Tư liệu chương 83
Kiểm chứng chương 83: Wycliffe và cuốn Kinh Thánh tiếng Anh
Đọc xong chương 83, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: chuyện đào mộ Wycliffe lấy từ đâu ra, ông thật sự dạy những gì, và cuốn Kinh Thánh tiếng Anh ấy ông tự tay dịch được bao nhiêu. Chương kể về Gioan Wycliffe, những người theo ông (người Lollard), và bộ Kinh Thánh trọn vẹn đầu tiên bằng tiếng Anh. Đây là một đề tài mà người Công giáo và người Tin Lành từng kể theo hai cách rất khác nhau. Người Tin Lành gọi Wycliffe là “sao mai của cuộc Cải Cách”. Người Công giáo gọi ông là kẻ lạc giáo. Chương cố kể công bằng: nói rõ những gì Hội Thánh coi là sai lầm của ông, và cả những điều thật mà ông đã thấy. Trang này chỉ cho bạn mỗi chuyện đến từ đâu.
Các tác phẩm Latinh của Wycliffe được Hội Wyclif in thành ba mươi lăm tập từ năm 1883 đến 1922. Bản Kinh Thánh của người Lollard có bản in của Forshall và Madden (1850), đọc được trên archive.org. Các văn kiện xét xử, như công nghị năm 1382 và các bản án của Công đồng Constance, có trong tập Fasciculi Zizaniorum (Bó cỏ lùng), do các tu sĩ Cát Minh đương thời gom lại. Cuốn Wyclif: Political Ideas and Practice của Michael Wilks và cuốn The Premature Reformation của Anne Hudson (1988) là những nghiên cứu nền tảng.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Đào mộ ở Lutterworth
Công đồng Constance. Ngày 4 tháng Năm năm 1415, công đồng kết án bốn mươi lăm mệnh đề của Wycliffe và ra lệnh đào xương ông ra khỏi đất thánh. Chương kể đúng. Chương 85 kể về công đồng này.
Năm 1428. Năm 1427, Giáo hoàng Martinô V ra lệnh cho giám mục Richard Fleming ở Lincoln thi hành, và việc đào mộ diễn ra năm 1428. Wycliffe mất cuối năm 1384, nên ngôi mộ đã đóng kín bốn mươi bốn năm, như chương nói. Chuyện lệnh ấy phải thúc “suốt bao năm” là cách người kể gói khoảng cách giữa công đồng và việc thi hành; nguồn chỉ cho biết lệnh của giáo hoàng ra năm 1427.
Sông Swift. Sử gia “hai trăm năm sau” là Thomas Fuller, trong cuốn Lịch sử Giáo hội nước Anh (Church-History of Britain, 1655). Những dòng ông viết về tro theo sông Swift ra sông Avon, sông Severn, ra vùng biển hẹp rồi ra đại dương rất nổi tiếng trong tiếng Anh. Chương tóm tắt đúng ý, không đặt trong ngoặc kép như lời trích, và nói thẳng rằng độc giả Công giáo có thể không đồng ý với vị sử gia ấy.
Thầy giáo Oxford
Năm sinh. Khoảng năm 1328 đến 1330, ở Yorkshire. Chương ghi khoảng năm 1328.
Học vị. Ông làm viện trưởng Balliol College khoảng năm 1360 và thành tiến sĩ thần học năm 1372. Chương kể đúng.
Một người gầy yếu. Hình dáng ấy được tả theo lời những người cùng thời, cả bạn lẫn thù. Đó là điều duy nhất ta biết về dáng vẻ ông, vì không còn bức chân dung nào từ thời ông sống, như chương nói.
“Có lẽ nắm một phần ba đất đai”. Đây là ước tính thường được nhắc, nhưng không chắc. Các sử gia ngày nay cho rằng Hội Thánh ở Anh nắm khoảng một phần tư đến một phần ba đất canh tác. Chương viết “có lẽ”, nên đã giữ đúng mức thận trọng.
Gioan xứ Gaunt. Con trai vua Edward III, chú của vua Richard II, người quyền thế nhất nước Anh những năm 1370, và cũng là người đỡ đầu nhà thơ Geoffrey Chaucer. Năm 1374, Wycliffe được cử sang Bruges trong phái đoàn thương lượng về thuế với sứ giả của giáo hoàng, và nhà vua cho ông giáo xứ Lutterworth. Chương kể đúng.
Câu “người ta cho ông là triết gia và nhà thần học giỏi nhất nước Anh”. Đó là đánh giá của người đương thời, cả bạn lẫn thù đều nhắc, không phải một con số hay một văn bản cụ thể.
