Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 81

Kiểm chứng chương 81: Cái chết đen

Đọc xong chương 81, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: ta biết chuyện ở Messina bằng cách nào, chuyện quăng xác người qua tường thành có thật không, và những cảnh rùng rợn của Boccaccio đến từ đâu. Chương kể trận dịch hạch năm 1347 đến 1351 và những gì nó để lại cho Hội Thánh. Trang này chỉ cho bạn mỗi chuyện đến từ nguồn nào, chỗ nào chắc, chỗ nào chỉ là lời kể.

Chương dựa vào ba loại nguồn. Loại thứ nhất là những người sống qua dịch rồi viết lại: biên niên sử, thư từ, sổ ghi chép, và văn chương như những trang đầu cuốn Mười ngày (Decameron) của Boccaccio. Loại thứ hai là văn bản chính thức thời ấy: thư giám mục, sắc chỉ giáo hoàng, luật của nhà vua. Loại thứ ba là những khám phá khoa học trong khoảng mười lăm năm gần đây, nhờ nghiên cứu di cốt trong các hố chôn tập thể.

Nhiều văn bản cổ đã được dịch sang tiếng Anh và gom lại trong cuốn The Black Death của Rosemary Horrox (1994), một cuốn sách nguồn rất tiện cho ai muốn kiểm chứng.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Messina, tháng Mười năm 1347

Nguồn. Biên niên sử của thầy Micae thành Piazza, tu sĩ Phanxicô, viết khoảng năm 1361. Đoạn về Messina có trong sách của Horrox. Mười hai chiếc thuyền Genova, những người bệnh trên thuyền, việc đuổi thuyền ra khơi, và nhận xét rằng chỉ cần nói chuyện với người bệnh cũng đủ nhiễm đều có trong biên niên sử.

Khối u to bằng quả trứng hay quả táo. Mô tả này có trong Boccaccio và nhiều người khác. Đó là hạch bạch huyết sưng lên, dấu hiệu của thể thường gặp nhất, dịch hạch thể hạch.

Tên “Cái Chết Đen”. Người thời ấy nói “đại dịch” hay “trận chết lớn”. Cái tên “Cái Chết Đen” chỉ thông dụng từ thế kỷ XVI và XVII ở Bắc Âu, và từ thế kỷ XIX ở nước Anh.

Một phần ba dân số. Đây là ước tính truyền thống. Một số nghiên cứu gần đây, như của Ole Benedictow, cho con số cao hơn, khoảng một nửa. Các sử gia còn tranh luận, nhưng đều đồng ý ít nhất là một phần ba. Chương viết “chừng một phần ba dân châu Âu, có nơi một nửa”, đúng mức thận trọng.

Từ thảo nguyên đến Địa Trung Hải

Nơi khởi đầu. Các nghiên cứu di truyền năm 2022, do nhóm có Maria Spyrou và Johannes Krause thực hiện, lần dòng tổ tiên của vi khuẩn gây Cái Chết Đen về các ngôi mộ năm 1338 và 1339 ở thung lũng sông Chu, nay thuộc Kyrgyzstan, Trung Á. Một số bia mộ ở đó khắc chữ Syriac và ghi nguyên nhân cái chết là dịch bệnh. Chương viết “có lẽ khởi đầu ở Trung Á”, hợp với hiểu biết hiện nay.

Gabrielê de’ Mussi. Ông là luật sư, một công chứng viên người Piacenza, và không có mặt ở Caffa. Lời kể của ông về xác người quăng qua tường, viết khoảng năm 1348, có trong sách của Horrox. Ông nói một viên chỉ huy Mông Cổ ra lệnh làm vậy, rồi người Genova xuống tàu chạy về nhà. Chương nói đúng rằng ông “có lẽ chỉ chép lại điều người ta truyền miệng”. Bạn hãy coi đó là chuyện được kể lại, chưa phải sự kiện đã được chứng minh.

Bọ chét và chuột. Chương nêu con đường chính như đa số nhà nghiên cứu nghĩ. Ngày nay có người cho rằng chấy rận và bọ chét người cũng góp phần làm bệnh lan nhanh.

