Bỏ qua, tới nội dung
Năm 1414–1418 · Bên hồ Constance

Chương 85

Constance, 1415: chấm dứt Đại Ly giáo và giàn thiêu bên hồ

Năm 1414–1418 · Bên hồ Constance

Giáo hoàng Grêgôriô XII … Piô IIHoàng đế Sigismund … Frederick III

Sáng thứ Bảy, ngày 6 tháng Bảy năm 1415, bên trong ngôi nhà thờ chính tòa thành Constance, các nghị phụ của công đồng ngồi chật kín những hàng ghế.

Năm ấy, nơi ấy

Năm 1414–1460 (và Gioan Đắc, 1429–1456)

  1. Constance
  2. Schaffhausen
  3. Praha
  4. núi Tábor
  5. Lipany
  6. Jihlava
  7. Kunvald
  8. Basel
  9. Orléans
  10. Reims
Hus bị thiêu ở Constance, rồi Bohemia nổi lửa chiến tranh. Cùng thời, Jeanne rời Domrémy đi giải vây Orléans và bị xử ở Rouen.
Bắt đầu đọc

Chương 85

Năm 1414–1418 · Bên hồ Constance

Sáng thứ Bảy, ngày 6 tháng Bảy năm 1415, bên trong ngôi nhà thờ chính tòa thành Constance, các nghị phụ của công đồng ngồi chật kín những hàng ghế. Vua Sigismund xứ Hungary uy nghi ngự trên ngai vàng, đầu đội vương miện lấp lánh: ông đang cai trị các vùng đất Đức, dẫu chưa chính thức làm lễ đội mão hoàng đế nhưng ai ai cũng đã tôn gọi ông là hoàng đế rồi. Giữa thánh đường, đứng trơ trọi trên một bục gỗ cao là một người đàn ông bốn mươi lăm tuổi, gầy rộc, xanh xao sau bảy tháng bị giam trong ngục tối. Bên cạnh ông là một chiếc bàn bày sẵn bộ áo lễ linh mục. Con người ấy chính là Jan Hus.

Một giám mục đứng dậy đọc bản án: Hus là kẻ lạc giáo ngoan cố, không chịu rút lại những điều sai lạc đã giảng. Hết lần này đến lần khác, Hus cố gắng cất tiếng giãi bày, và hết lần này đến lần khác, người ta quát lớn bắt ông phải im lặng. Có lúc ông quay ánh mắt nhìn thẳng về phía ngai vàng, nhắc nhở rằng mình đã đặt chân tới Constance với chính tờ giấy bảo đảm an toàn của nhà vua cầm trong tay: sử sách kể lại rằng nghe đến đó, mặt vua Sigismund đỏ bừng lên vì ngượng ngập.

Rồi bảy giám mục bước ra làm nghi thức tước chức linh mục. Họ mặc cho Hus đủ bộ lễ phục, đặt chén thánh vào tay ông, rồi tước lại từng món, mỗi món một lời nguyền rủa. Họ cạo tóc đỉnh đầu ông để xóa dấu hàng giáo sĩ. Sau cùng, họ chụp lên đầu ông một chiếc mũ giấy chóp cao, vẽ ba con quỷ đang giằng xé một linh hồn, bên dưới có dòng chữ: “Đây là kẻ đầu sỏ lạc giáo”. Các giám mục đồng thanh tuyên bố: “Chúng ta trao nộp linh hồn ngươi cho ma quỷ”. Jan Hus điềm tĩnh đáp lại:

“Còn tôi, tôi phó dâng linh hồn tôi cho Chúa Giêsu Kitô rất nhân từ!”

Rồi các giáo sĩ giao ông cho chính quyền thành phố thi hành án.

