Tư liệu chương 84
Kiểm chứng chương 84: Jan Hus và những người sống đạo đơn sơ
Đọc xong chương 84, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: ta biết Hus tin điều gì bằng cách nào, ba chàng trai bị chém năm 1412 là ai, và cuốn Gương Chúa Giêsu từ đâu mà ra. Chương đặt cạnh nhau hai cách người Kitô hữu cuối thế kỷ XIV đáp lại cùng một nỗi khát khao sống Tin Mừng cho thật. Một là con đường của Jan Hus ở Praha: giảng, tranh luận, đối đầu. Hai là con đường của Geert Groote và những người theo phong trào Devotio moderna bên sông IJssel: lặng lẽ, chép sách, sống chung. Cả hai đều để lại nhiều văn bản của chính mình. Trang này chỉ cho bạn chỗ tìm.
Về Hus có ba nguồn chính. Thứ nhất là thư của ông: hơn một trăm lá, nhiều lá viết trong tù ở Constance. Thứ hai là các tác phẩm Latinh và tiếng Séc của ông, đang được Viện Hàn lâm Khoa học Séc xuất bản thành bộ Magistri Iohannis Hus Opera omnia. Thứ ba là tường trình của Peter thành Mladoňovice, người đi theo ông đến Constance.
Matthew Spinka dịch các thư của Hus sang tiếng Anh (1972) và viết tiểu sử ông, John Hus: A Biography (1968). Về Devotio moderna có các tiểu sử do chính những người trong phong trào viết. Cuốn Sisters and Brothers of the Common Life (Chị em và Anh em Đời Sống Chung) của John Van Engen (2008) là nghiên cứu chuẩn.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Ba chàng trai năm 1412
Ngày và tên. Sự việc xảy ra ngày 11 tháng Bảy năm 1412. Ba người tên là Martin, Jan và Stašek, đều là những người thợ trẻ. Các nguồn ở đây chỉ nói thế; chi tiết một thợ giày và hai học việc là cách người kể tả. Chuyện sinh viên hát Isti sunt sancti (“Đây là các thánh”) khi khiêng xác về nhà nguyện Bêlem có trong các biên niên sử Séc thời ấy. Hus gọi ba người là những người tử đạo trong một bài giảng. Chương kể đúng.
Việc bán ơn toàn xá: xem phần “Ơn toàn xá để thuê lính” bên dưới.
Nhà nguyện của người Séc
Năm sinh và tên. Hus sinh khoảng năm 1369 đến 1371 ở Husinec. Chữ husa trong tiếng Séc nghĩa là con ngỗng, và ông cùng bạn bè thường chơi chữ với tên này. Chương ghi khoảng năm 1370.
Vì sao muốn làm linh mục. Chính Hus viết điều này trong một bài giảng về sau, khi tự trách mình lúc trẻ. Chương kể đúng. Ông chịu chức linh mục năm 1400.
Đại học Praha. Do hoàng đế Charles IV lập năm 1348, là đại học đầu tiên ở Trung Âu. Người Đức chiếm ba trong bốn “khối” có quyền bỏ phiếu. Chương kể đúng.
Nhà nguyện Bêlem. Lập năm 1391 do hai công dân Praha là Hanuš xứ Mühlheim và Václav Kříž, với mục đích giảng bằng tiếng Séc. Con số ba ngàn người là con số thường được nêu. Nhà nguyện bị phá năm 1786, được xây lại từ năm 1949 đến 1954 theo kiểu cũ trên nền móng còn lại; nay bạn có thể đến thăm. Hus làm người giảng thuyết ở đó từ năm 1402 và có một thời làm cha giải tội cho hoàng hậu Sophia, như tiểu sử của Spinka kể. Chuyện ông giảng gần như mỗi ngày và viết thánh ca tiếng Séc cho cộng đoàn hát là cách người kể tả cảnh nhà nguyện; nguồn ở đây không bàn kỹ, nên bạn cứ coi đó là điều truyền lại.
