Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 85

Kiểm chứng chương 85: Constance, 1415

Đọc xong chương 85, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: ta biết chuyện xảy ra bên giàn thiêu ngày 6 tháng Bảy năm 1415 bằng cách nào, ai đã đếm đám đông ở Constance, và chuyện nào đứng trên nền vững, chuyện nào chỉ là lời truyền miệng. Trang này trả lời những câu hỏi ấy. Mỗi cảnh được lần lại đến nguồn của nó, để bạn thấy chỗ nào chắc chắn, chỗ nào chỉ là lời truyền lại, chỗ nào các sử gia còn bàn.

Constance là một trong những công đồng có nhiều nhân chứng ghi chép nhất của cả thời Trung Cổ. Phía sau chương này có bốn loại nguồn:

  • Biên niên sử Công đồng Constance của Ulrich Richental, một người dân thường của thành phố, có rất nhiều tranh minh họa. Bản chép tay có tranh nay giữ ở Constance và đã có những bản in màu.
  • Nhật ký của hồng y Guillaume Fillastre.
  • Tường trình của Peter thành Mladoňovice, người Séc đi theo Hus và kể những ngày cuối của ông. Bản tiếng Anh có trong John Hus at the Council of Constance của Matthew Spinka (1965).
  • Các sắc lệnh của chính công đồng, có trong bộ Decrees of the Ecumenical Councils (Các sắc lệnh của những công đồng chung) của Norman Tanner.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Ngày 6 tháng Bảy năm 1415

Nguồn chính. Là tường trình của Peter thành Mladoňovice, người có mặt tại đó. Hầu hết chi tiết chương kể đều có trong tường trình này:

  • Hus muốn nói và bị bảo im lặng;
  • nghi thức lột chức do bảy giám mục làm;
  • chiếc mũ giấy cao vẽ quỷ, với dòng chữ Latinh Hic est heresiarcha, nghĩa là “kẻ đầu sỏ lạc giáo” (chương ghi nguyên một dòng: “Đây là kẻ đầu sỏ lạc giáo.”);
  • lời trao linh hồn cho ma quỷ và câu trả lời của Hus rằng ông phó linh hồn mình cho Chúa Giêsu Kitô rất nhân từ;
  • ông đi ngang chỗ đốt sách của mình và mỉm cười;
  • bị trói bằng dây thừng, xích quanh cổ;
  • câu trả lời cuối cùng với viên quan của hoàng đế;
  • ông hát hai lần, xin Đức Kitô, Con Thiên Chúa hằng sống, thương xót, rồi gió thổi lửa vào mặt;
  • tro bị đổ xuống sông Rhine, dòng sông chảy ra từ hồ ngay cạnh thành phố.

Tất cả những điều ấy chắc chắn, theo mức một nhân chứng duy nhất có thể làm cho chắc. Chương kể đúng.

Sigismund đỏ mặt. Chương viết: “Người ta kể Sigismund đỏ mặt.” Chi tiết này có trong vài lời kể về sau, và có thể không hề có trong Mladoňovice. Chữ “người ta kể” của chương là đúng mức chắc chắn. Có lẽ vì chuyện ấy mà một trăm năm sau, ở Worms, hoàng đế Charles V được kể là đã từ chối bắt Luther dù đã cấp giấy thông hành, nói rằng ông không muốn đỏ mặt như Sigismund. Đó cũng là lời truyền lại, không chứng minh được.

Tuổi và thời gian bị giam. Hus khoảng bốn mươi lăm tuổi. Ông bị bắt từ ngày 28 tháng Mười Một năm 1414, tức hơn bảy tháng trước ngày bị thiêu. Chương kể đúng.

Hai câu nói nổi tiếng. Câu “Ôi, sự đơn sơ thánh thiện!” (nói với bà lão ôm bó củi) và chuyện con ngỗng với con thiên nga, như chương nói, chỉ xuất hiện sau khi Hus đã chết. Đó là điều truyền lại, không phải điều người đứng bên giàn thiêu ghi lại. Bạn có thể thấy hai chuyện này trong bài về Jan Hus trên Wikipedia tiếng Anh, nơi gọi chúng là truyền thống về sau.

