Tư liệu chương 82
Kiểm chứng chương 82: Đại ly giáo: một gia đình, ba người cha
Đọc xong chương 82, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: ta biết đám đông ngoài mật nghị hô gì bằng cách nào, vì sao một cuộc bầu cử lại chẻ đôi cả châu Âu, và chuyện nào đứng trên nền vững. Chương kể ba mươi năm đầu của cuộc Đại ly giáo phương Tây (1378 đến 1409), từ cuộc bầu cử hỗn loạn năm 1378 đến Công đồng Pisa. Phần kết ở Constance năm 1417 sẽ được kể ở chương 85. Trang này chỉ cho bạn mỗi chuyện đến từ đâu.
Cả cuộc ly giáo xoay quanh một câu hỏi: cuộc bầu cử năm 1378 có hợp lệ không. Vì vậy ngay từ năm 1378, hai phe đã thu lời khai của những người có mặt. Những bộ hồ sơ này, gọi là Libri de schismate, còn trong Văn khố Vatican và là nguồn chính của các sử gia. Bên cạnh có biên niên sử của Dietrich thành Nieheim, viên chức giáo triều đứng về phía Urbanô VI, người tận mắt thấy nhiều việc. Có thư của thánh Catarina thành Siena. Có các văn kiện của Đại học Paris và của Công đồng Pisa.
Hai công trình nền tảng là The Origins of the Great Schism của Walter Ullmann (1948) và bộ bốn tập La France et le Grand Schisme d’Occident của Noël Valois (1896 đến 1902, tiếng Pháp). Những nhận định trong chương là của người kể, nhưng bám sát các công trình này.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Mật nghị tháng Tư năm 1378
Các hồng y. Mười sáu hồng y dự mật nghị ở Rôma: mười một người Pháp, bốn người Ý và một người Tây Ban Nha (Pedro de Luna, tức Bênêđictô XIII về sau). Sáu hồng y khác còn ở Avignon. Chữ conclave có gốc Latinh nghĩa là “có chìa khóa”, như chương nói.
Đám đông. Tiếng hô Romano lo volemo, o almanco Italiano và việc chiếm tháp chuông đền thánh Phêrô có trong lời khai của nhiều nhân chứng. Chuyện chất củi dọa châm lửa cũng có trong lời khai của phe Pháp. Các sử gia lưu ý rằng mỗi phe có xu hướng nói nỗi sợ lớn hơn hay nhỏ hơn, tùy lợi ích của mình. Hình ảnh Rôma teo tóp chừng ba mươi ngàn người dựa trên ước tính của các sử gia, từ khoảng mười bảy ngàn đến ba mươi lăm ngàn; đó là con số có cân nhắc. Cũng vậy, ý rằng các hồng y Pháp không thuận nhau chọn một người trong số họ nên chọn người ngoài là cách đọc thông thường của Ullmann và Valois, không phải câu nằm sẵn trong một văn bản.
Bartôlômêô Prignanô. Tổng giám mục Bari, đứng đầu văn phòng chưởng ấn của giáo triều ở Avignon. Ông được bầu sáng ngày 8 tháng Tư năm 1378.
Vị hồng y già bị khoác áo. Đó là Francesco Tebaldeschi, hồng y người Rôma, già yếu. Chuyện này có trong nhiều lời khai.
Lễ đăng quang. Ngày 18 tháng Tư năm 1378, Chúa nhật Phục Sinh. Điều chương nói, rằng suốt ba tháng các hồng y Pháp đối xử với ông như giáo hoàng thật, là lý lẽ chính phe Rôma dùng để bảo vệ cuộc bầu. Các thư các hồng y gửi các vua báo tin còn giữ được.
Một người không biết dịu dàng
Tính khí của Urbanô VI. Được tả trong Dietrich thành Nieheim và trong lời khai của nhiều người ở cả hai phe. Chuyện ngài suýt đánh một hồng y có trong lời khai về những tháng đầu.
Thư của Catarina. Lời xin ngài bớt kìm những cơn giận bộc phát nằm trong một thư gửi Urbanô VI năm 1378. Suzanne Noffke đã dịch các thư của bà sang tiếng Anh, bốn tập. Urbanô gọi bà đến Rôma mùa thu năm 1378. Bà mất tháng Tư năm 1380, thọ ba mươi ba tuổi, mộ ở nhà thờ Santa Maria sopra Minerva.
“Mất trí”. Chương nói người ta bảo vậy và “có lẽ họ nói đúng”. Nhiều sử gia, kể cả người Công giáo, cũng nhận định như thế. Nhưng bạn nên biết: nếu Urbanô thật sự mất trí sau khi được bầu, điều đó không làm cuộc bầu trước đó mất hiệu lực. Các luật gia thời ấy đã bàn kỹ điều này, và chương thuật lại ý họ.
Fondi
Bản tuyên bố ngày 2 tháng Tám năm 1378. Bản tuyên bố ra ở Anagni. Sau đó các hồng y chuyển đến Fondi, dưới sự che chở của nữ vương Giovanna I xứ Napôli. Anagni là thị trấn trên đồi phía nam Rôma, nơi các giáo hoàng thường lánh nạn.