Quân lính áp giải ông ra một bãi đất trống nằm bên ngoài cổng thành. Dọc đường đi, ông bước ngang qua nơi người ta đang chất đống đốt cháy những cuốn sách do ông viết, và ông khẽ mỉm cười. Tới bên giàn thiêu, ông quỳ sụp xuống đất cầu nguyện thiết tha. Đao phủ trói chặt thân mình ông vào cây cột gỗ bằng dây thừng, rồi quấn thêm một sợi xích sắt nặng nề quanh cổ ông. Khi những bó củi khô đã được chất cao lên tận cằm, một viên quan đại thần của nhà vua phi ngựa tới, cất tiếng hỏi ông lần cuối cùng xem có chịu rút lại lời giảng hay không. Hus khẳng khái trả lời rằng hôm nay ông sẵn lòng đón nhận cái chết vì chân lý của Tin Mừng mà ông đã viết, đã dạy và đã rao giảng suốt cả cuộc đời mình.

Người ta châm lửa. Theo lời tường thuật của Peter thành Mladoňovice, một người bạn đồng hương có mặt tận mắt chứng kiến tại pháp trường, giữa lửa bốc cao, Hus đã hát lớn hai lần lời kinh: “Lạy Chúa Kitô, Con Thiên Chúa hằng sống, xin thương xót con”. Đến lần cất tiếng hát thứ ba, một cơn gió mạnh bất ngờ tạt ngọn lửa táp thẳng vào mặt ông, và tiếng hát tắt lịm giữa làn khói đặc. Khi ngọn lửa đã tàn hẳn, những người hành quyết cẩn thận thu gom toàn bộ tro tàn cùng mọi dấu vết còn sót lại, đem đổ xuống dòng sông Rhine, con sông lớn chảy ra từ chính mặt hồ nằm ngay cạnh thành phố, để người Séc không giữ được chút thánh tích nào mà tôn kính.

Hus trước hội đồng
Hus trước hội đồng

Đó là câu chuyện về một công đồng đã làm được điều mà suốt bốn mươi năm không ai làm nổi: chấm dứt cuộc Đại Ly giáo Tây phương. Và trớ trêu thay, cũng chính công đồng ấy đã đưa Jan Hus lên giàn thiêu.

Thành phố bên hồ

Như chương 82 đã kể, sau Công đồng Pisa năm 1409, Hội Thánh phương Tây có tới ba vị giáo hoàng cùng xưng mình là Đấng kế vị hợp pháp của Thánh Phêrô. Vua Sigismund ra sức thúc ép Gioan XXIII, vị giáo hoàng thuộc dòng Pisa, triệu tập một công đồng chung mới. Nơi được chọn là Constance, một thành phố nhỏ bên bờ hồ cùng tên, nơi Đức, Thụy Sĩ và Áo ngày nay giáp nhau.

Bên hồ Constance
Bên hồ Constance

Công đồng chính thức khai mạc vào tháng Mười Một năm 1414 và kéo dài suốt gần bốn năm trời. Từ khắp mọi miền châu Âu, các hồng y, giám mục, viện phụ, các bậc thầy giáo sư đại học cùng phái đoàn sứ thần của các vị vua chúa nườm nượp kéo về thành phố nhỏ bé này. Tháp tùng theo sau họ là cả một đoàn người đông đảo không kém: từ các thư ký, gia nhân, thương nhân, thợ thủ công cho đến đủ mọi hạng người mong bán được món hàng gì đó cho giới khách sang trọng. Một người dân Constance tên Ulrich Richental đi khắp nơi đếm và ghi lại mọi con số: theo ông, có lúc thành phố nhỏ này chứa tới hơn bảy mươi ngàn người, trong đó có cả hơn bảy trăm phụ nữ làm nghề mua vui, và phải lo cả cỏ khô cho khoảng ba mươi ngàn con ngựa. Cuốn biên niên sử có tranh vẽ của ông vẫn còn đến nay, và những bức tranh màu ấy cho thấy các con phố ven hồ lúc nào cũng chật cứng người.