Năm 2011. Kirsten Bos, Johannes Krause và nhóm của họ công bố trên tạp chí Nature bộ gen của vi khuẩn Yersinia pestis, lấy từ răng những người chôn ở East Smithfield, Luân Đôn, một nghĩa địa mở năm 1348 và 1349 chỉ để chôn người chết vì dịch.

Đường lan của dịch.

  • Đầu năm 1348: Avignon (tháng Giêng), Florence (mùa xuân), Paris (mùa hè).
  • Tháng Sáu năm 1348: nước Anh, qua cảng Melcombe.
  • Năm 1349: Na Uy và nước Đức.
  • Năm 1350: Thụy Điển.
  • Khoảng năm 1351 đến 1353: nước Nga (Pskov, Novgorod, Moskva).

Một vài vùng ở Ba Lan ít bị hơn, và các sử gia còn bàn vì sao. Chương kể dịch sang Ba Lan năm 1349 như một nét chung của đường lan.

“Ăn trưa với bạn bè, ăn tối với tổ tiên”

Ba thể bệnh. Thể hạch, với các hạch sưng; thể phổi, tấn công phổi, lây qua hơi thở và hầu như luôn gây chết; và thể nhiễm độc máu, giết rất nhanh. Chương mô tả cả ba, dù không gọi tên.

Báo cáo của khoa Y Paris. Viết tháng Mười năm 1348 theo lệnh vua Philippe VI. Cuộc hội tụ của sao Thổ, sao Mộc và sao Hỏa ngày 20 tháng Ba năm 1345 có trong báo cáo, cùng lời khuyên về ăn uống, tắm, ngủ ngày và đốt gỗ thơm. Báo cáo có trong sách của Horrox.

Mặt nạ mỏ chim. Bạn có thể đã thấy tranh người thầy thuốc đeo mặt nạ mỏ chim. Bộ y phục ấy chỉ có từ thế kỷ XVII, ở Pháp và Ý, không phải năm 1348. Chương chỉ nhắc chiếc khăn tẩm giấm và túi thảo mộc, những thứ có trong sách dặn dò thời ấy.

Boccaccio. Phần mở đầu Ngày thứ nhất của Mười ngày, viết khoảng năm 1349 đến 1353, cho gần hết chi tiết chương kể. Xác xếp trong hào từng lớp “như hàng hóa xếp trong khoang tàu”. Người ta ăn trưa với cha mẹ bạn bè và ăn tối với tổ tiên. Anh bỏ em, vợ bỏ chồng, cha mẹ bỏ con.

Bảy cô gái trẻ và ba chàng trai trẻ rời Florence lên biệt thự để kể một trăm câu chuyện là khung của chính cuốn sách. Boccaccio ở Florence năm 1348, dù các sử gia còn bàn ông thấy tận mắt được đến đâu. Cha ông chết trong trận dịch.

Agnolo di Tura. Biên niên sử Siena của Agnolo di Tura, biệt danh “Béo”, có câu chương trích: “Và tôi, Agnolo di Tura, gọi là Béo, đã tự tay chôn năm đứa con của mình.” Câu này có trong sách của Horrox.

Nhà thờ dang dở ở Siena. Gọi là Duomo Nuovo. Năm 1339 Siena quyết định xây một gian giữa thật lớn, để nhà thờ hiện có chỉ còn là cánh ngang. Việc xây dừng sau dịch, và năm 1357 bỏ hẳn kế hoạch, một phần vì móng không vững. Những bức tường còn đứng, và một phần nay là bảo tàng của nhà thờ. Từ bảo tàng, khách có thể leo lên đỉnh bức tường mặt tiền chưa xây xong (Facciatone) để nhìn xuống thành phố.

Khi trật tự sụp đổ

Làng bỏ hoang. Nước Anh có hàng ngàn “làng bỏ hoang thời Trung Cổ”. Các sử gia cho thấy phần lớn bị bỏ dần trong thế kỷ XV khi đất chuyển sang nuôi cừu, chứ không phải chết hết một lần năm 1348. Chương nói có làng chết hết và không ai đến ở nữa; điều ấy đúng với một số làng, không phải tất cả.

Luật về tiền công. Đó là Sắc lệnh Lao công năm 1349 và Đạo luật Lao công năm 1351, dưới thời Edward III.

Cuộc nổi dậy năm 1381. Chương 83 kể tiếp.

