc thêm
Gr 1,10 · Dante, Thần khúc, Địa ngục khúc 19 · Sắc chỉ Unam Sanctam (1302) · Giovanni Villani, Biên niên sử Florence
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Bônifaxô VIII
- Philip IV Đẹp
- Guillaume de Nogaret
- Pierre Flote
- Guillaume de Plaisians
- Sciarra Colonna
- Nicôla IV
- Cêlestinô V
- Charles II
- Dante Alighieri
- Giovanni Villani
- Louis IX
- Bernard Saisset
- Bênêđictô XI
- Clêmentê V
- Grêgôriô XII
- Bênêđictô XVI
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 80
Những năm ở Avignon
Hai người phụ nữ nào đã giục các giáo hoàng ở Avignon trở về với mộ thánh Phêrô?
Khoảng 18 phút đọc