Thành phố đón đại biểu
Thành phố đón đại biểu

Đêm Giáng Sinh năm 1414, Vua Sigismund ngồi thuyền vượt mặt hồ giá buốt để kịp tới Constance. Trong Thánh lễ nửa đêm hôm ấy, nhà vua khoác áo phó tế, đứng lên công bố bài Tin Mừng Giáng Sinh: “Thời ấy, Hoàng đế Augustô ra chiếu chỉ…”.

Công đồng Constance biểu quyết theo một cách chưa từng có: các nghị phụ không bỏ phiếu từng người, mà bỏ phiếu theo từng “quốc gia”, bao gồm người Ý, người Pháp, người Đức, người Anh, và đến năm 1416 có thêm người Tây Ban Nha sau khi các vị vua nước này từ bỏ vị giáo hoàng cứng cỏi Bênêđictô XIII. Mỗi nhóm họp riêng và chỉ có một lá phiếu: cách này nhằm ngăn các giám mục người Ý, vốn chiếm số lượng áp đảo và phần lớn do chính Gioan XXIII bổ nhiệm, dùng số đông lấn át cả công đồng.

Vị Giáo hoàng trốn trong đêm

Gioan XXIII tìm đến Constance với niềm hy vọng tràn trề rằng công đồng sẽ công nhận ngài là vị giáo hoàng chân chính duy nhất. Thế nhưng, chẳng bao lâu sau ngài nhận ra mình đã tính toán lầm to: các nghị phụ yêu cầu cả ba vị giáo hoàng đương nhiệm phải đồng loạt từ chức, đồng thời những bản danh sách kê khai hàng loạt tội trạng nặng nề của ngài, từ tội buôn thần bán thánh, ngoại tình cho đến cả tội giết người, bắt đầu chuyền tay khắp thành phố.

Đêm ngày 20 tháng Ba năm 1415, lợi dụng lúc toàn thể cư dân trong thành đang mải mê kéo đi xem một cuộc đấu võ hiệp sĩ do Công tước Friedrich xứ Áo đứng ra tổ chức, Gioan XXIII liền cải trang thành một người giữ ngựa nghèo khổ, khoác chiếc áo choàng màu xám trùm kín đầu rồi lén lút lẻn trốn ra khỏi Constance. Ngài chạy tới thành Schaffhausen, nơi vị công tước đã chuẩn bị sẵn chỗ trú ẩn, với toan tính rằng một khi vắng mặt giáo hoàng thì công đồng sẽ tự động tan rã.

Cuộc rời thành trong đêm
Cuộc rời thành trong đêm

Thế nhưng công đồng đã không tan rã. Ngày 6 tháng Tư năm 1415, các nghị phụ ban hành một sắc lệnh lịch sử, gọi theo hai chữ Latinh mở đầu là Haec Sancta, nghĩa là “Công đồng Thánh này”. Sắc lệnh tuyên bố rằng công đồng này, nhóm họp hợp pháp trong Chúa Thánh Thần, là công đồng chung đại diện toàn thể Hội Thánh Công giáo, nhận quyền bính trực tiếp từ Đức Kitô; do đó mọi người thuộc bất kỳ phẩm trật nào, kể cả chính Đức Giáo hoàng, đều phải vâng phục công đồng trong những việc về đức tin, về chấm dứt ly giáo và canh tân Hội Thánh.

Không lâu sau, Gioan XXIII bị bắt lại và giam lỏng gần Constance. Ngày 29 tháng Năm, công đồng truất phế ngài: ngài cúi đầu chấp nhận, không kháng cự. Về sau, Đức Martinô V cho ngài làm hồng y, giám mục giáo phận Frascati, và ngài qua đời bình an ở Florence năm 1419. Ngôi mộ của ngài trong nhà rửa tội thành Florence, do hai nhà điêu khắc lừng danh Donatello và Michelozzo chế tác, có khắc một dòng chữ Latinh khiêm hạ: “Gioan, trước kia là giáo hoàng”. Đến năm 1958, khi Hồng y Angelo Roncalli được bầu làm giáo hoàng, ngài chọn lại tông hiệu Gioan XXIII vì coi vị Gioan thời Pisa chỉ là ngụy giáo hoàng. Hội Thánh ngày nay cũng xếp thứ tự lịch sử theo cách ấy.