Những câu hỏi ngày càng đi xa
Quyền bính dựa trên ân sủng. Wycliffe trình bày ý này trong hai khảo luận Về quyền chủ tể của Thiên Chúa và Về quyền chủ tể dân sự (khoảng năm 1373 đến 1376). Chương tóm tắt đúng ý. Như chương nói, ông không phải người đầu tiên: Richard FitzRalph, tổng giám mục Armagh, đã dạy điều tương tự trước ông một thế hệ.
Phiên họp ở thánh đường thánh Phaolô. Diễn ra tháng Hai năm 1377, trước giám mục Luân Đôn là William Courtenay. Chuyện cãi nhau xem Wycliffe có được ngồi hay không, rồi khẩu chiến và ẩu đả, có trong biên niên sử của Thomas Walsingham, một tu sĩ ghét Wycliffe. Chương kể đúng.
Văn thư của Grêgôriô XI. Tháng Năm năm 1377, giáo hoàng lên án mười chín mệnh đề (có nguồn đếm mười tám). Chương viết mười tám. Bạn nên biết các bản sao đánh số khác nhau.
Sau năm 1378. Các tác phẩm Về Hội Thánh (1378), Về chân lý của Kinh Thánh (1378) và Về quyền của giáo hoàng (1379) trình bày những ý mà chương nêu: giáo hoàng không có quyền bính do Thiên Chúa trao, Hội Thánh thật là những người Thiên Chúa đã chọn, và Kinh Thánh là quyền bính tối cao. Chương tóm tắt đúng ý. Đại ly giáo là chương 82.
Thánh Thể. Khảo luận Về Thánh Thể (khoảng năm 1379 đến 1380). Chương tóm tắt đúng: Wycliffe bác bỏ giáo huấn về biến thể bánh rượu, cho rằng bánh vẫn là bánh, nhưng nhận Đức Kitô hiện diện cách thiêng liêng. Vì chuyện này, Gioan xứ Gaunt rút lại sự ủng hộ công khai năm 1381. Giáo huấn về biến thể bánh rượu ở Công đồng Latêranô IV nằm trong chương 73.
Năm động đất
Cuộc nổi dậy. Xảy ra tháng Sáu năm 1381. Tổng giám mục Simon Sudbury bị giết ngày 14 tháng Sáu. Chương kể đúng. Gioan Ball là một linh mục từng bị giám mục cấm giảng, và bị xử tử tháng Bảy năm 1381. Lời giảng về Ađam cuốc đất, Evà kéo sợi là lời người ta truyền lại là của Ball; nguồn tư liệu ở đây không bàn thêm, nên bạn cứ coi đó là lời truyền lại. Các sử gia ngày nay không thấy bằng chứng nào cho thấy Wycliffe dính líu đến cuộc nổi dậy. Chương nói đúng rằng ông lên án nó. Vua Richard II khi ấy mười bốn tuổi.
Công nghị Blackfriars. Họp tại tu viện Đa Minh ở Luân Đôn ngày 21 tháng Năm năm 1382, do William Courtenay, nay đã là tổng giám mục Canterbury, chủ tọa. Trận động đất có thật, các biên niên sử đều ghi lại. Lời vị tổng giám mục nói về đất tống những tà thuyết ra khỏi bụng mình có trong Fasciculi Zizaniorum. Wycliffe tự gọi đó là “công nghị động đất” trong một tác phẩm của ông. Hai mươi bốn mệnh đề bị lên án: mười điều là lạc giáo, mười bốn điều là sai lầm. Chương kể đúng.
Oxford. Các môn đệ của ông như Nicôla thành Hereford và Philip Repingdon bị buộc phải rút lời. Repingdon về sau còn làm giám mục Lincoln và hồng y. Chương kể đúng.
Một cuốn Kinh Thánh bằng tiếng Anh
Hai bản dịch. Các học giả gọi là “bản sớm”, khoảng năm 1382, và “bản muộn”, khoảng những năm 1390. Bản sớm có ghi chú tên Nicôla thành Hereford trong một bản chép tay ở Oxford, nơi bản dịch dừng đột ngột ở sách Barúc, đoạn 3 câu 20. Chương viết công việc “dừng giữa sách Barúc”. Vì sao dừng ở đó thì chỉ là phỏng đoán: có lẽ ông bị triệu đi trả lời về giáo thuyết của mình, như chương nói.
Việc gán bản muộn cho Gioan Purvey là ý kiến cũ. Các học giả ngày nay, như Anne Hudson, cho rằng không đủ bằng chứng để nói chắc ai là tác giả, nên bạn hãy coi tên Purvey là một giả thuyết. Chương nói đúng rằng không ai biết chắc chính Wycliffe đã tự tay làm được bao nhiêu phần.
