Tư liệu chương 8
Kiểm chứng chương 8: Vàng bạc thì tôi không có
Chương 8 kể những năm đầu của cộng đoàn Giêrusalem: người què ở Cửa Đẹp, những lần các tông đồ bị bắt, lời can của thầy Gamaliên, chuyện vợ chồng Khanania và Xaphira, và việc chọn bảy người phục vụ. Tất cả đều lấy từ sách Công vụ Tông đồ, chương 3 đến chương 6. Đọc xong, chắc bạn sẽ tự hỏi: Cửa Đẹp là cổng nào, ông Anna và ông Caipha liên hệ với nhau ra sao, vì sao hai vợ chồng kia phải chết, và bảy người ấy có thật là những phó tế đầu tiên không. Những trang này chỉ cho bạn từng đoạn, và nói thêm những gì sử sách ngoài Kinh Thánh cho ta biết về các nhân vật.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org. “Cv 3,6” nghĩa là sách Công vụ Tông đồ, chương 3, câu 6.
Người ăn xin ở Cửa Đẹp
Toàn bộ câu chuyện, giờ cầu nguyện buổi chiều, người què từ lúc lọt lòng mẹ, người ấy nhảy nhót ca tụng Thiên Chúa, nằm ở Cv 3,1-10. Luca cho biết có người khiêng ông đặt ở cổng Đền Thờ người ta gọi là Cửa Đẹp (Cv 3,2). Chi tiết ông đã hơn bốn mươi tuổi nằm ở Cv 4,22. Câu của Phêrô, “Vàng bạc tôi không có. Nhưng cái tôi có, tôi cho anh đây: nhân danh Đức Giêsu Kitô người Nadarét, anh hãy đứng dậy mà đi!”, là Cv 3,6. Chương viết ông đi theo hai vị vào Đền Thờ “vừa đi, vừa nhảy nhót, vừa ca ngợi Thiên Chúa”, và người ta “kinh ngạc sững sờ” (Cv 3,8 và 3,10).
Chương nói các tư tế dâng lễ mỗi ngày hai lần, buổi sáng và quanh giờ thứ chín, nên các sân Đền Thờ chắc đang đông dần người. Điều này lấy từ Josephus (Cổ sử Do Thái, quyển 14, đoạn 65). Còn giờ thứ chín, tức khoảng ba giờ chiều, do chính Luca ghi ở Cv 3,1. Chuyện Đức Giêsu từng sai Phêrô và Gioan đi trước lo bữa Vượt Qua là Lc 22,8.
“Cửa Đẹp” là cổng nào của Đền Thờ thì các nhà nghiên cứu không chắc. Nhiều người nghĩ đó là cổng Nicanor, có cánh cửa bằng đồng Côrintô, nối sân ngoài với sân dành cho phụ nữ. Josephus tả cổng ấy lộng lẫy hơn cả những cổng dát vàng bạc (Chiến tranh Do Thái, quyển 5, đoạn 201). Chương thêm rằng nếu các học giả ấy đúng thì câu “vàng bạc tôi không có” đã được nói ngay trước một cánh cửa quý hơn cả vàng bạc. Đó là cách nối ý của người kể, không phải điều sách nào ghi.
Chương gọi Luca là thầy thuốc, theo truyền thống cho rằng tác giả sách Công vụ là Luca, người thầy thuốc mà thánh Phaolô nhắc trong thư gửi tín hữu Côlôxê (Cl 4,14). Chương 4 cũng nhắc truyền thống này. Việc “tức thì bàn chân và mắt cá của người ấy trở nên vững chắc” là Cv 3,7, và người Công giáo nghe bài đọc này mỗi năm, vì nó là bài đọc một của Thánh lễ thứ Tư tuần Bát Nhật Phục Sinh.
