Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 80

Kiểm chứng chương 80: Những năm ở Avignon

Đọc xong chương 80, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: ta biết gì về những bữa tiệc, về cung điện, về những giờ cuối của các Hiệp sĩ Đền Thờ, và bao nhiêu phần là huyền thoại. Chương kể bảy mươi năm các giáo hoàng sống ở Avignon (1309 đến 1377). Chương kể cả vụ dòng Hiệp sĩ Đền Thờ, và hai người phụ nữ đã giục các giáo hoàng trở về Rôma: thánh Brigitta xứ Thụy Điển và thánh Catarina thành Siena. Trang này chỉ cho bạn mỗi chuyện đến từ đâu.

Thời Avignon để lại một kho giấy tờ rất lớn. Sổ đăng ký và sổ chi tiêu của giáo triều nay nằm trong Văn khố Tòa Thánh ở Vatican. Nhờ những sổ ấy ta biết cả số bò, số trứng của một bữa tiệc. Bên cạnh có các biên niên sử và tiểu sử giáo hoàng thời ấy, do Étienne Baluze gom trong bộ Vitae paparum Avenionensium. Có hồ sơ xét xử các Hiệp sĩ Đền Thờ và thư của Petrarca. Có các Mặc khải của thánh Brigitta và gần bốn trăm lá thư của thánh Catarina.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Một lưu ý về tên gọi. “Thời lưu đày Babylon” là cách gọi của những người chỉ trích thời ấy, không phải một tên trung lập. Nhiều sử gia ngày nay, như Yves Renouard trong công trình năm 1954 về giáo triều Avignon, đánh giá công bằng hơn: một bộ máy cai quản làm việc giỏi, dù có những lạm dụng thật.

Lễ đăng quang ở Lyon

Ngày và tai nạn. Lễ đội mão diễn ra ngày 14 tháng Mười Một năm 1305 tại nhà thờ Saint-Just, Lyon. Chuyện bức tường sập có trong các tiểu sử Clêmentê V và biên niên sử của Giovanni Villani (Nuova Cronica, quyển 8, chương 80). Villani ghi cả tai nạn lẫn người chết: công tước xứ Bretagne là Jean II tử nạn; Charles xứ Valois, em vua, người dắt ngựa cho giáo hoàng, bị thương; giáo hoàng ngã ngựa và mất một viên đá quý trên mão. Con số mười hai người chết là con số Villani ghi.

Bảy giáo hoàng Pháp. Clêmentê V, Gioan XXII, Bênêđictô XII, Clêmentê VI, Innôcentê VI, Urbanô V và Grêgôriô XI. Tất cả là người miền nam nước Pháp, phần lớn từ vùng Limousin và Quercy.

Khoảng cách. Từ Avignon đến Rôma chừng sáu trăm cây số đường chim bay và chừng chín trăm cây số đường bộ. Chương viết “chừng bảy trăm cây số”, nằm giữa hai con số ấy.

Sao không về Rôma?

Bệnh của Clêmentê V. Các nguồn kể ngài đau bụng suốt nhiều năm. Các sử gia đoán là ung thư dạ dày hay ruột. Chương viết “có lẽ”, đúng mức.

Avignon. Thành phố thuộc bá tước xứ Provence, cũng là vua Napôli dòng Anjou, chư hầu của giáo hoàng về vương quốc Napôli. Vùng Comtat Venaissin bên cạnh thuộc Tòa Thánh từ năm 1274. Clêmentê ở trong một tu viện Đa Minh tại Avignon. Bên kia sông Rhône là Villeneuve-lès-Avignon, đất của vua Pháp.

Năm 1309. Clêmentê V đến Avignon tháng Ba năm 1309.

Thứ Sáu ngày mười ba

Ngày 13 tháng Mười năm 1307. Lệnh bắt các hiệp sĩ được gửi đi bí mật từ ngày 14 tháng Chín. Bạn có thể nghe nói thứ Sáu ngày mười ba xui vì vụ này. Đó là chuyện bịa đặt muộn về sau; các sử gia không thấy dấu vết nào trước thế kỷ XX.