Đi tìm kẻ để đổ lỗi

Người Do Thái: xem tư liệu chương 75.

Những người đánh tội. Phong trào nổi lên ở Áo và Hungary cuối năm 1348 và lan mạnh ở Đức năm 1349. Chi tiết ba mươi ba ngày rưỡi có trong biên niên sử của Hugo thành Reutlingen, người thấy họ kéo đến, và của Henry thành Herford.

Sắc chỉ cấm. Inter sollicitudines đề ngày 20 tháng Mười năm 1349. Đại học Paris cũng lên án phong trào trong cùng năm.

Những người ở lại

Guy de Chauliac. Thầy thuốc riêng của Clêmentê VI. Trong cuốn Đại phẫu thuật (Chirurgia magna, 1363), ông kể chính mình mắc bệnh rồi khỏi. Chuyện giáo hoàng ngồi giữa hai đống lửa có trong các nguồn đương thời. Lời giải thích hơi nóng đuổi bọ chét là suy đoán của các nhà nghiên cứu ngày nay. Chương viết “có lẽ”, đúng mức.

Làm phép sông Rhône. Có trong thư của một giáo sĩ ở Avignon gửi về Bruges năm 1348, thư cũng cho con số người chết. Thư này có trong sách của Horrox.

Ơn tha tội. Clêmentê VI ban ơn tha tội trọn vẹn cho những ai chết vì dịch sau khi đã sám hối.

Linh mục qua đời. Sổ đăng ký các giáo phận nước Anh cho thấy khoảng bốn mươi đến năm mươi phần trăm cha xứ chết ở các giáo phận York, Lincoln, Exeter, Bath và Wells. Có nơi cao hơn, nếu tính cả những người thay thế cũng chết. Chương nói cứ mười cha xứ thì bốn đến năm vị qua đời.

Thư của giám mục Bath và Wells. Giám mục Ralph xứ Shrewsbury viết tháng Giêng năm 1349. Lời khuyên xưng tội với giáo dân, và nếu không có người nam thì với một phụ nữ, có trong thư, và thư có trong sách của Horrox.

Câu “Hội Thánh Tây phương chưa từng phải nói một lời như vậy”. Đây là lời của người kể. Thật ra các nhà thần học từ lâu đã bàn về việc xưng tội với giáo dân khi không có linh mục, như dấu chỉ lòng ăn năn chứ không phải bí tích. Điều mới là một giám mục truyền điều ấy cho cả giáo phận.

Năm Thánh 1350. Clêmentê VI công bố bằng sắc chỉ Unigenitus (1343). Khách hành hương vẫn đến Rôma năm ấy.

Năm 2020 và 2021. Việc so với những năm đại dịch COVID là cách nhìn của người kể. Khi nhà thờ đóng cửa, linh mục, nữ tu và chủng sinh tình nguyện vào bệnh viện và khu cách ly. Ở Thành phố Hồ Chí Minh năm 2021, các linh mục và nữ tu Công giáo đã tình nguyện như vậy, và báo chí trong nước đưa tin nhiều lần.

Hãy nhớ mình sẽ chết

Dịch trở lại. Dịch trở lại năm 1361 đến 1362, thường gọi là “dịch của trẻ con” vì giết nhiều đứa sinh sau năm 1348, rồi năm 1369, và cứ thế qua các thế kỷ XVII, XVIII. Đợt lớn cuối cùng ở Tây Âu là ở Marseille năm 1720. Chương viết “gần ba trăm năm”, đúng; cũng có thể nói gần bốn trăm năm.

Vũ điệu Thần Chết. Bức nổi tiếng sớm nhất vẽ ở nghĩa trang Các Thánh Anh Hài, Paris, năm 1424 và 1425, nay không còn. Những bức còn lại gồm Tallinn, Lübeck (bản sao) và nhiều nhà thờ nhỏ ở Slovenia, Croatia. Các sử gia nối hình ảnh này với dịch hạch và chiến tranh thế kỷ XIV, XV.

Mộ hai tầng. Gọi là mộ transi. Nổi tiếng nhất là mộ thầy thuốc Guillaume de Harcigny ở Laon (1393) và mộ hồng y Lagrange ở Avignon (khoảng 1402). Dòng chữ khắc kiểu “Nay ta thế nào, mai ngươi sẽ thế ấy” là lời khắc thông dụng, có từ trước thời dịch.