Lần bị bắt đầu tiên
Bài nói của Phêrô ở Hành lang Salômôn là Cv 3,11-26. Hành lang ấy là dãy hiên có mái chạy dọc phía đông các sân Đền Thờ, nơi Đức Giêsu từng đi dạo vào một ngày đông (Ga 10,22-23). Ông Phêrô nói không phải “quyền năng hay lòng đạo đức riêng của chúng tôi” làm nên việc ấy, mà là danh Đức Giêsu (Cv 3,12-16).
Việc các tư tế, viên chỉ huy lính canh Đền Thờ và những người Xađốc bắt hai ông là Cv 4,1-3. Người Xađốc không tin kẻ chết sống lại, điều này đọc được ở Mc 12,18 và Cv 23,8, và Josephus cũng nói như vậy về họ (Chiến tranh Do Thái, quyển 2, chương 8, đoạn 14). Luca viết họ bực tức vì các tông đồ rao giảng sự sống lại từ cõi chết (Cv 4,2). Hai ông bị nhốt qua đêm, vậy mà số người tin vẫn lên đến chừng năm ngàn người đàn ông (Cv 4,3-4).
Phiên họp Thượng Hội Đồng ở Cv 4,5-22, gồm câu “Ngoài Người ra, không ai đem lại ơn cứu độ, vì dưới gầm trời này, không có một danh nào khác đã được ban cho nhân loại để chúng ta phải nhờ danh ấy mà được cứu độ”, sự ngạc nhiên của hội đồng khi thấy hai người dân thường, ít học mà mạnh dạn, lời họ bàn riêng “Ta phải làm gì với những người này?”, và câu trả lời của hai tông đồ: “Nghe lời các ông hơn là nghe lời Thiên Chúa, trước mặt Thiên Chúa, điều đó có phải lẽ không? Xin các ông tự xét.” Theo sách Mishnah, bộ luật Do Thái chép lại khoảng năm 200, Thượng Hội Đồng có bảy mươi mốt thành viên.
Chương nói thượng tế Caipha ngồi đó và người nhạc phụ của ông là Anna cũng ngồi đó. Sách Công vụ ghi tên cả hai ở Cv 4,6. Việc Anna là cha vợ của Caipha thì Tin Mừng Gioan cho biết (Ga 18,13). Josephus cũng kể về ông, dưới dạng tên Hy Lạp là Ananus: ông làm thượng tế từ năm 6 đến năm 15, cho đến khi người Rôma cách chức. Năm người con trai của ông lần lượt giữ chức ấy, và người con rể Caipha cũng làm thượng tế, từ khoảng năm 18 đến năm 36. Vì thế, dù không còn chức, Anna vẫn là một trong những người quyền thế nhất giữa giới tư tế.
Sau khi được thả, cộng đoàn không xin được yên thân mà xin được can đảm, xin cho các tôi tớ Chúa được “mạnh dạn rao giảng”. Lời nguyện ấy ở Cv 4,29, và cả đoạn nói về buổi cầu nguyện, đến lúc nơi họ đang họp rung chuyển, ở Cv 4,23-31.
Chương nhắc rằng hơn bốn trăm năm trước, triết gia Sôcrát đã nói với bồi thẩm đoàn Athêna sắp kết án mình rằng ông sẽ vâng lời Thiên Chúa hơn vâng lời họ. Platông chép lại trong Biện hộ của Sôcrát (đoạn 29d). Phiên tòa ấy xử năm 399 trước Công nguyên. Đây là chuyện người kể đặt cạnh nhau để người đọc thấy một lời tương tự đã vang lên trước đó; sách Công vụ không nhắc Sôcrát.