Nơi thiêu. Ở Brühl, trên bãi đất ngoài cổng thành phía tây. Ngày nay có một tảng đá lớn, gọi là Hussenstein, đánh dấu chỗ ấy. Ở Constance còn có “Nhà Hus”, nơi ông trọ, nay là một bảo tàng nhỏ.

Thành phố bên hồ

Khai mạc. Ngày 5 tháng Mười Một năm 1414, và phiên họp chính thức đầu tiên là ngày 16 tháng Mười Một. Chương nói công đồng khai mạc tháng Mười Một năm 1414 và kéo dài gần bốn năm; công đồng bế mạc ngày 22 tháng Tư năm 1418. Chương kể đúng.

Ulrich Richental. Các con số chương nêu, hơn bảy mươi ngàn người và hơn bảy trăm phụ nữ làm nghề mua vui, đều có trong biên niên sử của ông. Riêng số ngựa thì các bản chép tay không thống nhất. Các sử gia xem những con số của Richental là ước tính của một người đương thời, có thể hơi rộng tay, nhưng cho thấy quy mô của cuộc tụ họp. Tranh minh họa của ông vẫn còn, và cho thấy các con phố ven hồ chen chúc người.

Đêm Giáng Sinh năm 1414. Richental kể Sigismund vượt hồ bằng thuyền trong bóng tối và, mặc áo phó tế, đọc bài Tin Mừng trong Thánh Lễ nửa đêm. Bài đọc ấy ở Tin Mừng Luca 2,1. Câu chương ghi là lời người kể dịch ý, bạn có thể đối chiếu bản của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ trên ktcgkpv.org. Sigismund là vua Hungary và cai trị các xứ Đức. Ai cũng đã gọi ông là hoàng đế, dù mãi đến năm 1433 ông mới được đội vương miện hoàng đế.

Bỏ phiếu theo quốc gia. Ban đầu có bốn quốc gia: Ý, Pháp, Đức, Anh. Quốc gia Tây Ban Nha gia nhập năm 1416, sau khi các vương quốc Tây Ban Nha bỏ Bênêđictô XIII. Chương kể đúng lý do.

Vị giáo hoàng trốn trong đêm

Cuộc trốn. Xảy ra đêm 20 rạng 21 tháng Ba năm 1415, trong cuộc đấu võ do công tước Friedrich xứ Áo tổ chức. Gioan XXIII cải trang thành người giữ ngựa. Chương kể đúng.

Haec Sancta. Sắc lệnh ban ngày 6 tháng Tư năm 1415, trong phiên họp thứ năm của công đồng. Chương tóm tắt đúng, và văn bản có trong bộ của Tanner.

Giá trị của sắc lệnh này là một trong những cuộc tranh luận lớn của các sử gia và nhà thần học Công giáo. Có người cho rằng nó là luật buộc cho cả Hội Thánh. Có người cho rằng nó chỉ là biện pháp khẩn cấp trong thời ly giáo và chưa bao giờ được một giáo hoàng hợp pháp phê chuẩn. Công đồng Vaticanô I năm 1870 (chương 131) dạy rằng giáo hoàng nắm quyền bính trọn vẹn và tối cao, và nhiều người coi đó là chấm dứt cuộc tranh luận. Các nghiên cứu của Paul de Vooght và Francis Oakley bàn kỹ câu hỏi này.

Truất phế Gioan XXIII. Công đồng xét xử và truất phế ngài ngày 29 tháng Năm năm 1415. Ngài bị giam đến năm 1418. Martinô V về sau phong ngài làm hồng y giám mục Frascati, và ngài qua đời ở Florence năm 1419. Mộ ngài trong nhà rửa tội Florence, do Donatello và Michelozzo làm, khắc bằng tiếng Latinh Ioannes quondam papa XXIII, “Gioan, trước kia là giáo hoàng”. Còn cái tên: năm 1958, khi hồng y Angelo Roncalli chọn hiệu Gioan XXIII, ngài nhận lấy như thể vị Gioan trước chưa từng mang nó. Niên giám của Tòa Thánh, Annuario Pontificio, xếp vị Gioan của Pisa vào hàng người tranh ngôi. Chương kể đúng.