Ngày 20 tháng Chín năm 1378. Rôbertô thành Genève sinh năm 1342, nên ba mươi sáu tuổi, là anh em họ của vua Charles V nước Pháp. Ba hồng y người Ý không bỏ phiếu.
Cesena. Tháng Hai năm 1377, lính đánh thuê Breton dưới quyền Rôbertô thành Genève, có cả quân của John Hawkwood tham gia, đã tàn sát dân Cesena. Các biên niên sử đương thời cho con số từ hai ngàn rưỡi đến năm ngàn, có nguồn còn cao hơn. Con số “có lẽ hai ba ngàn” trong chương nằm ở mức thấp của các ước tính. Biệt danh “tên đồ tể xứ Cesena” là có thật.
Avignon. Clêmentê VII trở lại Avignon tháng Sáu năm 1379.
Hai triều đình. Việc mỗi bên đánh thuế các giáo phận tùng phục mình là suy ra hợp lý từ cách bộ máy vận hành, và hợp với Ullmann.
Một châu Âu bị chẻ làm đôi
Ai theo phe nào. Pháp và Scotland theo Avignon. Anh, phần lớn đế quốc Đức, Hungary, Ba Lan, các vương quốc Bắc Âu và phần lớn nước Ý theo Rôma. Napôli đổi theo người cầm quyền. Castilla sang Avignon năm 1381, Aragon năm 1387, Navarra năm 1390. Bồ Đào Nha đổi phe nhiều lần.
Hai giám mục cho một giáo phận. Có nhiều ví dụ, nhất là ở vùng biên giới như các giáo phận Flandre và Liège. Các dòng như Xitô, Phanxicô, Đa Minh có hai kỳ họp tổng hội hoặc hai bề trên tổng quyền.
Thánh Vinh Sơn Ferrer. Ngài là cha giải tội của Bênêđictô XIII. Năm 1416 ngài thôi theo Avignon và giúp vua Aragon rút sự ủng hộ, mở đường cho Constance. Chương 85 kể tiếp. Lễ nhớ ngài là 5 tháng Tư.
Thánh Côlêta thành Corbie. Chính Bênêđictô XIII cho phép bà canh tân dòng Clara Nghèo năm 1406. Lễ nhớ bà là 6 tháng Ba.
“Hội Thánh chưa bao giờ đưa ra phán quyết chính thức”. Đúng như vậy. Danh sách giáo hoàng trong niên giám của Tòa Thánh đặt các giáo hoàng Rôma vào dòng chính thức. Điều đó phản ánh nhận định chung, không phải một tín điều. Các thánh bên Avignon vẫn được tôn kính là thánh.
Một người cha đáng sợ
Nocera năm 1385. Dietrich thành Nieheim có mặt. Ông kể Urbanô VI đi lại ngoài hành lang và đọc to kinh nhật tụng trong lúc các hồng y bị tra tấn. Trong sáu hồng y bị bắt, chỉ hồng y người Anh Adam Easton sống sót, nhờ vua Anh can thiệp. Năm người kia biến mất năm 1386. Lời đồn họ bị khâu vào bao tải rồi quăng xuống biển là lời đồn thời ấy, không ai chứng thực được. Chương nói người đương thời tin như vậy, đúng mức.
Các mốc.
- Urbanô VI mất ngày 15 tháng Mười năm 1389. Người kế vị ở Rôma là Bônifaxô IX.
- Clêmentê VII mất ngày 16 tháng Chín năm 1394.
- Pedro de Luna được bầu ngày 28 tháng Chín năm 1394 và lấy hiệu Bênêđictô XIII.
Trước cuộc bầu, các hồng y Avignon đã ký cam kết sẽ từ chức nếu đa số đòi, để chấm dứt ly giáo. Pedro de Luna cũng ký. Ông vẫn tự xưng giáo hoàng cho đến khi mất ở Peñíscola, một pháo đài bên biển trên bờ biển Tây Ban Nha.
Ba con đường
Chiếc hòm năm 1394. Đại học Paris đặt hòm ở tu viện Mathurin (dòng Ba Ngôi). Con số hơn mười ngàn ý kiến có trong biên niên sử của tu sĩ Saint-Denis. Ba con đường, theo tên Latinh:
- Via cessionis: cả hai giáo hoàng từ chức.
- Via compromissi: cả hai chọn người phân xử.
- Via concilii: triệu tập công đồng.
Năm 1398. Nước Pháp “rút lại sự vâng phục” (soustraction d’obédience) khỏi Bênêđictô XIII. Từ tháng Chín năm 1398 quân Pháp vây cung điện. Ngày 12 tháng Ba năm 1403 Bênêđictô cải trang trốn ra.
Savona. Grêgôriô XII được bầu ở Rôma tháng Mười Một năm 1406, lúc chừng tám mươi tuổi. Hai bên hẹn gặp nhau ở Savona vào mùa thu năm 1407. Grêgôriô dừng ở Lucca. Câu so sánh với con vật dưới nước và con vật trên cạn là của Leonardo Bruni, nhà nhân văn người Florence, lúc ấy làm thư ký ở triều đình Rôma.