Bóng của Phêrô và cửa ngục mở
Việc người ta khiêng bệnh nhân ra đường, mong cái bóng của Phêrô phủ lên họ, là Cv 5,15. Dân từ các thành quanh Giêrusalem kéo đến, “và tất cả đều được chữa lành” (Cv 5,16). Các tông đồ bị bắt lần thứ hai, cửa ngục mở ban đêm, và sáng ra lại đứng giảng trong Đền Thờ, là Cv 5,17-25. Lời báo cáo của thuộc hạ trước hội đồng, rằng nhà giam đóng kín cẩn thận mà không thấy ai bên trong, là Cv 5,23. Viên chỉ huy dẫn các ngài về mà không dám dùng sức, vì sợ dân ném đá (Cv 5,26). Chuyện thiên thần mở cửa ngục là điều Luca kể, chương thuật lại đúng như thế.
Gamaliên, người thầy
Câu “Phải vâng lời Thiên Chúa hơn vâng lời người phàm” là Cv 5,29. Lời can của Gamaliên ở Cv 5,34-39, và việc các tông đồ bị đánh đòn rồi ra về hớn hở ở Cv 5,40-41. Luca viết hội đồng giận đến muốn giết các ngài (Cv 5,33). Luật Môsê giới hạn một trận đòn như thế ở bốn mươi roi (Đệ Nhị Luật 25,3), và sách Mishnah (Makkot 3,10) cho biết các tòa án Do Thái dừng ở ba mươi chín cho chắc. Luca không nói các tông đồ chịu bao nhiêu roi. Ông khép đoạn bằng một câu mà chương nhắc lại, rằng các ngài không ngừng giảng dạy và loan báo Tin Mừng về Đức Giêsu là Đấng Kitô (Cv 5,42).
Gamaliên là nhân vật có thật và rất nổi tiếng trong lịch sử Do Thái. Luca tả ông là người Pharisêu, thầy dạy Luật, được toàn dân kính trọng (Cv 5,34). Các thầy dạy Luật Do Thái đời sau gọi ông là Rabban Gamaliên Cả. Sách Mishnah (Sotah 9,15) kính ông đến mức nói khi ông qua đời, vinh quang của Torah cũng tắt theo. Chính Phaolô kể mình từng lớn lên ở Giêrusalem “dưới chân” Gamaliên (Cv 22,3). Gamaliên mất khoảng năm 50.
Vì sao một người Pharisêu lên tiếng bênh? Sách Công vụ không nói. Có một manh mối: phe thượng tế là người Xađốc, còn người Pharisêu tin kẻ chết sẽ sống lại (Cv 23,8), đúng điều các tông đồ đang loan. Đây chỉ là suy đoán hợp lý, như chương đã nói.
Trong lời can, Gamaliên nêu hai người nổi loạn rồi tan rã. Têuđa nổi lên “tự xưng là một nhân vật”, có chừng bốn trăm người theo (Cv 5,36). Sau ông là Giuđa người Galilê vào thời kỳ kiểm tra dân số, tức cuộc kiểm tra dân số của Rôma năm 6 (Cv 5,37). Josephus kể Giuđa này gọi đồng bào là hèn nhát nếu chịu nộp thuế cho Rôma (Cổ sử Do Thái, quyển 18, đoạn 4).
Có một chỗ các nhà nghiên cứu thấy khó. Josephus kể một người tên Têuđa nổi loạn vào khoảng năm 44 đến 46, tức sau lúc Gamaliên nói. Có người cho rằng đó là một Têuđa khác, vì tên này khá phổ biến. Có người cho rằng Luca nhớ lẫn. Chương chỉ thuật lời Luca, không bàn chuyện này.
Vợ chồng Khanania và Xaphira
Câu chuyện nằm trọn ở Cv 5,1-11. Trong đó có câu Phêrô hỏi về thửa đất, khi chưa bán thì nó vẫn là của ông, bán rồi tiền vẫn thuộc quyền ông (Cv 5,4), và câu kết của Luca: toàn thể Hội Thánh và mọi người nghe biết chuyện ấy đều kinh hãi (Cv 5,11). Mấy thanh niên quấn xác ông Khanania và đem chôn (Cv 5,6), cũng chính những người ấy chôn bà bên chồng (Cv 5,10). Chữ Hy Lạp Luca dùng cho “Hội Thánh” là ekklesia, chữ về sau thành tên gọi quen thuộc của Hội Thánh. Chương nói đây là lần đầu chữ ấy xuất hiện trong sách Công vụ.