Lập dòng. Dòng được lập khoảng năm 1119 đến 1120 tại Giêrusalem, sau Thập tự chinh thứ nhất. Công đồng Troyes chuẩn nhận năm 1129, với luật dòng có thánh Bênađô góp phần soạn. Chương 69 có nhắc đến dòng.

Nợ của nhà vua. Philip IV nợ dòng rất nhiều tiền, và ngân khố hoàng gia từ lâu được cất tại Đền Thờ ở Paris. Các sử gia đồng ý tiền bạc là động cơ chính. Một số, như Malcolm Barber, nhấn thêm rằng Philip thật lòng tin các lời buộc tội: ông muốn làm “vị vua rất Kitô giáo”, người bảo vệ đức tin.

Các tội bị buộc và tra tấn. Hồ sơ xét xử do Jules Michelet in năm 1841 đến 1851. Phần lớn hiệp sĩ ở Pháp thú tội sau khi bị tra tấn. Ở những nơi không tra tấn, như Bồ Đào Nha, Aragon và Síp, tòa án Hội Thánh thấy họ vô tội hoặc không thấy tội gì. Điều này giúp bạn đo giá trị của những lời thú nhận ấy.

Năm 1310. Ngày 12 tháng Năm năm 1310, năm mươi bốn hiệp sĩ bị thiêu ngoài thành Paris vì đã rút lời khai và do đó bị coi là “tái phạm”.

Công đồng Vienne. Sắc lệnh Vox in excelso, ngày 22 tháng Ba năm 1312, giải tán dòng “bằng quyết định của giáo hoàng”, không phải bằng bản án. Sắc lệnh Ad providam, ngày 2 tháng Năm năm 1312, trao tài sản cho Hiệp sĩ Cứu tế, tức dòng thánh Gioan, về sau là dòng Malta. Đó là sắc lệnh chương nói đến: tội chưa chứng minh, nhưng danh tiếng đã mất. Xem thêm tư liệu chương 71.

Dòng Kitô. Ở Bồ Đào Nha, vua Denis được phép lập lại hội hiệp sĩ dưới tên mới là Dòng Kitô, theo sắc lệnh năm 1319 (Ad ea ex quibus). Cây thập giá đỏ của dòng ấy xuất hiện trên buồm các tàu Bồ Đào Nha.

Jacques de Molay. Ông bị thiêu ngày 18 tháng Ba năm 1314 trên một hòn đảo nhỏ giữa sông Seine tên là Île aux Juifs, nay thuộc Île de la Cité, gần cầu Pont Neuf. Một tấm bảng ở đó ghi lại việc này. Lời ông tuyên bố dòng vô tội có trong biên niên sử của Guillaume thành Nangis và người viết tiếp. Chuyện ông đứng dậy nói giữa lúc nghe bản án tù chung thân là cảnh các biên niên sử này kể.

Lời nguyền. Chương nói đúng rằng chuyện lời nguyền xuất hiện muộn, trong Ferreto thành Vicenza và các tác giả khác. Bạn hãy coi là huyền thoại. Điều chắc chắn là Clêmentê V mất ngày 20 tháng Tư năm 1314, và Philip IV ngày 29 tháng Mười Một năm 1314.

Bản da Chinon. Barbara Frale tìm ra tấm da này trong Văn khố Vatican năm 2001. Văn bản ghi rằng tháng Tám năm 1308, ở Chinon, ba hồng y do giáo hoàng phái đi đã giải tội cho Molay và các thủ lĩnh khác. Năm 2007, Văn khố Vatican xuất bản bản sao nguyên văn các hồ sơ, đặt tên Processus contra Templarios.

Cung điện trên núi đá

Công trình. Bênêđictô XII khởi công năm 1335, phần gọi là Cung điện Cũ. Clêmentê VI xây Cung điện Mới từ năm 1342. Bênêđictô XII chính là Jacques Fournier của chương 74.

