Chương 81
Năm 1347–1351 · Khắp châu Âu
Tháng Mười năm 1347, mười hai chiếc thuyền buôn của các thương gia thành Genova cập bến cảng Messina trên đảo Sicilia, miền nam nước Ý. Đoàn thuyền ấy vừa trở về từ Caffa, một thương điếm sầm uất của người Genova nằm trên bán đảo Crimea bên bờ bắc Biển Đen.
Dân quanh bến háo hức ùa ra đón, nhưng lên thuyền chẳng thấy kiện hàng nào. Vài thủy thủ còn sống đều sốt li bì và ho ra máu. Nơi vùng nách và bẹn của họ nổi lên những khối u cứng, cái nhỏ thì bằng quả trứng, cái lớn thì bằng quả táo, và các khối u ấy đang dần thâm đen lại. Nhiều người khác đã nằm chết gục ngay trên boong tàu. Quan chức Messina kinh hoàng đuổi đoàn thuyền ra khơi, nhưng đã quá muộn.
Thầy Micae thành Piazza, một tu sĩ dòng Phanxicô sống tại Messina, đã ghi lại những ngày đen tối sau đó. Chỉ vài ngày, dân trong thành ngã bệnh la liệt. Căn bệnh lây lan nhanh đến mức, như thầy viết lại, chỉ cần đứng gần để trò chuyện với người bệnh thôi cũng đủ lây nhiễm. Nỗi khiếp sợ xé nát cả tình ruột thịt: cha mẹ bỏ mặc con cái, vợ chồng xa lánh lẫn nhau, và nhiều vị linh mục cũng không dám đến gần những người đang hấp hối. Dân hốt hoảng bỏ thành chạy trốn, mang mầm bệnh đi khắp hòn đảo.

Người sống sót thời ấy gọi thảm họa này là “đại dịch”, hay “trận chết lớn”. Tên gọi “Cái Chết Đen” chỉ xuất hiện muộn hơn rất nhiều: mãi vào các thế kỷ XVI và XVII tại vùng Bắc Âu, và đến thế kỷ XIX mới trở nên quen thuộc tại nước Anh. Chỉ trong vòng bốn năm ròng rã, từ năm 1347 đến năm 1351, trận đại dịch khủng khiếp này đã cướp đi sinh mạng của khoảng một phần ba dân số châu Âu, thậm chí có nhiều vùng lên tới một nửa. Có những xứ đạo, những ngôi làng trù phú bỗng chốc không còn sót lại lấy một bóng người: suốt chiều dài lịch sử, chưa bao giờ châu Âu phải gánh chịu một tai họa kinh hoàng đến thế.

Từ thảo nguyên đến Địa Trung Hải
Dịch hạch nhiều khả năng khởi phát từ thảo nguyên Trung Á. Ở đó, vi khuẩn gây bệnh mang tên khoa học là Yersinia pestis sống âm thầm trong bọ chét trên các loài gặm nhấm hoang dã. Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã lần theo di truyền của chủng vi khuẩn này về tới những ngôi mộ đào năm 1338 và 1339 tại thung lũng sông Chu, nay thuộc lãnh thổ Kyrgyzstan. Bia mộ ở đó khắc bằng tiếng Syriac, ngôn ngữ phụng vụ của các Kitô hữu phương Đông, và ghi lại nguyên nhân cái chết của những người nằm dưới mộ bằng một từ ngắn gọn: dịch bệnh.
Từ thảo nguyên ấy, mầm chết men theo những con đường buôn bán mà Đế quốc Mông Cổ đã mở từ Trung Hoa sang tận Biển Đen. Chính những con đường từng đưa các tu sĩ Phanxicô như Carpini và Rubruck sang yết kiến Đại hãn, như chương 78 đã thuật lại, giờ đây lại chuyên chở cơn bão dịch bệnh ngược trở về châu Âu.