Trong khi đó, Đức Grêgôriô XII, vị giáo hoàng thuộc dòng Rôma lúc bấy giờ đã gần chín mươi tuổi, đã làm điều cả Hội Thánh mong suốt tám năm. Ngài phái đặc sứ Carlo Malatesta đến Constance: vị đặc sứ đọc một văn thư trong đó chính Đức Grêgôriô triệu tập công đồng này, nhằm bảo toàn tính hợp pháp liên tục của dòng kế vị Rôma, rồi đọc tiếp lá đơn từ nhiệm của ngài. Ngày 4 tháng Bảy năm 1415, Đức Grêgôriô XII thôi làm giáo hoàng; ngài được phong hồng y và an nghỉ trong Chúa năm 1417.

Lời từ chức vì hiệp nhất
Lời từ chức vì hiệp nhất

Lúc này chỉ còn Bênêđictô XIII, cụ già Pedro de Luna gốc vùng Aragon, vẫn khăng khăng không chịu. Vua Sigismund lặn lội tới tận Perpignan ở miền nam nước Pháp để thuyết phục ông nhưng đành ra về tay không. Tuy nhiên, các vị vua Tây Ban Nha, những chỗ dựa cuối cùng còn nâng đỡ cho ông, đã bỏ ông trong Hiệp ước Narbonne cuối năm 1415, một phần nhờ lời giảng của Thánh Vinh Sơn Ferrer. Ngày 26 tháng Bảy năm 1417, công đồng truất phế Bênêđictô XIII: ông lão cô độc lui về lâu đài Peñíscola cheo leo trên một mỏm đá nhô ra biển ở vùng Valencia, sống ở đó đến khi qua đời năm 1423, vẫn một mực coi mình là giáo hoàng chân chính duy nhất, bên một nhúm hồng y trung thành. Tòa lâu đài ấy nay vẫn còn nguyên, du khách vẫn leo lên thăm được.

Ngày 8 tháng Mười Một năm 1417, hai mươi ba hồng y cùng sáu đại biểu của mỗi quốc gia bước vào mật nghị trong hội trường thương nhân cạnh bến cảng Constance. Tòa nhà ấy nay vẫn còn. Ba ngày sau, đúng lễ Thánh Martinô thành Tours, mật nghị bầu Hồng y Ôđônê Colonna, người Rôma, làm Giáo hoàng. Ngài chọn tông hiệu là Martinô V: sau bốn mươi năm chia lìa, Hội Thánh phương Tây cuối cùng lại có một người cha chung, dẫu phải đợi đến năm 1420 Đức Martinô mới vào được Rôma.

Tin bầu Martinô V
Tin bầu Martinô V

Tờ giấy thông hành

Còn số phận của Jan Hus thì sao?

Ông đặt chân tới Constance vào ngày 3 tháng Mười Một năm 1414, sớm hơn cả nhà vua, và tạm trọ trong ngôi nhà của một bà góa tốt bụng tên là Fida. Thế nhưng chỉ ba tuần sau đó, các vị hồng y mời ông đến để trao đổi giáo lý rồi bất ngờ bắt giữ không cho ông trở về nữa. Họ tống giam ông xuống căn hầm ẩm thấp tối tăm của tu viện dòng Đa Minh nằm trên một hòn đảo nhỏ giữa hồ, ngay sát bên cạnh khu nhà vệ sinh của tu viện: trong điều kiện khắc nghiệt ấy, Hus nhanh chóng ngã bệnh nặng, lên cơn sốt cao liên miên và ho ra máu.