Chương trước đã kể Barnaba bán ruộng và đặt tiền dưới chân các tông đồ (Cv 4,36-37). Câu chương viết, rằng nhiều nhà chú giải đọc chuyện này như một nét đối chiếu với Barnaba, là cách đọc của các nhà chú giải, dựa vào việc sách Công vụ đặt chuyện này ngay sau chuyện Barnaba. Đó không phải lời giải thích của chính Luca.
Đúng như chương nói, đây là một trong những đoạn khó đọc nhất sách Công vụ. Từ xưa người ta đã nhận thấy Luca không giải thích vì sao hai người chết; ông ghi sự việc, rồi ghi hậu quả. Chương giữ đúng sự dè dặt ấy. Những chi tiết nhỏ hơn, như hai người bàn nhau giữ lại một phần tiền, hay câu hỏi Phêrô dành cho bà như một cơ hội nói thật, là cách người kể đọc câu chuyện từ chính lời văn của Luca.
Tiếng xì xào quanh bàn phân phát
Lời phàn nàn của nhóm Hy Lạp về các bà góa, đề nghị của Nhóm Mười Hai, danh sách bảy người và việc đặt tay, đều ở Cv 6,1-7. “Nhóm Hy Lạp” là những người Do Thái nói tiếng Hy Lạp, phần đông từng sống ở nước ngoài rồi trở về định cư ở Giêrusalem. “Nhóm Híp-ri” là người Do Thái nói tiếng Aram ở xứ Giuđê. Các nhà nghiên cứu đều đồng ý với cách giải thích này. Theo Cv 6,1, các bà góa bị bỏ quên trong việc phục vụ hằng ngày.
Luật Môsê đã dạy Ítraen để lại một phần mùa gặt cho ngoại kiều, cho cô nhi và cho quả phụ (Đệ Nhị Luật 24,19). Ngôn sứ Isaia truyền: “Hãy bênh vực quả phụ” (Is 1,17). Còn chuyện Luca vừa viết xong rằng trong các tín hữu không ai thiếu thốn là Cv 4,34.
Luca chép tên bảy người ở Cv 6,5: Têphanô, Philípphê, Prôkhôrô, Nicanô, Timôn, Pácmêna, và Nicôla, một người Antiôkhia đã theo đạo Do Thái. Cả bảy đều là tên Hy Lạp, bạn có thể tự đếm. Từ đó chương suy ra rằng cộng đoàn đã chọn người phục vụ ngay trong nhóm vừa kêu mình bị quên. Đây là suy luận của nhiều nhà chú giải, không phải lời sách Công vụ. Cũng nên biết thời ấy một số người Do Thái sinh ở Giuđê cũng mang tên Hy Lạp, như các tông đồ Anrê và Philípphê.
Cử chỉ đặt tay có lịch sử của nó: ông Môsê đã làm vậy cho ông Giôsuê (Dân Số 27,18-23).
Truyền thống coi bảy người này là những phó tế đầu tiên. Chương nói rõ là “đời sau nhìn lại” như thế, vì sách Công vụ không gọi họ là phó tế. Chữ Hy Lạp diakonia (việc phục vụ) có trong đoạn văn, nhưng danh hiệu “phó tế” như một chức vụ chỉ hiện rõ trong những văn bản sau, như thư gửi tín hữu Philípphê (Pl 1,1) và thư thứ nhất gửi ông Timôthê (1 Tm 3,8-13). Thánh Irênê ở Lyon, viết khoảng năm 180 trong Chống lạc giáo (quyển 3, chương 12, đoạn 10), nói Têphanô “được các tông đồ chọn làm phó tế đầu tiên”. Hai người trong bảy người, Têphanô và Philípphê, về sau còn rao giảng chứ không chỉ lo bàn ăn.