Một luật gia ở thành Piacenza tên là Gabrielê de’ Mussi kể lại rằng vào năm 1346, khi đại quân Mông Cổ đang bao vây thành Caffa thì dịch bệnh bất ngờ bùng phát dữ dội ngay trong doanh trại của họ; viên chỉ huy Mông Cổ liền ra lệnh dùng máy bắn đá quăng xác những binh lính chết vì dịch vượt qua tường thành vào bên trong, khiến người Genova trong thành kinh hoàng xuống tàu tháo chạy về quê và mang theo mầm bệnh. Thật ra de’ Mussi không có mặt ở Caffa nên có lẽ chỉ ghi lại chuyện truyền miệng; các nhà khoa học ngày nay cho rằng bệnh lây theo con đường lặng lẽ, đời thường hơn nhiều: lũ chuột mang bọ chét ẩn nấp trong khoang của những con tàu chở lúa mì, vải vóc, cùng với chấy rận bám trên quần áo của những người lữ hành. Năm 2011, nhóm của Kirsten Bos và Johannes Krause công bố trên tạp chí Nature toàn bộ bộ gen của chủng vi khuẩn này, được trích xuất từ răng của những nạn nhân chôn cất tại nghĩa trang East Smithfield ở Luân Đôn: một khu nghĩa trang được mở vội vàng trong hai năm 1348 và 1349 chỉ để chôn cất những người chết vì đại dịch.
Từ Sicilia, dịch theo tàu buôn lan lên Genova, Venise, rồi ập vào cảng Marseille. Tháng Giêng năm 1348, dịch tràn tới Avignon; mùa xuân năm ấy, tang tóc bao trùm thành Florence, và sang mùa hè thì tấn công kinh đô Paris. Tháng Sáu năm 1348, dịch bệnh vượt qua eo biển Manche, đổ bộ vào cảng Melcombe bên bờ biển nước Anh. Sang năm 1349, dịch lan lên Na Uy, tràn sang Đức và Ba Lan; đến năm 1350 thì vươn tới Thụy Điển, và chỉ vài năm sau đã gõ cửa nước Nga.
“Ăn trưa với bạn bè, ăn tối với tổ tiên”
Người thời ấy không hiểu vì sao mình ngã bệnh, càng không biết cách chữa. Có những người nổi hạch sưng to, sốt mê man suốt mấy ngày rồi qua đời, cũng có người may mắn vượt qua. Có những người đột ngột ho ra máu, trút hơi thở cuối cùng chỉ sau một đến hai ngày, và hầu như bất cứ ai ở bên cạnh chăm sóc họ đều bị lây nhiễm theo. Có người tối đi ngủ vẫn khỏe mạnh, sáng hôm sau không dậy nữa, chưa kịp có dấu hiệu bệnh nào. Y học ngày nay phân biệt ba thể bệnh: thể hạch, sưng hạch bạch huyết, thể phổi, lây truyền trực tiếp từ người sang người qua hơi thở, và thể nhiễm độc máu.
Các thầy y khoa giỏi nhất châu Âu thời ấy là giáo sư Đại học Paris. Tháng Mười năm 1348, theo lệnh vua Philippe VI, họ họp và soạn một bản báo cáo. Bản báo cáo kết luận rằng thảm họa bắt nguồn từ việc ba hành tinh, sao Thổ, sao Mộc và sao Hỏa, cùng hội tụ trên bầu trời vào ngày 20 tháng Ba năm 1345, làm cho bầu khí quyển bị nhiễm độc. Các giáo sư khuyên dân kiêng thịt gia cầm và cá, tránh tắm nước nóng, bỏ thói quen ngủ ngày và đốt các loại gỗ thơm để thanh lọc không khí. Những thầy thuốc can đảm ở lại chăm sóc bệnh nhân chỉ có khăn tẩm giấm che miệng và một túi thảo mộc thơm: để rồi chính họ cũng lần lượt ngã gục ngay bên cạnh giường bệnh nhân của mình. Hình ảnh thầy thuốc dịch hạch đeo mặt nạ mỏ chim dài mà ta hay thấy thật ra thuộc về một thời muộn hơn nhiều: bộ đồ bảo hộ ấy mãi đến thế kỷ XVII mới có.