Chữ Séc có dấu. Khảo luận Về cách viết tiếng Séc (De orthographia Bohemica), khoảng năm 1406, đề nghị dùng dấu trên chữ cái thay cho việc ghép hai chữ. Việc gán khảo luận này cho Hus là truyền thống: nhiều học giả chấp nhận, nhưng chưa chắc chắn. Chương viết rằng truyền thống kể thế, và nói không phải học giả nào cũng chắc, nên giữ đúng mức chắc chắn. Những dấu trong chữ č, š, ř ngày nay là kết quả của cải cách ấy. Người Việt chúng ta cũng dùng chữ cái La-tinh có dấu, nên dễ hiểu điều này.
Những cuốn sách từ Oxford
Hus và Wycliffe. Chương nói đúng điều các sử gia ngày nay khẳng định: Hus chưa bao giờ chối phép biến đổi bánh rượu thành Mình và Máu Đức Kitô. Ngay ở Constance ông vẫn bác lời buộc tội ấy, và nhiều mệnh đề người ta gán cho ông thật ra là của Wycliffe. Bốn điểm chương nêu (Hội Thánh là cộng đoàn những người được chọn, linh mục sống trong tội nặng không có quyền đòi vâng phục, Kinh Thánh là luật cao nhất, không vâng lời giáo hoàng khi ngài truyền điều trái Tin Mừng) có trong khảo luận Về Hội Thánh (1413). Chương 83 kể về Wycliffe; giáo huấn về biến thể bánh rượu là chương 73.
Sắc lệnh Kutná Hora. Ngày 18 tháng Giêng năm 1409, vua Wenceslas IV cho “khối” Bohemia ba phiếu, mỗi khối khác một phiếu. Các thầy trò người Đức bỏ đi và lập Đại học Leipzig năm 1409. Chương viết khoảng một ngàn và nhắc rằng các nguồn cũ ghi năm ngàn; các sử gia ngày nay ước tính khoảng một ngàn. Hus làm viện trưởng từ tháng Mười năm 1409.
Năm 1410. Tổng giám mục Zbyněk Zajíc cho đốt khoảng hai trăm cuốn sách của Wycliffe ngày 16 tháng Bảy năm 1410, và dứt phép thông công Hus hai ngày sau. Chương kể đúng.
Những người sống đạo đơn sơ
Geert Groote. Sinh năm 1340 ở Deventer, con nhà giàu. Ông học ở Paris và lấy bằng thạc sĩ khoa nghệ thuật. Năm 1374 ông ngã bệnh nặng. Ông có dạy ở Paris một thời gian ngắn, như mọi thạc sĩ mới thời ấy. Chuyện ông đốt những sách bói toán có trong tiểu sử do Tôma à Kempis viết. Năm 1374 ông nhường nhà cho các phụ nữ nghèo; ngôi nhà ấy nay vẫn còn ở Deventer, gọi là “nhà của thầy Geert”. Năm 1383, giám mục Utrecht thu lại phép giảng của ông, một phần vì những lời gay gắt của ông về các linh mục sống với đàn bà. Ông mất năm 1384, vì dịch bệnh, khi đang chăm sóc một người ốm. Chương kể đúng.
Florens Radewijns. Người lập cộng đoàn Anh Em Đời Sống Chung đầu tiên ở Deventer sau khi Groote mất. Chương kể đúng.
Chép sách. Đúng: chép sách là công việc chính của họ để kiếm sống. Khi máy in xuất hiện, nhiều nhà của họ chuyển sang in sách.
Erasmô. Chương nói một cậu bé học qua các trường ở Deventer, rồi ở nhà trọ của Anh Em ở ‘s-Hertogenbosch. Thật ra Erasmô học ở trường của nhà thờ thánh Lebuinô ở Deventer (khoảng năm 1478 đến 1483), là trường của các kinh sĩ nhưng chịu ảnh hưởng của Anh Em Đời Sống Chung. Sau đó ông ở nhà trọ của Anh Em ở ‘s-Hertogenbosch. Bạn nên hiểu câu của chương theo nghĩa rộng ấy. Về sau Erasmô viết về những năm đó không mấy vui vẻ. Erasmô xuất hiện ở chương 87.