Dịch từ bản Vulgata. Đúng. Bản dịch làm từ bản Latinh của thánh Giêrônimô, không dịch từ tiếng Hy Lạp hay tiếng Híp-ri.
Hơn hai trăm năm mươi bản chép tay. Đúng. Con số thường được nêu là khoảng hai trăm năm mươi. Chương nói nhiều hơn bất cứ tác phẩm tiếng Anh nào của thời Trung Cổ, và lấy Canterbury Tales của Chaucer làm so sánh: tác phẩm ấy còn khoảng tám mươi bản chép tay, nên điều chương nói là đúng. Có những bản thuộc về người Công giáo chính thống, kể cả các vua Henry VI và Henry VII. Điều này cho thấy không phải ai có bản dịch cũng là người Lollard, như chương nhắc.
Các bản dịch ở nước khác. Ở Pháp có Bible historiale, ở Đức có nhiều bản dịch một phần trước Luther. Ở Ý, năm 1471, bản Kinh Thánh trọn bộ tiếng Ý của Nicolò Malermi được in ở Venise. Ở Anh, ẩn sĩ Richard Rolle làm một bộ Thánh vịnh tiếng Anh từ đầu thế kỷ XIV. Chương kể đúng.
Luật của Arundel. Gọi là các Hiến chương Oxford, soạn năm 1407, ban hành năm 1409. Điều 7 cấm dịch Kinh Thánh sang tiếng Anh, hay đọc bản dịch làm từ thời Wycliffe, nếu không có phép giám mục. Chương kể đúng. Những vụ xét xử vì cất sách Tin Mừng tiếng Anh có trong các sổ giáo phận thế kỷ XV, như các vụ xử ở Norwich năm 1428 đến 1431.
Arundel và hoàng hậu Anna. Năm 1394, Arundel giảng trong đám tang hoàng hậu Anna xứ Bohemia và khen bà vì đã đọc bốn sách Tin Mừng bằng tiếng Anh. Chuyện này được kể trong các tiểu sử của bà và trong sách của Hudson. Chương gọi đó là một nét trớ trêu.
Những người Lollard
Tên gọi. Từ chữ Hà Lan cổ lollaert, “người lẩm bẩm”. Chương kể đúng. Tên này có trước Wycliffe và từng dùng cho những nhóm khác ở vùng Flandre. Các “linh mục nghèo” do Wycliffe sai đi giảng bằng tiếng Anh được tả trong sách của Hudson, The Premature Reformation.
Mười hai kết luận. Năm 1395, được dán lên Westminster Hall và thánh đường thánh Phaolô. Văn bản còn trong Fasciculi Zizaniorum. Chương tóm tắt đúng các ý.
Luật năm 1401. Luật De heretico comburendo (“Về việc thiêu kẻ lạc giáo”). William Sawtrey bị thiêu ở Smithfield ngày 2 tháng Ba năm 1401, theo lệnh vua, khi luật còn đang được Nghị viện thông qua. Chương kể đúng.
Gioan Oldcastle. Cuộc nổi dậy của ông diễn ra tháng Giêng năm 1414. Ông trốn thoát, bị bắt cuối năm 1417, bị treo cổ rồi thiêu ngày 14 tháng Mười hai năm 1417. Ông là bạn cũ của vua Henry V. Chương kể đúng. Shakespeare lúc đầu đặt tên hiệp sĩ béo Falstaff là “Oldcastle”, rồi phải đổi khi con cháu ông phản đối.
Sống lén lút đến thế kỷ XVI. Hồ sơ xét xử của các giáo phận Lincoln, Norwich và Luân Đôn cho thấy các nhóm Lollard vẫn còn họp vào những năm 1520. Họ góp phần đón nhận các sách Tin Lành đến sau. Chương kể đúng.
Cái chết của cha xứ Lutterworth
Ngày 28 tháng Mười hai năm 1384. Đó là lễ Các Thánh Anh Hài. Wycliffe bị đột quỵ trong Thánh Lễ và qua đời ngày 31 tháng Mười hai. Chương kể đúng. Đây là lần đột quỵ thứ hai của ông; lần đầu là năm 1382.
Nhận định. Đoạn đánh giá Wycliffe là của người kể. Những điểm chương nói ông sai, theo giáo lý Công giáo, đều nằm trong danh sách bốn mươi lăm mệnh đề bị Công đồng Constance lên án. Văn bản có trong bộ Denzinger, các số 1151 đến 1195.