Hậu quả cho Hội Thánh. Điều chương nói về linh mục được truyền chức vội và tu viện suy giảm là ý chung của các sử gia. Nối sang Wycliffe (chương 83) và Hus (chương 84) là cách nhìn của người kể. Các sử gia thấy có liên hệ, nhưng không coi dịch bệnh là nguyên nhân duy nhất.

Julian thành Norwich

Nguồn. Sách của bà còn hai bản:

  • Bản ngắn, có lẽ viết không lâu sau năm 1373.
  • Bản dài (Revelations of Divine Love), viết lại qua nhiều năm.

Bản ngắn chỉ còn một bản chép tay ở Thư viện Anh. Bản dài còn trong vài bản chép tay muộn hơn.

Ngày tháng. Bà kể thấy các thị kiến ngày 8 hoặc 13 tháng Năm năm 1373 (các bản chép tay khác nhau), lúc bà ba mươi tuổi rưỡi. Từ đó suy ra bà sinh cuối năm 1342. Chương nói bà sinh năm 1342 và ba mươi tuổi năm 1373, cùng một ý trong số tròn.

Tên. Không ai biết tên thật của bà. Các di chúc năm 1393 đến 1416 để tiền lại cho Julian, nữ ẩn tu ở Norwich. Chuyện linh mục giơ thập giá trước mặt bà là điều chính bà kể trong sách.

Sách của bà. Đó là cuốn sách xưa nhất còn lại mà ta biết chắc do một phụ nữ viết bằng tiếng Anh. Thị kiến hạt phỉ và hình ảnh Đức Giêsu như người mẹ đều có trong Mặc khải. Margery Kempe kể chuyến thăm Julian khoảng năm 1414 trong sách của chính bà.

“Mọi sự sẽ tốt đẹp”. Câu nằm ở chương 27 của bản dài. Chương trích: “Mọi sự sẽ tốt đẹp, và mọi sự sẽ tốt đẹp, và mọi điều đều sẽ tốt đẹp.” Sách Giáo lý của Hội Thánh Công giáo trích lời bà ở số 313. Năm 2010 Đức Bênêđictô XVI dành một buổi tiếp kiến chung thứ Tư để nói về bà; văn bản có trên vatican.va.

Nhà thờ thánh Julian. Bị bom phá năm 1942 và được xây lại. Gian phòng ẩn tu được dựng lại đúng chỗ cũ, và người ta vẫn đến đó cầu nguyện.

Những người trong chương

Micae thành Piazza, tu sĩ Phanxicô viết biên niên sử.

Gabrielê de’ Mussi, luật sư người Piacenza.

Giovanni Boccaccio, nhà văn Florence.

Agnolo di Tura, thợ đóng giày và người chép biên niên sử ở Siena.

Philippe VI, vua Pháp. Edward III, vua Anh.

Clêmentê VI, giáo hoàng ở Avignon.

Guy de Chauliac, thầy thuốc của giáo hoàng.

Ralph xứ Shrewsbury, giám mục Bath và Wells.

Julian thành Norwich, nữ ẩn tu.

Những nơi trong chương

Messina, ở Sicilia. Caffa, ở Crimea. Genova, Venise và Marseille. Florence và Siena. Avignon bên sông Rhône. Paris. Luân Đôn. Bath và Wells. Norwich. Na Uy, Đức, Ba Lan, Thụy Điển và Nga. Trung Á.

Đọc thêm

Nếu chỉ đọc một trang, hãy đọc phần mở đầu cuốn Mười ngày của Boccaccio. Chỉ vài trang thôi, và bạn sẽ hiểu năm 1348 hơn bất cứ bảng thống kê nào. Nếu muốn một trang an ủi, hãy đọc chương 27 trong bản dài của Julian thành Norwich. Cuốn The Black Death của Rosemary Horrox gom các nguồn gốc bằng tiếng Anh.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 75 (những người láng giềng Do Thái và lời vu cáo bỏ độc), chương 78 (Một tu sĩ ở Khanbalik và Con đường Tơ lụa), chương 80 (Clêmentê VI ở Avignon), chương 83 (Wycliffe và cuộc nổi dậy năm 1381) và chương 84 (Jan Hus).

Trở lại chương 81