Jan Hus tại Praha
Jan Hus tại Praha

Khi Vua Sigismund tới Constance và hay tin, nhà vua vô cùng tức giận vì cảm thấy danh dự quân vương của mình bị xúc phạm nặng nề, thậm chí dọa sẽ bỏ công đồng mà ra về. Tuy nhiên, các nghị phụ đã thuyết phục nhà vua rằng lời hứa bảo đảm dành cho một kẻ lạc giáo thì không có giá trị ràng buộc phải giữ, và nếu nhà vua cứ khăng khăng che chở cho Hus thì công đồng sẽ tan vỡ, cuộc Đại ly giáo sẽ chẳng bao giờ có thể chấm dứt. Cuối cùng, Sigismund đành nhượng bộ: tờ giấy thông hành bảo đảm bằng danh dự hoàng gia bỗng chốc biến thành một tờ giấy lộn vô giá trị. Tháng Chín năm 1415, hai tháng sau cái chết của Hus, công đồng còn ra phán quyết rằng giấy bảo đảm của một vương hầu trần thế không thể ngăn cản một phiên tòa xét xử về tội lạc giáo.

Hơn một trăm bức thư của Jan Hus còn giữ được đến nay, nhiều lá viết từ xà lim lạnh lẽo ở Constance gửi về cho bạn bè, sinh viên và giáo dân ở Praha.

Tuần đầu tháng Sáu năm 1415, Hus bị dẫn ra trước công đồng ba lần. Người ta đọc to những đoạn trích từ sách của ông: trong đó có những đoạn trích dẫn chính xác, có những đoạn bị cắt xén bóp méo, và có cả những đoạn mà ông chưa từng bao giờ viết ra. Mỗi lần Hus mở lời giải thích, cả hội trường lại la ó át tiếng ông. Công đồng đòi ông rút lại tất cả. Hus điềm đạm đáp rằng ông sẵn sàng rút lại bất cứ điều gì người ta dùng Kinh Thánh chứng minh được là sai; nhưng ông không thể thề bác bỏ những điều mình chưa hề giảng, bởi làm như thế là thề gian, và cũng không thể gọi là sai những điều lương tâm ông tin chắc là chân lý, bởi làm thế là nói dối trước mặt Thiên Chúa.

Nhiều nghị phụ là những nhà thần học đạo đức, đứng đắn: thậm chí có những vị từng can đảm tuyên bố công đồng đứng trên cả giáo hoàng. Thế nhưng, đứng trước Hus, các ngài không tài nào hiểu nổi làm sao một vị linh mục lại dám đặt tiếng nói lương tâm cá nhân của mình lên trên phán quyết chung của cả Hội Thánh; ngược lại, bản thân Hus cũng không sao hiểu nổi làm sao Hội Thánh của Chúa lại có thể ép buộc ông phải chối bỏ điều ông xác tín là chân lý, đồng nghĩa với việc ép ông phải nói dối trước tôn nhan Thiên Chúa.

Rồi ngày 6 tháng Bảy đã tới như đầu chương đã kể. Đời sau còn truyền thêm những giai thoại quanh giờ cuối của ông: người ta kể rằng đứng bên giàn thiêu, thấy một bà lão quê lom khom ôm bó củi tới góp thêm vào đống lửa, Hus đã kêu lên: “Ôi, sự đơn sơ thánh thiện!”; chuyện khác kể ông từng nói trước rằng hôm nay người ta nướng một con ngỗng, trong tiếng Séc, chữ Hus có nghĩa là “con ngỗng”, nhưng một trăm năm sau sẽ có một con thiên nga mà người ta không thể nào thiêu nổi. Cả hai giai thoại thật ra chỉ có sau khi ông qua đời.