Pisa: từ hai thành ba
Công đồng Pisa. Khai mạc ngày 25 tháng Ba năm 1409. Có chừng hai mươi bốn hồng y của cả hai bên đến, cùng nhiều giám mục, viện phụ, đại biểu đại học và sứ thần. Nếu tính cả những người đến thay mặt, con số khoảng năm trăm của chương là hợp lý.
Truất phế. Ngày 5 tháng Sáu năm 1409.
Alexanđê V. Phêrô Philarghi, tổng giám mục Milanô, tu sĩ Phanxicô sinh ở đảo Kríti, được bầu ngày 26 tháng Sáu năm 1409. Ngài mất ngày 3 tháng Năm năm 1410.
Baldassare Cossa. Được bầu ngày 17 tháng Năm năm 1410. Chuyện ông làm cướp biển thời trẻ đến từ kẻ thù, nhất là Dietrich thành Nieheim. Gia đình ông quả có người bắt tàu ở vùng biển gần Napôli. Chương viết “theo lời kẻ thù”, đúng mức chắc chắn.
Pisa có phải công đồng chung không? Hội Thánh Công giáo không tính Pisa vào hai mươi mốt công đồng chung. Alexanđê V và Gioan XXIII của Pisa được coi là những người tranh ngôi. Tuy vậy, năm 1492 hồng y Rodrigo Borgia chọn hiệu Alexanđê VI, tức là vẫn tính Alexanđê V của Pisa. Điều đó cho thấy thời ấy cách đếm chưa dứt khoát.
Gioan XXIII năm 1958. Ngày 28 tháng Mười năm 1958, ngay sau khi được bầu, hồng y Roncalli tuyên bố ngài lấy tên Gioan và là Gioan XXIII. Ngài nói thêm rằng Gioan là tên được nhiều giáo hoàng dùng nhất, và có hai mươi hai vị Gioan mà tính hợp pháp không ai bàn cãi. Bài nói có trên vatican.va. Chuyện Gioan XXIII và Công đồng Vatican II ở chương 146 (Gioan XXIII mở cửa sổ).
Không ai còn tin nữa
Thuyết công đồng. Ý rằng công đồng có quyền trên giáo hoàng có từ các luật gia thế kỷ XIII. Trong thời ly giáo, nó được Conrad thành Gelnhausen, Henry thành Langenstein, rồi Jean Gerson và Pierre d’Ailly phát triển. Chương 85 kể tiếp. Foundations of the Conciliar Theory của Brian Tierney (1955) là công trình chuẩn.
Wycliffe: xem tư liệu chương 83.
Những người trong chương
Grêgôriô XI, giáo hoàng đã đưa triều đình về Rôma.
Urbanô VI (Bartôlômêô Prignanô), giáo hoàng ở Rôma.
Francesco Tebaldeschi, hồng y người Rôma.
Catarina thành Siena, người ủng hộ Urbanô.
Clêmentê VII (Rôbertô thành Genève), giáo hoàng ở Avignon.
Giovanna I, nữ vương Napôli.
Vinh Sơn Ferrer, tu sĩ Đa Minh.
Côlêta thành Corbie, người canh tân dòng Clara Nghèo.
Adam Easton, hồng y người Anh.
Dietrich thành Nieheim, viên chức giáo triều và người viết biên niên sử.
Bônifaxô IX và Grêgôriô XII, các giáo hoàng Rôma sau Urbanô.
Bênêđictô XIII (Pedro de Luna), giáo hoàng ở Avignon.
Leonardo Bruni, nhà nhân văn.
Alexanđê V (Phêrô Philarghi) và Gioan XXIII (Baldassare Cossa), các giáo hoàng của Pisa.
Gioan XXIII (Angelo Roncalli), giáo hoàng năm 1958.
Gioan Wycliffe, thầy giáo người Anh ở Oxford.
Những nơi trong chương
Rôma, dinh Vatican và đền thánh Phêrô. Bari. Anagni và Fondi. Cesena. Avignon. Nocera. Paris, với tu viện Mathurin. Savona và Lucca. Pisa. Milanô. Oxford. Peñíscola.
Đọc thêm
Nếu chỉ đọc một trang, hãy đọc một lá thư của thánh Catarina gửi Urbanô VI: bạn sẽ thấy một người hết lòng trung thành với giáo hoàng mà vẫn không ngại nói thẳng về lỗi của ngài. Nếu muốn một cuốn sách ngắn, cuốn The Origins of the Great Schism của Walter Ullmann giải thích vì sao cuộc bầu cử năm 1378 dẫn đến ba mươi chín năm chia rẽ.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 79 (Cái tát ở Anagni), chương 80 (Những năm ở Avignon và thánh Catarina), chương 83 (Wycliffe), chương 84 (Jan Hus), chương 85 (Constance, 1415) và chương 146 (Gioan XXIII mở cửa sổ).