Tại thành phố Florence, đại văn hào Giovanni Boccaccio đã tận mắt thấy cảnh tang tóc năm 1348 và ghi lại trong phần mở đầu kiệt tác Mười ngày. Ông tả những người buổi sáng còn khỏe mạnh, ăn trưa vui vẻ với cha mẹ, bạn bè, mà đến tối đã ngồi ăn với tổ tiên ở thế giới bên kia. Người chết nhiều đến mức không đủ người khiêng quan tài, nghĩa trang giáo xứ nào cũng chật kín. Người ta buộc phải đào những con hào khổng lồ và xếp thi hài xuống từng hàng lớp, lớp nọ chồng khít lên lớp kia hệt như người ta xếp hàng hóa trong khoang tàu thủy, mỗi lớp chỉ phủ lên trên một lớp đất mỏng.
Nhưng điều làm Boccaccio đau nhất không phải cái chết, mà là sự rạn vỡ của tình người: anh ruột bỏ mặc em, vợ quay lưng với chồng; và điều tưởng chừng như không thể nào tin nổi, như ông xót xa viết lại, là những bậc cha mẹ cũng không dám đến gần chăm sóc cho chính đứa con mình dứt ruột đẻ ra, tựa hồ chúng không phải là máu mủ của họ. Sau bức tranh mở đầu ảm đạm ấy, cuốn sách của ông quay lưng rời khỏi thành phố chết chóc: bảy cô gái trẻ cùng ba chàng trai trẻ rời bỏ Florence tìm lên một ngôi biệt thự thanh bình trên đồi cao, và suốt những ngày trú ẩn tại đó, họ lần lượt kể cho nhau nghe một trăm câu chuyện. Chính thân phụ của Boccaccio cũng đã qua đời trong trận đại dịch kinh hoàng ấy.
Ở Siena, một bác thợ giày tên Agnolo di Tura, người vẫn được hàng xóm gọi thân mật là “Bác Béo”, đã ghi vào sổ biên niên một dòng:
“Và chính tôi, Agnolo di Tura, thường gọi là Béo, đã tự đôi tay mình chôn cất năm đứa con của tôi.”
Lúc ấy, Siena đang xây một nhà thờ chính tòa mới, khởi công năm 1339, lớn gấp đôi nhà thờ cũ: lớn đến mức toàn bộ công trình nhà thờ hiện hữu chỉ đóng vai trò làm cánh ngang của nó. Cơn bão dịch bệnh quét qua, các người thợ đẽo đá lần lượt qua đời, nguồn ngân quỹ cạn kiệt, khiến đại công trình buộc phải đình trệ hoàn toàn; đến năm 1357, chính quyền thành phố đành phải chính thức từ bỏ kế hoạch ấy. Ngày nay, cạnh nhà thờ chính tòa Siena, du khách vẫn thấy những bức tường đá khổng lồ và các vòm cao của gian giữa xây dở đứng trơ trọi giữa trời xanh: sừng sững như một vết sẹo lịch sử không bao giờ mờ của năm 1348. Từ bảo tàng của nhà thờ, du khách có thể leo lên tận đỉnh bức tường mặt tiền dang dở ấy để phóng tầm mắt nhìn xuống những mái ngói đỏ cổ kính của toàn thành phố.
Khi trật tự xã hội sụp đổ
Ngoài đồng, lúa chín vàng mà không một bóng người ra gặt. Bò, cừu lang thang khắp sườn đồi không người chăn. Có những ngôi làng toàn bộ cư dân đều chết sạch, và suốt nhiều thế kỷ về sau cũng chẳng còn ai dám dọn đến sinh sống nữa.