Grêgôriô XII. Ngài sinh khoảng năm 1326, nên năm 1415 đã gần chín mươi tuổi. Sứ giả của ngài là Carlo Malatesta. Ngày 4 tháng Bảy năm 1415, sứ giả đọc trước hết văn thư của Grêgôriô triệu tập công đồng, rồi đọc đơn từ chức. Ngài mất ngày 18 tháng Mười năm 1417. Chương kể đúng. Thứ tự này có ý nghĩa về sau: nó cho phép Rôma nói rằng công đồng chỉ trở nên hợp pháp từ lúc Grêgôriô XII “triệu tập” nó, một điểm then chốt trong cuộc tranh luận về Haec Sancta.

Bênêđictô XIII. Sigismund gặp ông ở Perpignan năm 1415 mà không lay chuyển được. Tháng Mười Hai năm 1415, các vương quốc Tây Ban Nha ký hiệp ước Narbonne và rút sự ủng hộ; thánh Vinh Sơn Ferrer góp phần vào việc ấy (chương 82). Công đồng truất phế Bênêđictô ngày 26 tháng Bảy năm 1417, và ông mất ở Peñíscola năm 1423. Lâu đài ấy nay vẫn còn, du khách vẫn leo lên được.

Mật nghị năm 1417. Bắt đầu ngày 8 tháng Mười Một năm 1417 trong hội trường của các thương nhân bên bến hồ, mà người Đức gọi là Konzil và nay vẫn còn đứng. Dự mật nghị có hai mươi ba hồng y và ba mươi đại biểu, sáu người cho mỗi quốc gia. Ngày 11 tháng Mười Một, lễ thánh Martinô, họ bầu Ôđônê Colonna, người lấy hiệu Martinô V theo tên vị thánh của ngày ấy. Chương giữ đúng thứ tự này. Martinô vào Rôma ngày 28 tháng Chín năm 1420.

Tờ giấy thông hành

Đến nơi. Hus đến Constance ngày 3 tháng Mười Một năm 1414 và trọ nhà một bà góa tên Fida. Chương kể đúng.

Bị bắt. Ông bị bắt ngày 28 tháng Mười Một năm 1414 và bị giam trong tu viện Đa Minh trên đảo, cạnh nhà xí. Ông ốm nặng, sốt cao, như chính ông kể trong thư; chi tiết ho ra máu là cách người kể tả thêm. Tu viện cũ nay là một khách sạn. Hơn một trăm lá thư của ông còn lại đến nay, nhiều lá viết từ xà lim này.

Sigismund và lời hứa. Lúc đầu Sigismund phản đối việc bắt Hus. Trong phiên họp thứ mười chín, ngày 23 tháng Chín năm 1415, công đồng ra sắc lệnh rằng giấy thông hành của một vương hầu không ngăn được phiên xử về tội lạc giáo. Ý rằng “lời hứa với một kẻ lạc giáo không buộc phải giữ” là cách những người chống công đồng thường tóm lý lẽ ấy, không phải nguyên văn của sắc lệnh. Chương tóm lập trường của các nghị phụ theo cách thường được kể. Chuyện Sigismund nổi giận và dọa bỏ công đồng cũng là cách kể thường gặp; nguồn ở đây chỉ nói ông phản đối lúc đầu.

Ba phiên điều trần. Diễn ra các ngày 5, 7 và 8 tháng Sáu năm 1415. Chuyện Hus sẵn sàng rút lại bất cứ điều gì được chứng minh là sai từ Kinh Thánh, và không chịu thề bác bỏ điều mình chưa hề dạy, có trong Mladoňovice và trong thư riêng của ông.

Đoạn nói về hai bên không hiểu nhau. Đoạn bắt đầu bằng chuyện nhiều nghị phụ là những nhà thần học đạo đức là suy nghĩ riêng của người kể.