Tranh tường. Phòng ngủ của giáo hoàng vẽ dây leo, cây sồi và chim chóc. Phòng làm việc bên cạnh, Phòng Con Nai, vẽ cảnh săn bắn và câu cá. Cả hai còn đến nay. Họa sĩ Matteo Giovannetti người Viterbo trang trí phần lớn cung điện. Các chi tiết về tường dày và tháp canh là cách chương mô tả công trình nay còn đứng đó cho khách đến xem.

Quy mô. Cung điện thường được gọi là cung điện Gothic lớn nhất thế giới. Năm 1995, cùng với khu trung tâm lịch sử Avignon, nó được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới. Bạn có thể đến thăm. Cạnh bờ sông là mấy nhịp vòm gãy của cầu Saint-Bénézet, cây cầu trong bài hát thiếu nhi.

Câu nói của Clêmentê VI. Câu “Các vị tiền nhiệm của ta không biết làm giáo hoàng” được truyền lại dưới tên ngài. Bạn hãy coi là một câu nổi tiếng chứ không phải lời đã được ghi lại.

Bữa tiệc. Danh sách thực phẩm của bữa tiệc đăng quang năm 1342 còn trong sổ chi tiêu: một trăm mười tám con bò, hơn một ngàn con cừu, gần bốn chục ngàn quả trứng, cùng hàng ngàn gà ngỗng và hàng chục ngàn ổ bánh mì.

Mua Avignon. Năm 1348 ngài mua thành phố của nữ vương Giovanna I xứ Napôli với giá tám mươi ngàn florin. Bà bị nghi đã sai giết người chồng đầu, và Clêmentê VI ân xá cho bà.

Năm dịch bệnh. Nguồn nêu rõ Clêmentê VI ở lại Avignon, mua đất làm nghĩa trang và cho phép thầy thuốc mổ xác người chết để tìm hiểu bệnh. Chương viết ngài chăm sóc người bệnh; đó là cách người kể diễn tả việc ngài ở lại. Sắc lệnh che chở người Do Thái nằm trong tư liệu chương 75. Chính dịch bệnh là chương 81.

Tòa Thánh của những cái bàn

Gioan XXII. Sinh năm 1244, được bầu năm 1316 lúc bảy mươi hai tuổi, làm giáo hoàng đến năm 1334, tức mười tám năm. Các nguồn thời ấy tả ngài nhỏ người và gầy.

Hệ thống tiền bạc.

  • Annates: hoa lợi năm đầu của người mới nhận chức.
  • Hoa lợi của các chức vụ bỏ trống.
  • Quyền giáo hoàng dành riêng việc bổ nhiệm, gọi là reservatio.

Sổ thu chi của giáo triều Avignon còn giữ rất đầy đủ, và Yves Renouard đã nghiên cứu chúng. Người thu thuế của giáo hoàng đi khắp các nước.

Nghèo khó và thị kiến Thiên Chúa. Năm 1323, Gioan tuyên bố nói Đức Kitô và các tông đồ hoàn toàn không sở hữu gì là lạc giáo. Ngài cũng giảng rằng linh hồn người công chính chỉ thấy Thiên Chúa sau Ngày Phán xét cuối cùng, và rút lại ý ấy trên giường hấp hối. Triết gia người Anh Guilêlmô thành Ockham là một trong số các tu sĩ Phanxicô chạy sang nương nhờ hoàng đế.

Petrarca. Các cụm “Babylon của phương Tây” và “cống rãnh của thế gian” có trong Thư không đề tên (Liber sine nomine) và trong ba bài sonnet chống Avignon (số 136 đến 138 của Canzoniere). Bài sonnet gọi thành phố là suối của sầu muộn, quán trọ của cơn giận, trường học của sai lầm và đền thờ của lạc giáo là bài số 136. Petrarca lớn lên gần Avignon và làm việc ở đó.