Chợ vắng tanh, cửa hiệu đóng chặt, tòa án ngừng xử, tàu buôn nằm mục trong bến. Một số người nghèo may mắn sống sót bỗng chốc trở nên giàu có bất ngờ nhờ được thừa hưởng toàn bộ gia sản của những dòng họ đã tuyệt tự vì dịch bệnh. Lực lượng lao động làm thuê trở nên vô cùng khan hiếm, khiến tiền công tăng vọt lên gấp đôi, gấp ba. Các lãnh chúa điền trang không sao tìm nổi nhân công để cày cấy ruộng đồng cho mình. Tại nước Anh, vua Edward III đã phải ban hành một sắc lệnh vào năm 1349 và tiếp đó là một đạo luật vào năm 1351, nghiêm cấm trả tiền công cao hơn mức trước khi có dịch, đồng thời cưỡng bức mọi người dân không có ruộng đất riêng phải đi làm thuê. Nhưng chẳng ai chịu theo những đạo luật ấy; và chỉ ba mươi năm sau, cuộc khởi nghĩa nông dân vĩ đại của nước Anh đã bùng nổ.


Đi tìm kẻ để đổ lỗi
Trước một thảm họa không hiểu nổi, con người dễ mù quáng đi tìm kẻ để đổ lỗi.
Tại nhiều thành phố châu Âu, như chương 75 đã đề cập, người ta tung tin đồn nhảm rằng cộng đồng người Do Thái đã lén lút bỏ thuốc độc vào các giếng nước sinh hoạt, từ đó châm ngòi cho những cuộc tàn sát đẫm máu. Giữa cơn cuồng loạn ấy, Đức Giáo hoàng Clêmentê VI lên tiếng bênh vực người Do Thái: lời vu cáo ấy phi lý, vì chính người Do Thái cũng đang chết vì dịch như mọi người.
Bên cạnh đó, lại có những đám đông tự quy kết toàn bộ tội lỗi lên chính bản thân mình. Họ tin chắc rằng trận đại dịch này chính là chén thịnh nộ của Thiên Chúa giáng xuống trần gian để trừng phạt tội lỗi loài người, và chỉ có dòng máu sám hối mới có thể xoa dịu cơn thịnh nộ ấy. Phong trào này khởi phát tại Áo và Hungary vào cuối năm 1348, rồi sang năm 1349 lan rộng khắp nước Đức thành những đoàn rước người đánh tội sám hối: gọi là flagellant, bắt nguồn từ chữ Latinh có nghĩa là “roi vọt”. Họ xếp thành những đoàn người dài lê thê đi bộ từ thị trấn này sang thị trấn khác, đầu đội mũ trùm kín mặt và để trần tấm lưng. Hễ bước tới quảng trường của thị trấn nào, họ lại dừng chân đứng xếp thành một vòng tròn lớn, rút ra những chiếc roi da có gắn các mũi đinh sắt nhọn tự quất mạnh liên hồi vào lưng mình cho đến khi máu tươi chảy đầm đìa, vừa tự hành xác vừa cất tiếng hát những bài ca thống hối thê lương. Theo lời ghi chép của nhân chứng trực tiếp là Hugo thành Reutlingen, mỗi thành viên phải thực hành nghi thức tự hành xác khắc nghiệt này suốt ba mươi ba ngày rưỡi liên tục: mỗi ngày tương ứng với một năm cuộc đời Chúa Kitô sống trên trần gian.
Lúc đầu, dân chúng đón họ như đón thánh nhân. Nhưng dần dần, họ trượt vào cực đoan: họ tuyên bố không còn cần đến hàng linh mục và các bí tích của Hội Thánh nữa; họ tự ý đứng ra nghe xưng tội cho nhau, tự tiện giảng thuyết, và tại nhiều nơi còn kích động đám đông nổi dậy giết hại người Do Thái. Đại học Paris lên án phong trào; và vào ngày 20 tháng Mười năm 1349, Đức Giáo hoàng Clêmentê VI đã chính thức ban hành sắc chỉ Inter sollicitudines nghiêm cấm hoàn toàn các cuộc rước đánh tội tự phát này.
Những người ở lại
Ở Avignon, Đức Giáo hoàng Clêmentê VI không bỏ chạy như nhiều vua chúa, quý tộc thời ấy. Vị ngự y riêng tài ba của ngài là Guy de Chauliac đã khuyên Đức Giáo hoàng nên ngồi làm việc bên trong một căn phòng có đốt sẵn hai đống lửa lớn cháy rực suốt cả ngày lẫn đêm: rất có thể chính biện pháp giản dị ấy đã cứu sống ngài, bởi sức nóng của ngọn lửa đã xua đuổi lũ bọ chét mang mầm bệnh tránh xa. Chính Guy de Chauliac sau đó cũng mắc bệnh nhưng qua khỏi, và ông ghi lại kinh nghiệm này trong bộ đại luận văn về phẫu thuật hoàn thành năm 1363.