Tên Devotio moderna. Chữ moderna ở đây nghĩa là “của thời nay”, không phải “hiện đại” theo nghĩa ngày nay. Chương dịch là “lòng đạo mới”, đúng ý.
Windesheim. Các môn đệ của Groote lập những cộng đoàn kinh sĩ, và cộng đoàn ở Windesheim trở thành đầu mối của cả một hội dòng gồm nhiều đan viện. Sách của Van Engen mô tả việc này.
Một cuốn sách nhỏ
Tôma à Kempis. Sinh năm 1379 hoặc 1380 ở Kempen, gần Düsseldorf. Ông vào đan viện núi Thánh Agnès (Agnietenberg) gần Zwolle khoảng năm 1399 và mất ngày 25 tháng Bảy năm 1471. Chương viết “chín mươi mốt tuổi” và “khoảng bảy mươi năm”, gần đúng. Đan viện thuộc dòng Kinh sĩ thánh Augustinô trong hội dòng Windesheim, một nhánh của phong trào.
Gương Chúa Giêsu. Gồm bốn quyển, soạn khoảng năm 1418 đến 1427. Một bản chép tay có chữ ký của chính Tôma, đề năm 1441, nay ở Thư viện Hoàng gia Bỉ ở Bruxelles. Chương viết ông “soạn, hay gom lại và nhào nặn lại”, đúng thận trọng: các học giả cho rằng ông dùng nhiều ghi chép của phong trào, và trong nhiều thế kỷ người ta từng gán cuốn sách cho Jean Gerson và những người khác. Ngày nay đa số học giả nhận Tôma là tác giả.
Phần mở đầu. Quyển I, chương 1. Sách mở bằng lời Đức Kitô trong Tin Mừng Gioan 8,12 về việc bước đi trong ánh sáng của Người; bạn có thể đối chiếu bản của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ trên ktcgkpv.org. Hai đoạn chương trích, về bàn luận uyên thâm về Chúa Ba Ngôi và về lòng ăn năn thống hối, trong bản tiếng Anh của chương lấy từ bản dịch cổ của William Benham (1886), nay thuộc phạm vi công cộng. Câu “mưu sự tại nhân, thành sự tại Thiên” nằm ở quyển I, chương 19.
Được dịch và in nhiều. Đây là nhận định chung. Các học giả đã ghi nhận hơn hai ngàn ấn bản.
Thánh Ignatiô Loyola và thánh Têrêsa Hài Đồng Giêsu. Thánh Ignatiô nói ngài đọc một chương Gương Chúa Giêsu mỗi ngày, theo lời cha Luís Gonçalves da Câmara kể trong Memoriale (Hồi ký). Thánh Têrêsa Hài Đồng Giêsu viết trong Truyện một tâm hồn rằng ngài thuộc lòng gần hết cuốn sách. Chương kể đúng.
Bản tiếng Việt. Gương Chúa Giêsu có nhiều bản tiếng Việt, và sách vẫn được in lại. Đây là chỗ chương so sánh với Việt Nam.
Ơn toàn xá để thuê lính
Năm 1411 và 1412. Gioan XXIII kêu gọi một cuộc thập tự chinh chống vua Ladislas xứ Napoli, người ủng hộ Grêgôriô XII. Văn thư về ơn toàn xá đến Praha năm 1412. Chương kể đúng. Hus tranh luận công khai về đề tài này ở đại học ngày 7 tháng Sáu năm 1412, với bài Về ơn toàn xá. Văn bản còn đến nay. Sách Giáo lý của Hội Thánh Công giáo định nghĩa ơn toàn xá ở số 1471.
Bị dứt phép thông công lần nữa. Năm 1412, hồng y Peter Stefaneschi tuyên án nặng hơn, đặt Praha dưới lệnh cấm phụng vụ chừng nào Hus còn ở đó. Lệnh ấy nghĩa là không Thánh Lễ công khai, không rửa tội, không chôn cất trong nhà thờ. Tháng Mười năm 1412, Hus rời Praha. Chương kể đúng.