Mười tháng sau cái chết của Hus, vào ngày 30 tháng Năm năm 1416, người bạn tri kỷ của ông là Hiêrônimô thành Praha, học giả từng sang Oxford sao chép các tác phẩm của Wycliffe, cũng bị đưa lên giàn thiêu tại chính địa điểm này. Vào mùa thu năm trước, trước áp lực khủng khiếp của ngục tù, Hiêrônimô từng có lúc yếu lòng chùn bước và ký giấy rút lại lời giảng của mình, nhưng sau đó ông đã can đảm thu hồi lại bản tuyên bố rút lui ấy. Nhà nhân văn học nổi tiếng người Ý là Poggio Bracciolini có mặt chứng kiến phiên tòa hôm ấy đã viết một bức thư lừng danh bày tỏ lòng khâm phục sâu sắc trước khí phách anh dũng cùng tài hùng biện tuyệt vời của Hiêrônimô khi bình thản đón nhận cái chết. Ngày nay tại thành phố Constance, một tảng đá lớn vẫn được đặt trang trọng để đánh dấu vị trí giàn thiêu năm xưa, và ngôi nhà nơi Jan Hus từng tạm trọ cũng đã trở thành một bảo tàng lịch sử nhỏ.

Gần sáu thế kỷ sau, năm 1999, nhân một hội nghị quốc tế về Jan Hus tại Rôma, Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II đã bày tỏ “nỗi tiếc nuối sâu xa về cái chết tàn nhẫn đã giáng xuống Gioan Hus”, và ca ngợi lòng can đảm của ông trước cái chết cùng sự ngay thẳng trong đời ông: dẫu giáo thuyết của Hus không được Hội Thánh chuẩn nhận, Mẹ Hội Thánh đã nhìn lại trang sử bi thương ấy với tấm lòng xót thương và hòa giải.

Những cỗ xe chiến của Žižka

Tin dữ Jan Hus bị thiêu sống truyền về xứ Bohemia hệt như một mồi lửa ném thẳng vào đống rơm khô. Ngay ngày 2 tháng Chín năm 1415, bốn trăm năm mươi hai nhà quý tộc thuộc hai vùng Bohemia và Moravia đã cùng nhau đóng ấn vào một bức kháng thư gửi thẳng tới Công đồng Constance, kịch liệt phản đối hành động hành quyết Hus. Những người đi theo phong trào của Hus lập tức chiếm giữ các ngôi nhà thờ tại địa phương và tổ chức cho toàn thể giáo dân được rước lễ dưới cả hai hình bánh và rượu.

Đến ngày 30 tháng Bảy năm 1419 tại thủ đô Praha, giọt nước đã tràn ly: một đám đông người theo Hus xông vào tòa thị chính, ném bảy ủy viên hội đồng thành phố qua cửa sổ xuống đường, tất cả đều chết, sử sách gọi biến cố này là vụ ném người qua cửa sổ lần thứ nhất ở Praha, chính thức châm ngòi cho cuộc chiến tranh tôn giáo đẫm máu.

Người đứng lên lãnh đạo quân đội của những người theo Hus là một hiệp sĩ có vóc dáng nhỏ bé, tuổi đã luống và bị chột một bên mắt tên là Jan Žižka. Với tài năng quân sự thiên bẩm, ông đã cải biến những chiếc xe bò chở hàng mộc mạc của người nông dân thành một loại vũ khí chiến đấu lợi hại chưa từng thấy bao giờ: những chiếc xe gỗ được đóng gia cố thêm các tấm ván sồi dày dặn, xếp nối đuôi nhau thành một vòng tròn khép kín và khóa chặt bằng dây xích sắt, biến thành một tòa pháo đài di động kiên cố ngay giữa đồng trống. Ẩn nấp an toàn bên trong vòng xe ấy là những người nông dân chân lấm tay bùn, tay nắm chắc những cây đập lúa bọc sắt nhọn, cung nỏ và cả những khẩu súng hỏa mai thô sơ đầu tiên của châu Âu: mỗi khi đội kỵ binh hiệp sĩ mặc giáp sắt nặng nề của đối phương thúc ngựa lao vào công phá vòng xe, họ liền bị kéo ngã nhào khỏi lưng ngựa và bị tiêu diệt gọn. Trong tiếng Séc, loại doanh trại chiến xa lưu động này được gọi là tábor, và chính từ ngữ ấy đã trở thành tên gọi của thị trấn kiên cố trên đồi Tábor, đại bản doanh của nhóm những người theo Hus mang tư tưởng cấp tiến nhất. Tiếng Séc thời bấy giờ gọi loại súng cầm tay nhỏ bé ấy là píšťala, nghĩa đen là “cây sáo” hay “cái ống”, và nhiều nhà ngôn ngữ học cho rằng đó chính là cội nguồn của chữ “pistol”, tức khẩu súng lục, trong các ngôn ngữ phương Tây ngày nay.