Đức Giáo hoàng bỏ tiền mua một cánh đồng lập nghĩa trang mới cho nạn nhân. Khi khu nghĩa trang rộng lớn ấy cũng nhanh chóng chật kín những nấm mồ, ngài đã cử hành nghi thức làm phép thánh hóa cho cả dòng sông Rhône, để thi hài của những người xấu số khi được thả trôi theo dòng nước vẫn được kể như đã an nghỉ trong lòng đất thánh. Một giáo sĩ người Flandre có mặt ở Avignon lúc ấy đã tả lại cảnh này trong bức thư gửi về quê nhà ở thành phố Bruges năm 1348. Ngài cũng ban ơn Toàn Xá cho tất cả những tín hữu qua đời vì dịch bệnh mà có lòng thật sự ăn năn sám hối, dẫu trong giờ phút lâm chung họ không có linh mục ở bên cạnh.

Chết mà không có linh mục bên cạnh, đó là nỗi đau khắp các giáo xứ châu Âu thời ấy. Quả thực có một số linh mục vì bản tính yếu đuối sợ chết mà bỏ trốn; thế nhưng đại đa số các mục tử đã can đảm chọn ở lại sát cánh bên đoàn chiên cho đến hơi thở cuối cùng. Các ngài mang bình dầu thánh len lỏi đến từng mái nhà để cử hành bí tích Xức Dầu cho người hấp hối, kiên nhẫn ngồi bên giường bệnh để lắng nghe những lời xưng tội sau cùng, rồi tự tay đào huyệt chôn cất từng người con trong giáo xứ. Vì thế, giáo sĩ chết nhiều hơn mọi tầng lớp khác: tại nhiều giáo phận ở nước Anh, cứ mười vị cha xứ thì có tới bốn đến năm vị qua đời vì lây bệnh; thậm chí có những ngôi đan viện toàn bộ các tu sĩ đều chết sạch không còn một ai.
Vào tháng Giêng năm 1349, Đức Giám mục Ralph xứ Shrewsbury, vị chủ chăn coi sóc giáo phận Bath và Wells bên nước Anh, đã phải gửi một bức thư mục vụ khẩn thiết tới toàn thể các giáo xứ. Trong thư, ngài dặn rằng ai hấp hối mà không tìm được linh mục, hãy xưng tội với bất cứ ai đang ở bên cạnh: dẫu người đó chỉ là một giáo dân bình thường, và nếu không có mặt người nam giới nào thì hãy xưng tội với một người phụ nữ. Các nhà thần học từ lâu vẫn giảng dạy rằng trong hoàn cảnh ngặt nghèo không có linh mục, việc xưng tội như thế là dấu chỉ hữu hiệu của lòng ăn năn thống hối chân thành, mặc dù chỉ duy nhất linh mục mới có năng quyền tha tội nhân danh Đức Kitô; thế nhưng trước biến cố năm 1349, chưa từng có một vị giám mục nào trong lịch sử phải ban hành lời hướng dẫn đầy xót xa ấy cho toàn thể một giáo phận.

Năm 1350, dù dịch vẫn rình rập, từng đoàn người hành hương vẫn đổ về Rôma để kính viếng phần mộ của hai Thánh Tông đồ Phêrô và Phaolô nhân dịp Năm Thánh mà Đức Giáo hoàng Clêmentê VI đã long trọng công bố.