Những bản chép tay đi Praha
Anna xứ Bohemia. Con gái hoàng đế Charles IV, cưới vua Richard II tháng Giêng năm 1382. Chương kể đúng. Các sinh viên Bohemia sang Oxford nhờ những học bổng mở ra sau đám cưới này.
Hiêrônimô thành Praha. Ông học ở Oxford khoảng năm 1399 đến 1401 và chép các tác phẩm Đối thoại và Ba cuộc đối thoại của Wycliffe, tức hai cuốn chương nhắc. Những bản chép tay của người Séc nay còn giữ ở Praha và Vienna. Có những tác phẩm Latinh của Wycliffe chỉ còn lại nhờ các bản chép ở Bohemia, như chương nói.
Jan Hus ở chương 84. Hiêrônimô bị thiêu ở Constance năm 1416 (chương 85).
William Tyndale. Tân Ước của ông được in ở Worms năm 1526 và ông bị thiêu ở Vilvoorde, gần Bruxelles, tháng Mười năm 1536. Chương kể đúng. Chương 94 kể về nước Anh thời Henry VIII.
Hội Thánh hôm nay
Bản Kinh Thánh Công giáo tiếng Anh. Những người Công giáo Anh lưu vong cho xuất bản bản Reims–Douai: Tân Ước ở Reims năm 1582, Cựu Ước ở Douai năm 1609 và 1610.
Công đồng Vaticanô II. Hiến chế Dei Verbum (Lời Thiên Chúa), số 22, nói rằng các tín hữu phải được dễ dàng tiếp cận Thánh Kinh, và Hội Thánh phải lo để có những bản dịch thích hợp, chính xác sang các thứ tiếng. Văn bản có trên vatican.va. Chương tóm tắt đúng ý.
Wycliffe Bible Translators. Tổ chức dịch thuật quốc tế này lấy tên Wycliffe năm 1942.
Kinh Thánh tiếng Việt. Bản của linh mục Giuse Nguyễn Thế Thuấn, Dòng Chúa Cứu Thế, in trọn bộ năm 1976. Bản của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ in trọn bộ năm 1998 và đã được sửa lại nhiều lần. Trước đó còn có bản của linh mục Trần Đức Huân. Đây là chỗ chương so sánh với Việt Nam.
Những người trong chương
Gioan Wycliffe, thầy giáo Oxford, cha xứ Lutterworth.
Richard Fleming, giám mục Lincoln. Martinô V, giáo hoàng.
Thomas Fuller, sử gia Anh thế kỷ XVII.
Gioan xứ Gaunt, công tước Lancaster.
William Courtenay, giám mục Luân Đôn, rồi tổng giám mục Canterbury.
Grêgôriô XI, giáo hoàng.
Simon Sudbury, tổng giám mục Canterbury. Gioan Ball, linh mục.
Nicôla thành Hereford, Gioan Purvey, Philip Repingdon, các môn đệ của Wycliffe.
Thomas Arundel, tổng giám mục Canterbury.
William Sawtrey, linh mục Lollard.
Gioan Oldcastle, hiệp sĩ Lollard. Henry V, vua Anh.
Richard II, vua Anh. Anna xứ Bohemia, hoàng hậu.
Hiêrônimô thành Praha và Jan Hus, những nhà cải cách xứ Bohemia.
William Tyndale, dịch giả.
Giuse Nguyễn Thế Thuấn, linh mục, dịch giả Kinh Thánh tiếng Việt.
Những nơi trong chương
Lutterworth, các sông Swift, Avon và Severn. Lincoln. Oxford. Yorkshire. Luân Đôn, với thánh đường thánh Phaolô, tu viện Blackfriars và Westminster. Bruges. Praha. Constance. Worms và Vilvoorde.
Đọc thêm
Nếu chỉ đọc một trang, hãy đọc đoạn Thomas Fuller viết về tro của Wycliffe: một đoạn văn ngắn mà người Anh trích suốt ba trăm năm. Rồi đọc Dei Verbum số 22, để thấy Hội Thánh Công giáo hôm nay nói gì về chính điều mà Wycliffe và các môn đệ khao khát. Muốn đọc kỹ hơn, cuốn The Premature Reformation của Anne Hudson là sách chuẩn.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 73 (Innôcentê III và năm 1215, nơi có giáo huấn về biến thể bánh rượu), chương 80 (Những năm ở Avignon), chương 81 (Cái chết đen), chương 82 (Đại ly giáo), chương 84 (Jan Hus), chương 85 (Constance, 1415), chương 91 (Tiếng búa ở Wittenberg, 1517) và chương 94 (Nhà vua, người chưởng ấn và vị giám mục già).