Hai năm ở thôn quê
Các lâu đài. Trước hết là Kozí Hrádek, rồi Krakovec. Chương kể đúng. Trong những năm ấy ông viết Về Hội Thánh bằng tiếng Latinh và Postilla, tập bài giảng các ngày Chúa nhật bằng tiếng Séc.
Chiếc chén. Giacôbê thành Stříbro (Jakoubek) bắt đầu cho giáo dân rước lễ bằng chén vào khoảng mùa thu năm 1414, đúng lúc Hus đang trên đường đi Constance. Hus ủng hộ việc này trong các thư viết từ Constance. Chương viết lúc đầu Hus ngần ngại, rồi tán thành, là đúng. Lời Đức Giêsu trong bữa Tiệc Ly nằm ở Tin Mừng Mátthêu 26,27; bạn có thể đối chiếu bản của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ trên ktcgkpv.org.
Ở phương Tây, việc giáo dân không rước chén dần thành thói quen từ thế kỷ XII đến XIII. Công đồng Constance biến nó thành luật năm 1415. Chương 85 kể tiếp. Công đồng Vaticanô II cho phép lại việc rước lễ hai hình trong nhiều trường hợp (Sacrosanctum Concilium, số 55).
Tờ giấy thông hành
Sigismund. Vua Hungary từ năm 1387, được bầu làm Vua người La Mã năm 1411, là em vua Wenceslas IV xứ Bohemia. Chương kể đúng.
Giấy thông hành. Đề ngày 18 tháng Mười năm 1414 ở Speyer. Hus rời Bohemia ngày 11 tháng Mười và nhận giấy giữa đường, như chương nói. Văn bản còn giữ.
Thư trước khi đi. Hus viết thư từ biệt gửi dân Praha và để lại cho học trò một lá thư như di chúc, dặn chỉ mở nếu ông chết. Chương kể đúng.
Được đón tiếp trên đường. Có trong chính các thư Hus viết dọc đường đi.
Những người trong chương
Jan Hus, linh mục, người giảng thuyết ở nhà nguyện Bêlem.
Martin, Jan và Stašek, ba chàng trai bị chém năm 1412.
Wenceslas IV, vua Bohemia.
Zbyněk Zajíc, tổng giám mục Praha.
Geert Groote, người khởi xướng Devotio moderna.
Florens Radewijns, môn đệ của Groote.
Erasmô thành Rotterdam, học giả.
Tôma à Kempis, tu sĩ và tác giả.
Ignatiô Loyola và Têrêsa Hài Đồng Giêsu, hai vị thánh.
Gioan XXIII, giáo hoàng do Công đồng Pisa chọn. Ladislas, vua Napoli.
Giacôbê thành Stříbro, linh mục ở Praha.
Sigismund, vua Hungary, về sau là hoàng đế.
Những nơi trong chương
Praha, với nhà nguyện Bêlem và đại học. Husinec. Leipzig. Sông IJssel, Deventer, Zwolle và núi Thánh Agnès. Kempen. ‘s-Hertogenbosch. Kozí Hrádek và Krakovec. Constance.
Đọc thêm
Nếu chỉ đọc một trang, hãy đọc quyển I, chương 1 của Gương Chúa Giêsu: vài đoạn ngắn, và bạn sẽ hiểu vì sao sách được đọc suốt sáu trăm năm. Rồi đọc một lá thư Hus viết trong tù ở Constance, qua bản dịch của Spinka, để nghe tiếng nói của con đường kia.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 73 (Innôcentê III và năm 1215, nơi có giáo huấn về biến thể bánh rượu), chương 82 (Đại ly giáo và Gioan XXIII), chương 83 (Wycliffe), chương 85 (Constance, 1415), chương 87 (Máy in và thời Phục Hưng, nơi có Erasmô), chương 91 (Tiếng búa ở Wittenberg, 1517) và chương 96 (Người lính bị thương ở Pamplona và những người bạn của Chúa Giêsu).