Người Công giáo Việt Nam hôm nay có lẽ thấm những trang sử này hơn mọi thế hệ trước. Trong hai năm 2020 và 2021, khi đại dịch Covid-19 bùng phát dữ dội, cửa nhà thờ cũng phải đóng, chuông im tiếng, và biết bao người thân yêu đã ra đi cô quạnh giữa khu cách ly, không có người thân ruột thịt, cũng chẳng có linh mục ở bên cạnh. Nhưng chính giữa những ngày đen tối ấy, ở Thành phố Hồ Chí Minh và nhiều giáo phận khác, hàng trăm linh mục trẻ, đại chủng sinh và nữ tu đã khoác đồ bảo hộ, tình nguyện vào tâm dịch tại các khu cách ly và bệnh viện dã chiến để lo từng bữa ăn, nắm chặt những bàn tay đang run rẩy và thì thầm đọc kinh cầu nguyện cho người hấp hối. Ngọn lửa bác ái mục tử của năm 1348 chưa bao giờ lụi tắt trong lòng Mẹ Hội Thánh.
“Hãy nhớ mình sẽ chết”
Dịch hạch không chỉ đến một lần rồi thôi. Nó tiếp tục quay trở lại tấn công châu Âu vào năm 1361, rồi năm 1369, và cứ mười đến mười lăm năm lại bùng lên một đợt, suốt gần ba thế kỷ. Đợt dịch bùng phát năm 1361 được người đương thời đau đớn gọi là “trận dịch của trẻ con”, bởi nó cướp đi sinh mạng của quá nhiều em nhỏ vừa mới chào đời sau trận dịch năm 1348; đợt bùng phát lớn cuối cùng tại Tây Âu diễn ra ở thành phố cảng Marseille vào năm 1720: có thể nói hầu như thế hệ người châu Âu nào trong suốt ba trăm năm ấy cũng từng tận mắt đối diện với bóng ma tử thần này.
Những mất mát ấy đã đổi hẳn cách người Kitô hữu nhìn sự mong manh của kiếp người. Trên tường nhà thờ và trong sách kinh thời ấy xuất hiện dày đặc tranh Vũ điệu Thần Chết: những bộ xương trắng nắm chặt tay một vị giáo hoàng, một vị hoàng đế, một chàng hiệp sĩ, một bác nông dân, một thương nhân và một em bé thơ ngây, cùng dắt tất cả hòa chung vào một vòng nhảy định mệnh. Thông điệp thật rõ: trước tôn nhan Thiên Chúa và trước lưỡi hái của tử thần, mọi địa vị, quyền lực hay vinh hoa trần thế đều bình đẳng như nhau. Bức bích họa cổ xưa và nổi tiếng nhất về chủ đề này được vẽ vào năm 1424–1425 trên tường nghĩa trang Các Thánh Anh Hài ở Paris nay đã bị hủy hoại, nhưng hiện vẫn còn một bức họa tuyệt đẹp khác được lưu giữ nguyên vẹn tại thủ đô Tallinn của nước Estonia.
Trên lăng mộ các bậc quyền quý, nghệ nhân thời này bắt đầu tạc những ngôi mộ hai tầng, gọi là mộ transi: tầng phía trên khắc họa hình ảnh người quá cố đang nằm yên bình thanh thản trong bộ lễ phục lộng lẫy uy nghi, còn ngay tầng phía dưới lại tạc chính con người ấy trong hình hài một xác chết đang phân hủy thối rữa, đi kèm dòng chữ cảnh tỉnh lạnh người: “Nay ta thế nào, mai ngươi sẽ thế ấy!” Hai kiệt tác tiêu biểu còn lại đến nay là phần mộ của danh y Guillaume de Harcigny tại Laon, qua đời năm 1393, và phần mộ của Đức Hồng y Lagrange tại Avignon, thực hiện khoảng năm 1402.