Hiêrônimô thành Praha. Bị thiêu ngày 30 tháng Năm năm 1416. Mùa thu năm 1415 ông đã chùn bước và rút lời, rồi sau thu hồi lời rút ấy. Chương kể đúng. Nhà nhân văn Poggio Bracciolini, người có mặt, viết một lá thư nổi tiếng ca ngợi lòng can đảm và tài hùng biện của ông.

Gioan Phaolô II năm 1999. Ngày 17 tháng Mười Hai năm 1999, trong bài nói với những người dự hội nghị về Jan Hus ở Rôma, ngài bày tỏ “nỗi tiếc nuối sâu xa về cái chết tàn nhẫn đã giáng xuống Gioan Hus”. Ngài cũng nói đến sự ngay thẳng trong cuộc sống của Hus và những nỗ lực của ông để giáo dục và canh tân dân tộc mình. Chương tóm tắt đúng. Văn bản có trên vatican.va. Giáo thuyết của Hus vẫn chưa được Hội Thánh Công giáo chuẩn nhận. Năm 2015, nhân kỷ niệm sáu trăm năm, Đức Giáo hoàng Phanxicô tiếp một phái đoàn Tin Lành Séc và nhắc lại lời của Gioan Phaolô II.

Những cỗ xe của Žižka

Lá thư phản đối. Đề ngày 2 tháng Chín năm 1415, mang bốn trăm năm mươi hai con dấu của quý tộc Bohemia và Moravia. Bản gốc nay ở Edinburgh. Chương kể đúng.

Cửa sổ. Vụ ném qua cửa sổ Praha lần thứ nhất xảy ra ngày 30 tháng Bảy năm 1419, tại tòa thị chính Tân Thành của Praha. Các nguồn khác nhau về việc bảy hay tám người bị ném ra. Lần thứ hai, năm 1618, mở đầu Chiến tranh Ba mươi năm. Chương kể bảy ủy viên hội đồng, theo cách đếm thường gặp.

Jan Žižka. Ông đã chột một mắt từ lâu. Mắt kia mất năm 1421 trong cuộc vây Rábí, và ông chết vì dịch ngày 11 tháng Mười năm 1424. Pháo đài xe là có thật. Chữ Séc tábor chỉ trại xe như vậy và đặt tên cho thị trấn Tábor. Chữ píšťala, “cái ống”, mà người Hus dùng để gọi khẩu pháo tay, có lẽ là nguồn gốc của chữ pistol trong nhiều thứ tiếng; nhiều nhà ngôn ngữ học chấp nhận cách giải thích này.

Bốn Điều khoản Praha. Soạn năm 1420. Nội dung và cuộc phòng thủ đồi Vítkov tháng Bảy năm 1420, khi vài ngàn người theo Hus đẩy lui quân của Sigismund, được kể trong cuốn John Žižka and the Hussite Revolution của Heymann.

Năm cuộc thập tự chinh. Từ năm 1420 đến 1431. Ở Domažlice năm 1431, đạo quân thập tự bỏ chạy khi nghe từ xa bài thánh ca của người Hus, và sứ thần của giáo hoàng, hồng y Cesarini, suýt bị bắt. Các biên niên sử ghi lại. Chương kể đúng.

Sự tàn khốc của chiến tranh. Chương nói đúng rằng cả hai bên đều tàn sát. Nhiều tu viện Séc bị đốt và nhiều tu sĩ bị giết.

Chiếc chén được phép

Basel và Lipany. Trận Lipany diễn ra ngày 30 tháng Năm năm 1434. Chương kể đúng.

Compactata. Ký ở Jihlava ngày 5 tháng Bảy năm 1436. Năm 1462, Piô II tuyên bố chúng vô hiệu, nhưng người Bohemia vẫn giữ chén thánh đến thế kỷ XVII. Chữ Latinh sub utraque specie nghĩa là “dưới cả hai hình”, và là nguồn gốc của tên phe ôn hòa, Utraquist. Công đồng Vaticanô II cho phép lại giáo dân rước lễ bằng chén trong một số trường hợp (Sacrosanctum Concilium, số 55).