Việc ấy không chấm dứt với họ. Năm 251, giám mục Rôma tả Hội Thánh của ngài trong một lá thư mà Êusêbiô giữ lại trong Lịch sử Hội Thánh (quyển 6, chương 43, đoạn 11): bốn mươi sáu linh mục, bảy phó tế, và hơn một ngàn năm trăm bà góa và người gặp hoạn nạn được Hội Thánh nuôi dưỡng. Con số bảy phó tế của Rôma lấy từ lá thư ấy. Chương nói hơn hai trăm năm sau, Rôma vẫn còn bảy phó tế, tính từ những năm 30 của thế kỷ I đến năm 251.
Ngày nay Hội Thánh Công giáo lại có các phó tế vĩnh viễn, và có người đã lập gia đình. Công đồng Vaticanô II mở đường năm 1964. Trong hiến chế về Hội Thánh Lumen Gentium (Ánh sáng muôn dân, số 29), Công đồng mô tả công việc của phó tế là phục vụ phụng vụ, phục vụ Lời Chúa và phục vụ bác ái cho Dân Thiên Chúa. Chương thuật lại ý ấy, không chép nguyên văn.
Cả một đám đông tư tế
Câu của Luca ở Cv 6,7, rằng Lời Thiên Chúa vẫn lan rộng và cả một đám đông tư tế cũng vâng phục đức tin, thường làm người ta ngạc nhiên, vì người ta hay nghĩ giới tư tế đều chống các tông đồ. Thật ra ở Giêrusalem thời ấy có hàng ngàn tư tế thường, chia phiên phục vụ Đền Thờ, khác với các gia đình thượng tế quyền thế. Họ phục vụ theo hai mươi bốn phiên (1 Sử Biên Niên 24). Ông Dacaria, cha Gioan Tẩy Giả, là một trong số ấy, thuộc phiên Abia (Lc 1,5). Josephus cho biết mỗi chi tộc tư tế trong số bốn chi tộc có hơn năm ngàn người (Chống Apion, quyển 2, đoạn 108). Nhiều tư tế thường sống khá nghèo.
Những người trong chương
Phêrô và Gioan, hai tông đồ thường đi cùng nhau trong những chương đầu sách Công vụ.
Anna và Caipha, hai thượng tế, cha vợ và con rể.
Gamaliên Cả, thầy dạy Luật thuộc phái Pharisêu, mất khoảng năm 50.
Khanania và Xaphira, đôi vợ chồng trong cộng đoàn.
Bảy người phục vụ: Têphanô, Philípphê, Prôkhôrô, Nicanô, Timôn, Pácmêna, và Nicôla, một người đã theo đạo Do Thái, quê ở Antiôkhia (Cv 6,5).
Những nơi trong chương
Đền Thờ Giêrusalem, với Cửa Đẹp và Hành lang Salômôn, một dãy hiên có mái chạy dọc phía đông các sân. Ngày nay Đền Thờ không còn (quân Rôma phá năm 70, chương 22 kể). Nơi ấy là khu Núi Đền Thờ ở thành cổ Giêrusalem.
Đọc thêm
Bạn có thể đọc liền sách Công vụ Tông đồ từ chương 3 đến hết chương 6, khoảng ba mươi phút. Câu “Phải vâng lời Thiên Chúa hơn vâng lời người phàm” bạn sẽ còn gặp lại nhiều lần trong bộ sách này, ở các phiên tòa xử những vị tử đạo của các thế kỷ sau. Sách Giáo lý của Hội Thánh Công giáo và các văn kiện của Công đồng Vaticanô II, kể cả Lumen Gentium, có thể đọc miễn phí trên trang vatican.va.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 4 (Caipha), chương 7 (cộng đoàn đầu tiên và Barnaba), chương 9 (Têphanô), chương 10 (Philípphê ở Samari), và chương 11 (Saolô, học trò của Gamaliên).