Bản thân cơ cấu của Hội Thánh cũng phải gánh chịu những vết thương nặng nề sau cơn bão dịch bệnh. Vì số lượng linh mục qua đời quá nhiều trong khi nhu cầu mục vụ lại vô cùng cấp bách, nhiều ứng sinh đã được truyền chức linh mục một cách vội vàng khi tuổi đời còn quá trẻ, chưa được trau dồi đầy đủ về kiến thức thần học lẫn đời sống tu đức. Sau dịch, các vị giám mục đã phải ra sức mở nhiều trường lớp mới để đào tạo và bồi dưỡng lại hàng giáo sĩ. Nhiều đan viện mất nửa số tu sĩ không bao giờ lấy lại được lửa nhiệt thành ban đầu. Mặt khác, khi tận mắt chứng kiến các linh mục cũng ngã bệnh và qua đời hệt như bao người dân thường, và thấy chính Đức Giáo hoàng cũng phải ngồi nép mình giữa hai đống lửa lớn để giữ mạng sống, tâm lý của người dân bắt đầu nảy sinh nhiều băn khoăn chất vấn về đức tin và cách thức sống đạo: những câu hỏi day dứt mà chỉ ít thập niên sau đó, tại giảng đường đại học Oxford bên nước Anh và tại kinh thành Praha xứ Bohemia, sẽ có những con người cất tiếng nói thẳng thành lời.

“Mọi sự sẽ tốt đẹp”
Thế nhưng, giữa đêm tối nhất của thời ấy, vẫn vang lên những tiếng nói dịu dàng, đầy cậy trông.
Tại thành phố Norwich của nước Anh, có một người phụ nữ chào đời vào năm 1342 và lớn lên giữa những đợt dịch hạch cứ liên tiếp quay trở lại. Không ai biết tên thật của bà; người đời chỉ quen gọi bà là Julian thành Norwich, đặt theo tên ngôi nhà thờ Thánh Julian: nơi bà chọn sống đời ẩn tu trọn đời bên trong một gian phòng nhỏ khép kín được xây tựa sát vào bức tường nhà thờ.
Vào năm 1373, khi vừa tròn ba mươi tuổi, bà lâm một cơn bệnh thập tử nhất sinh đến mức những người đứng xung quanh giường đều đinh ninh bà sắp sửa trút hơi thở cuối cùng, và vị linh mục đã được mời đến để ban các bí tích sau cùng. Vị linh mục nhẹ nhàng giơ cao cây thánh giá đặt ngay trước tầm mắt của bà. Đang nhìn dung nhan chịu nạn của Đức Kitô giữa cơn đau tột cùng, bà được ban một loạt thị kiến về cuộc Thương Khó và về tình yêu vô biên của Thiên Chúa.
Khỏi bệnh, bà ghi lại những gì mình được thấy bằng thứ tiếng Anh mộc mạc, gần gũi. Đó là cuốn sách cổ nhất còn lại mà người ta biết chắc do một phụ nữ viết bằng tiếng Anh. Sách có hai bản: một bản ngắn có lẽ được viết ngay sau biến cố năm 1373, và một bản dài hoàn chỉnh mang tựa đề Mạc khải về Tình yêu Thiên Chúa được bà miệt mài suy niệm và biên soạn suốt nhiều năm sau đó. Trong một thị kiến đầy chất thơ, bà nhìn thấy nằm gọn trong lòng bàn tay mình một vật nhỏ bé, tròn xoe chỉ bằng kích thước của một hạt phỉ. Khi bà thưa hỏi vật nhỏ bé ấy là gì, tiếng Chúa dịu dàng giải thích cho bà biết đó chính là toàn thể vũ trụ vạn vật mà Thiên Chúa đã dựng nên: nó nhỏ bé và mong manh đến nhường ấy mà vẫn tồn tại bền vững là bởi vì Thiên Chúa yêu thương nó. Bà cũng viết về Chúa Giêsu với hình ảnh dịu hiền của một người mẹ đang bồng ẵm và chở che đứa con thơ bé bỏng. Khoảng năm 1414, một phụ nữ đạo đức ở King’s Lynn tên là Margery Kempe đã lặn lội tìm đến Norwich để xin bà lời khuyên thiêng liêng, và đã ghi lại cuộc gặp gỡ đáng nhớ ấy trong cuốn tự truyện của mình.

Julian dám hỏi Chúa vì sao một Thiên Chúa nhân lành lại để tội lỗi và đau khổ tàn phá trần gian đến thế. Và bà ghi lại rằng Chúa Giêsu đã hiền từ đáp lời bà: tội lỗi là điều không tránh khỏi nơi thân phận phàm nhân, nhưng sau tất cả:
“Mọi sự sẽ tốt đẹp, và mọi sự sẽ tốt đẹp, và mọi điều đều sẽ tốt đẹp!”