Chuẩn bị xe phòng thủ
Chuẩn bị xe phòng thủ

Năm 1420, yêu sách của phong trào được gom lại thành bốn điểm, gọi là Bốn Điều Khoản Praha: thứ nhất, được tự do rao giảng Lời Chúa; thứ hai, mọi tín hữu đều được quyền rước lễ dưới cả hai hình bánh và rượu; thứ ba, hàng giáo sĩ phải từ bỏ mọi của cải giàu sang và quyền lực cai trị trần thế; và thứ tư, mọi tội lỗi công khai đều phải bị chính quyền hợp pháp trừng phạt nghiêm minh. Hai điều khoản đầu tiên chính là những đòi hỏi mà phong trào của Hus đã nêu lên ngay từ những ngày khởi đầu.

Suốt từ năm 1420 đến năm 1431, Đức Giáo hoàng Martinô V cùng với Vua Sigismund đã liên tiếp phát động tới năm cuộc thập tự chinh quy mô lớn nhằm đè bẹp vùng Bohemia, thế nhưng cả năm cuộc viễn chinh ấy đều chuốc lấy thất bại thảm hại. Ngay trong chiến dịch đầu tiên vào tháng Bảy năm 1420, chính Vua Sigismund đã dẫn đầu đại quân tiến đánh Praha, nhưng ngay trên ngọn đồi Vítkov nằm bên ngoài thành phố, chỉ vài ngàn nghĩa quân theo Hus dưới sự chỉ huy tài tình của Žižka đã đánh tan tác đạo quân hoàng gia. Sang năm 1421, Žižka bị thương mất nốt con mắt còn lại và rơi vào cảnh mù lòa hoàn toàn, vậy mà ông vẫn tiếp tục ngồi trên xe chỉ huy ba quân và chưa từng nếm mùi thất bại trong bất kỳ trận đánh nào cho đến khi qua đời vì dịch bệnh vào năm 1424. Năm 1431 tại Domažlice, cả một đạo quân thập tự hùng hậu vứt vũ khí tháo chạy khi vừa nghe văng vẳng từ xa tiếng người Hus hát bài thánh ca chiến trận của họ: quân thập tự chạy nhanh đến nỗi vị đặc sứ của Đức Giáo hoàng là Đức Hồng y Giuliano Cesarini suýt chút nữa thì rơi vào tay đối phương, phải vắt chân lên cổ mới thoát thân được.

Nhưng chiến tranh gieo tang thương cho cả đôi bên: quân Hus đốt phá tu viện, giết nhiều tu sĩ; quân thập tự thiêu làng mạc, giết dân Séc vô tội, đẩy hàng ngàn gia đình vào cảnh màn trời chiếu đất.

Rời ngôi làng thời chiến
Rời ngôi làng thời chiến

Chiếc chén thánh được chấp nhận

Sau nhiều năm giao tranh đẫm máu, rốt cuộc không bên nào có thể khuất phục được đối phương bằng lưỡi gươm. Vào năm 1431, một công đồng chung mới được triệu tập tại thành phố Basel; và lần này, thay vì dựng lên giàn thiêu như ở Constance, công đồng đã mở rộng cửa mời đại diện của người Hus đến để đối thoại chân thành. Phái đoàn Bohemia đã tới tham dự, được tôn trọng lắng nghe và được tự do trình bày trọn vẹn lập trường thần học của mình. Đúng vào giai đoạn này, nội bộ phong trào Hus cũng phân hóa sâu sắc dẫn đến cuộc nội chiến giữa phe ôn hòa và phe quá khích: nhóm ôn hòa mang tên gọi là Utraquist, bắt nguồn từ cụm từ Latinh sub utraque specie, nghĩa là “dưới cả hai hình”, tức rước lễ cả bánh lẫn rượu. Năm 1434, ở trận Lipany, phe Utraquist liên minh với quý tộc Công giáo đánh bại hẳn phe quá khích.