Hiệp nhất Anh Em. Lập năm 1457 ở Kunvald. Phêrô Chelčický (khoảng 1390 đến 1460) là một giáo dân học rộng, viết cuốn Lưới đức tin chống chiến tranh và án tử hình. Về sau Lev Tolstoy rất khâm phục ông. Chương kể đúng.

Người Moravia. Năm 1722, những người còn lại của Hiệp nhất Anh Em đến sống ở Herrnhut, trên đất của bá tước Zinzendorf, nước Đức. Từ năm 1732 họ cử các nhà truyền giáo đến vùng Caribê, Greenland và miền nam châu Phi. Trước họ đã có cuộc truyền giáo Đan Mạch–Halle ở Ấn Độ từ năm 1706, nên chương nói họ nằm “trong số” những người Tin Lành đầu tiên, không nói là người đầu tiên.

Công đồng hay giáo hoàng?

Frequens. Ban ngày 9 tháng Mười năm 1417: một công đồng sau năm năm, rồi bảy năm, rồi cứ mười năm. Công đồng Pavia–Siena họp năm 1423 đến 1424. Chương kể đúng.

Basel. Năm 1437, Êugêniô IV dời công đồng sang Ferrara (chương 86). Năm 1439, những người ở lại Basel phế Êugêniô và bầu Felix V, tức công tước Amadeus VIII xứ Savoy. Felix từ chức năm 1449. Chương kể đúng.

Execrabilis. Sắc chỉ của Piô II, đề ngày 18 tháng Giêng năm 1460. Chương kể đúng.

Luther kêu gọi công đồng. Ông làm thế năm 1518 và năm 1520, như chương 91 kể. Hội Thánh kể Constance là công đồng chung cho những phiên họp sau khi Grêgôriô XII cho phép, như chương nói. Lý do của cách tính ấy nằm ở cuộc tranh luận về Haec Sancta nêu ở trên.

Cô gái ở Domrémy

Pierre Cauchon ở Constance. Ông có mặt trong phái đoàn Bourgogne tại công đồng. Chương kể đúng.

Thánh Gioan Đắc (Jeanne d’Arc). Các điều chương kể như sau.

  • Bà sinh khoảng năm 1412 ở Domrémy, và từ chừng mười ba tuổi nghe “tiếng nói”, theo lời khai của chính bà trước tòa; bà nêu tên tổng lãnh thiên thần Micae, thánh nữ Catarina và thánh nữ Margarita.
  • Ngày 8 tháng Năm năm 1429, thành Orléans được giải vây. Ngày 17 tháng Bảy năm ấy, vua Charles VII được xức dầu ở Reims.
  • Ngày 23 tháng Năm năm 1430, bà bị bắt ở Compiègne.
  • Câu trả lời về “ân sủng” có trong biên bản phiên tòa. Chương tóm ý của lời đáp ấy, không đặt trong ngoặc kép.
  • Ngày 30 tháng Năm năm 1431, bà bị thiêu ở Rouen. Chuyện bà xin một cây thánh giá và kêu tên Chúa Giêsu là điều chương kể bằng “người ta kể”.
  • Ngày 7 tháng Bảy năm 1456, phiên tòa xét lại, sau khi nghe hơn một trăm nhân chứng, tuyên bố bản án đầu là vô hiệu.
  • Bà được phong chân phước năm 1909, và Giáo hoàng Bênêđictô XV tuyên bố bà là thánh năm 1920.

Chương kể đúng. Biên bản của cả hai phiên tòa còn giữ và đã được dịch ra nhiều thứ tiếng.

Nền Kinh Thánh. Câu chuyện gợi lại điều thánh Phaolô nói trong Thư thứ nhất gửi tín hữu Côrintô, chương 1, câu 27: Thiên Chúa chọn những gì thế gian cho là yếu kém, dại khờ, để làm cho những kẻ khôn ngoan, mạnh mẽ phải hổ thẹn. Bạn có thể đọc nguyên văn bản của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ trên ktcgkpv.org.

Việc còn dang dở

“Từ đầu đến chân tay”. Chương viết công đồng tự đặt cho mình việc canh tân Hội Thánh “từ đầu đến chân tay”. Công thức Latinh in capite et in membris, “từ đầu đến các chi thể”, xuất hiện trong nhiều văn kiện của công đồng.