Đến nay người ta vẫn chép câu ấy lên thiệp, treo trên tường nhà. Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo đã trích dẫn lại lời dạy của bà, và vào năm 2010, Đức Giáo hoàng Bênêđictô XVI đã dành trọn vẹn một buổi tiếp kiến chung ngày thứ Tư để chia sẻ với toàn thế giới về cuộc đời cùng tư tưởng thần bí của nữ ẩn sĩ Julian. Nhà thờ Thánh Julian bị bom phá năm 1942 rồi được xây lại; gian phòng ẩn tu của bà cũng được dựng lại đúng chỗ cũ, và đến nay vẫn có nhiều người tìm đến cầu nguyện.
Câu “Mọi sự sẽ tốt đẹp” không phải lạc quan dễ dãi của người chưa từng nếm đắng cay. Trái lại, lời ấy cất lên từ trái tim của một người phụ nữ vừa bước qua lằn ranh sinh tử, giữa một thế giới vừa mất đi một phần ba dân số trong cơn tang tóc. Có lẽ đó là câu trả lời đẹp nhất mà Hội Thánh thời ấy tìm được trước Cái Chết Đen: lời ấy không tham vọng giải thích cặn kẽ vì sao con người phải chết, mà chỉ đơn sơ khẳng định một chân lý vĩnh cửu rằng Thiên Chúa vẫn luôn hiện diện ngay bên cạnh con người và vẫn yêu thương họ vô điều kiện, ngay cả trong những năm tháng tối tăm nhất của lịch sử.
Có lẽ đó là câu trả lời đẹp nhất mà Hội Thánh thời ấy tìm được trước Cái Chết Đen: lời ấy không tham vọng giải thích cặn kẽ vì sao con người phải chết, mà chỉ đơn sơ khẳng định một chân lý vĩnh cửu rằng Thiên Chúa vẫn luôn hiện diện ngay bên cạnh con người và vẫn yêu thương họ vô điều kiện, ngay cả trong những năm tháng tối tăm nhất của lịch sử.
Chương 81 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
“Mọi sự sẽ tốt đẹp, và mọi sự sẽ tốt đẹp, và mọi điều đều sẽ tốt đẹp!”
Những người trong chương
- Julian thành Norwich · Gian phòng ẩn tu của bà được dựng lại đúng chỗ cũ, bên nhà thờ thánh Julian. Đến nay vẫn có người vào cầu nguyện.
- Giovanni Boccaccio · Phần mở đầu cuốn Mười ngày kể lại cảnh dịch năm 1348 ở Florence, nơi cha ruột ông cũng ngã xuống.
- Agnolo di Tura · Bác thợ đóng giày ở Siena ghi trong sổ biên niên: “Tôi đã tự tay chôn năm đứa con của mình.”
Nơi ấy hôm nay
- Siena còn gian giữa dang dở của nhà thờ chính tòa mới, bỏ dở từ năm 1357. Bức tường cao đứng trơ giữa trời xanh, du khách leo lên được từ bảo tàng nhà thờ.
- Norwich có nhà thờ thánh Julian, bị bom phá năm 1942 rồi xây lại.
- Tallinn, Estonia, còn một bức tranh Vũ điệu Thần Chết xưa để người ta xem.
Muốn đọc thêm
Julian thành Norwich, Mạc khải về Tình yêu Thiên Chúa · Boccaccio, Mười ngày, phần mở đầu · Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo, số 313
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Micae thành Piazza
- Gabrielê de’ Mussi
- Giovanni Boccaccio
- Agnolo di Tura
- Philippe VI
- Edward III
- Clêmentê VI
- Guy de Chauliac
- Ralph xứ Shrewsbury
- Julian thành Norwich
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 82
Đại ly giáo: một gia đình, ba người cha
Một công đồng họp để chấm dứt cảnh hai giáo hoàng sao lại để Hội Thánh có tới ba?
Khoảng 19 phút đọc