“Lưu đày Babylon”. Hình ảnh lấy từ bảy mươi năm lưu đày của Ítraen. Ngôn sứ Giêrêmia (chương 25, câu 11 và 12) nói các dân này sẽ phục dịch vua Babylon bảy mươi năm, và việc Giêrusalem sụp đổ được kể trong sách Các Vua quyển thứ hai, chương 25. Năm 1520 Luther viết Về cuộc lưu đày Babylon của Hội Thánh, dùng lại hình ảnh ấy theo nghĩa khác (xem chương 91).

Luật nước Anh. Đạo luật Provisors (1351) và đạo luật Praemunire (1353) hạn chế việc giáo hoàng bổ nhiệm chức vụ và nhận kháng cáo ở nước Anh. Đây là lịch sử thường được kể.

Chiến tranh Trăm năm mở màn năm 1337. Chương 83 kể về Wycliffe, người đã tận dụng tâm lý chống giáo hoàng ở Anh.

Thánh Brigitta

Nguồn. Các Mặc khải (Revelationes) do các cha giải tội của bà chép lại và chuyển sang tiếng Latinh. Hồ sơ phong thánh làm năm 1391.

Đời bà. Bà sinh năm 1303, là mẹ của tám người con, góa chồng năm 1344. Bà lập Dòng Đấng Cứu Thế Chí Thánh ở Vadstena, Thụy Điển; dòng được chuẩn nhận năm 1370. Bà đến Rôma năm 1349 và mất ở đó năm 1373. Nhà bà ở quảng trường Farnese, Rôma, nay vẫn là nhà của các nữ tu Brigitta.

Lời cảnh báo Urbanô V. Có trong Các Mặc khải và hồ sơ phong thánh của bà. Urbanô V về Rôma tháng Mười năm 1367, rời đi tháng Chín năm 1370 và mất ở Avignon ngày 19 tháng Mười Hai năm 1370. Đền Latêranô bị cháy năm 1360.

Thánh Catarina thành Siena

Nguồn. Thư của chính bà: khoảng ba trăm tám mươi mốt lá, bà đọc cho các thư ký viết. Còn có tập Đối thoại, và tiểu sử Legenda maior do chân phước Raymond thành Capua, cha giải tội của bà, viết. Suzanne Noffke dịch các thư sang tiếng Anh, bốn tập.

Một trong nhiều người con. Catarina và người em sinh đôi Giovanna là con thứ hai mươi ba và hai mươi bốn của ông thợ nhuộm Giacomo Benincasa, hợp với con số “khoảng hai mươi lăm” của chương.

Đọc và viết. Raymond kể bà tự học đọc. Chuyện bà biết viết vào cuối đời là truyền thống dựa trên chính lời bà trong một lá thư. Chương viết “có lẽ”, đúng.

Dòng Ba. Bà gia nhập Mantellate, những phụ nữ sống theo linh đạo Đa Minh ngay tại nhà.

Niccolò di Toldo. Anh bị xử tử ở Siena năm 1375, và Catarina ở bên an ủi. Bà tự kể lại trong thư số 273 của bản Noffke.

“Mamma”. Raymond thành Capua cho biết các môn đệ gọi bà như vậy.

Thư gửi Grêgôriô XI. Chương trích mấy lời trong các thư bà gửi Grêgôriô XI năm 1376: “Papa ngọt ngào của con” (babbo mio dolce), “Hãy là một người đàn ông, thưa Cha, và hãy đứng dậy!” và “Hãy trở về”. Nguồn xác nhận ba lời ấy. Đoạn trích trong chương gom ý của nhiều lá thư thành một mạch; muốn thấy từng câu, bạn nên đọc thư gốc.

Avignon năm 1376. Bà đến ngày 18 tháng Sáu năm 1376, có Raymond thành Capua làm thông dịch. Florence đang có chiến tranh với giáo hoàng, gọi là Cuộc chiến của Tám Vị Thánh, đã nhờ bà nói thay họ. Chuyện kim đâm vào chân lúc bà xuất thần có trong Legenda maior.