Các thỏa ước. Martinô V ký những thỏa ước riêng với từng quốc gia năm 1418. Công đồng bế mạc ngày 22 tháng Tư năm 1418. Chương kể đúng.

Lời của Luther. Câu “Tất cả chúng ta đều là người theo Hus mà không biết.” nằm trong thư Luther gửi Georg Spalatin, tháng Hai năm 1520. Luther đọc cuốn Về Hội Thánh của Hus trong những năm 1519 đến 1520. Chương ghi đúng năm. Chương dịch ý của lời ấy, nên bạn đừng coi đó là từng chữ của lá thư.

Những người trong chương

Jan Hus, nhà giảng thuyết người Séc bị thiêu ở Constance năm 1415.

Sigismund, vua Hungary, về sau là hoàng đế.

Peter thành Mladoňovice, người bạn Séc viết tường trình về những ngày cuối của Hus.

Ulrich Richental, người dân Constance, tác giả biên niên sử.

Gioan XXIII (Baldassare Cossa), giáo hoàng của dòng Pisa.

Friedrich, công tước xứ Áo.

Grêgôriô XII, giáo hoàng dòng Rôma. Carlo Malatesta, sứ giả của ngài.

Bênêđictô XIII (Pedro de Luna), giáo hoàng Avignon không bao giờ nhượng bộ.

Martinô V (Ôđônê Colonna), giáo hoàng được bầu năm 1417.

Hiêrônimô thành Praha, bạn của Hus, bị thiêu năm 1416.

Gioan Phaolô II, giáo hoàng đã nói lời “tiếc nuối” năm 1999.

Jan Žižka, chỉ huy quân của người Hus.

Giuliano Cesarini, hồng y và sứ thần giáo hoàng.

Phêrô Chelčický, nhà tư tưởng giáo dân, người khơi nguồn Hiệp nhất Anh Em.

Êugêniô IV và Piô II, các giáo hoàng trong cuộc giằng co với Basel.

Pierre Cauchon, giám mục chủ tọa phiên xử Gioan Đắc.

Gioan Đắc (Jeanne d’Arc), Charles VII, vua Pháp.

Martin Luther và Charles V, những người của một thế kỷ sau.

Những nơi trong chương

Constance, nằm bên hồ cùng tên, với nhà thờ chính tòa, tu viện Đa Minh trên đảo và hội trường thương nhân. Sông Rhine chảy ra từ hồ ngay cạnh thành phố. Schaffhausen, nơi Gioan XXIII chạy đến. Peñíscola ở Valencia. Praha. Domažlice. Lipany. Jihlava. Kunvald. Basel, Pavia và Ferrara, những thành phố công đồng khác. Domrémy, Orléans, Reims, Compiègne và Rouen. Wittenberg, nơi Luther sống.

Đọc thêm

Nếu chỉ đọc một văn bản, hãy đọc tường trình của Peter thành Mladoňovice về ngày 6 tháng Bảy, trong cuốn John Hus at the Council of Constance của Spinka: một người bạn kể lại, giản dị và cảm động. Rồi đọc bài nói của Gioan Phaolô II năm 1999 trên vatican.va, để thấy Hội Thánh nhìn lại ngày ấy sau gần sáu trăm năm. Muốn biết rộng hơn về các cuộc chiến của người Hus, cuốn John Žižka and the Hussite Revolution của Heymann là chỗ khởi đầu tốt, còn bộ Decrees of the Ecumenical Councils của Tanner cho bạn đọc chính lời của công đồng.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 74 (Tòa Thẩm Tra: sự thật và ngộ nhận), chương 82 (Đại ly giáo: một gia đình, ba người cha), chương 83 (Wycliffe và cuốn Kinh Thánh tiếng Anh), chương 84 (Jan Hus và những người sống đạo đơn sơ), chương 86 (Florence, 1453 và “Rôma thứ ba”), chương 91 (Tiếng búa ở Wittenberg, 1517) và chương 131 (Công đồng Vaticanô I).

Trở lại chương 85