Ngày 13 tháng Chín năm 1376. Chuyện người cha nằm ngang ngưỡng cửa là lời kể truyền lại. Chương viết “theo chuyện kể”, đúng mức. Grêgôriô vào Rôma ngày 17 tháng Giêng năm 1377. Khi các hồng y họp năm 1378, một đám đông người Rôma đòi một giáo hoàng người Rôma hoặc người Ý.

Cái chết của Grêgôriô XI và cuộc bầu năm 1378: xem tư liệu chương 82.

Bà mất. Catarina mất ngày 29 tháng Tư năm 1380 ở Rôma, thọ ba mươi ba tuổi. Bà được phong thánh năm 1461. Năm 1970 Đức Phaolô VI tôn bà làm Tiến sĩ Hội Thánh, cùng năm với thánh Têrêsa Ávila; hai bà là hai phụ nữ đầu tiên nhận danh hiệu ấy.

Đồng bổn mạng châu Âu. Ngày 1 tháng Mười năm 1999, Đức Gioan Phaolô II ban tông thư Spes aedificandi, tôn ba nữ thánh làm đồng bổn mạng châu Âu: Brigitta, Catarina thành Siena và Têrêsa Bênêđicta Thánh Giá (Edith Stein). Văn bản có trên vatican.va. Lễ nhớ Catarina là 29 tháng Tư, lễ nhớ Brigitta là 23 tháng Bảy. Thánh Edith Stein xuất hiện ở chương 141.

“Giết nhiều người hơn mọi cuộc chiến”. Đây là cách người kể dẫn sang chương 81. Bệnh dịch thế kỷ XIV giết chừng một phần ba đến một nửa dân châu Âu, hàng chục triệu người. Các con số được bàn trong tư liệu chương 81.

Những người trong chương

Clêmentê V (Bertrand de Got), giáo hoàng đầu tiên sống ở Avignon.

Philip IV, vua nước Pháp. Charles xứ Valois, em vua. Jean II, công tước xứ Bretagne.

Jacques de Molay, đại thủ lĩnh dòng Hiệp sĩ Đền Thờ.

Barbara Frale, nhà nghiên cứu tìm ra Bản da Chinon.

Bênêđictô XII, Clêmentê VI, Gioan XXII, Urbanô V, Grêgôriô XI, các giáo hoàng.

Giovanna I, nữ vương Napôli.

Petrarca, nhà thơ.

Brigitta, thánh nữ Thụy Điển.

Catarina thành Siena, Tiến sĩ Hội Thánh.

Raymond thành Capua, cha giải tội của Catarina.

Gioan Phaolô II, giáo hoàng từ năm 1978 đến 2005.

Những nơi trong chương

Lyon và Avignon bên sông Rhône, nước Pháp, với cung điện giáo hoàng. Bordeaux. Rôma, với đền Latêranô. Paris, với nhà thờ Đức Bà và hòn đảo trên sông Seine. Chinon và Vienne ở Pháp. Napôli. Thụy Điển, với Vadstena. Siena.

Đọc thêm

Những lá thư Catarina gửi Grêgôriô XI là những trang sống động nhất của chương: một phụ nữ chừng cuối hai mươi tuổi, không được đi học, nói với giáo hoàng như con gái nói với cha, vừa dịu dàng vừa thẳng thắn. Muốn hiểu vụ Hiệp sĩ Đền Thờ mà không lạc vào huyền thoại, cuốn The Trial of the Templars của Malcolm Barber (1978, in lại 2006) là sách chuẩn.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 69 (Thập tự chinh thứ nhất), chương 75 (người Do Thái và Clêmentê VI), chương 74 (Jacques Fournier), chương 71 (Công đồng Vienne), chương 79 (Cái tát ở Anagni), chương 81 (Cái chết đen), chương 82 (Đại ly giáo), chương 83 (Wycliffe), chương 91 (Luther) và chương 141 (Giữa hai cuộc thế chiến, nơi có thánh Edith Stein).

Trở lại chương 80