Ngày 5 tháng Bảy năm 1436, tại Jihlava, đặc sứ công đồng, Hoàng đế Sigismund và đại diện Bohemia ký bản thỏa ước mang tên Compactata: theo đó người Bohemia được rước lễ dưới cả hai hình. Đây là lần đầu tiên Hội Thánh phương Tây chấp thuận một thực hành phụng vụ mà mới chỉ hơn hai mươi năm trước còn bị kết án là lạc giáo. Năm 1462, Đức Piô II tuyên bố hủy thỏa ước này, nhưng người Bohemia vẫn giữ việc rước chén thánh đến tận thế kỷ XVII. Năm thế kỷ sau, Công đồng Vaticanô II cho phép giáo dân rước lễ cả hai hình trong nhiều hoàn cảnh mục vụ.

Cũng có những người theo Hus khước từ cả chiến tranh lẫn thỏa hiệp. Năm 1457, ở làng Kunvald, một nhóm tín hữu theo di sản của Hus và tư tưởng của Phêrô Chelčický, một nông dân đạo đức, tác giả tác phẩm Lưới đức tin, đã lập một cộng đoàn sống giản dị tên là Hiệp Nhất Anh Em, Unitas Fratrum. Họ không cầm vũ khí, không thề thốt, sống thanh bần và say mê đọc Kinh Thánh. Ba trăm năm sau, con cháu họ, được biết đến với tên gọi người Moravia, đến định cư ở Herrnhut bên Đức năm 1722; từ năm 1732, cộng đoàn nhỏ này cử người truyền giáo vượt biển tới vùng Caribê, đảo Greenland và miền nam châu Phi, thành một trong những phong trào truyền giáo sớm nhất của thế giới Tin Lành.

Thỏa thuận ở Jihlava
Thỏa thuận ở Jihlava
Cộng đoàn ở Kunvald
Cộng đoàn ở Kunvald

Công đồng hay Giáo hoàng?

Dẫu đã chấm dứt Đại ly giáo, Công đồng Constance vẫn để lại một câu hỏi hóc búa mà sắc lệnh Haec Sancta đã khơi ra, tựa như một khối thuốc nổ âm ỉ: ai mới là người nắm giữ quyền bính tối cao trong Hội Thánh, công đồng chung hay Đức Giáo hoàng?

Tháng Mười năm 1417, Công đồng Constance ban hành thêm sắc lệnh Frequens: từ nay công đồng chung phải họp định kỳ, kỳ tới sau năm năm, kỳ sau nữa sau bảy năm, rồi cứ mười năm một lần. Đức Martinô V tuân theo, triệu tập công đồng ở Pavia rồi ở Basel; nhưng cả ngài lẫn các giáo hoàng kế nhiệm không bao giờ chấp nhận rằng công đồng đứng trên giáo hoàng.

Chính Công đồng Basel, khai mạc năm 1431, chẳng bao lâu đã biến thành một cuộc giằng co quyền lực gay gắt kéo dài giữa một nhóm nghị phụ và Đức Giáo hoàng Êugêniô IV. Năm 1437, Đức Giáo hoàng quyết định dời địa điểm họp công đồng sang nước Ý để thuận tiện đón tiếp phái đoàn Giáo hội Hy Lạp sang bàn thảo chuyện hiệp nhất. Một bộ phận nghị phụ cực đoan tại Basel kiên quyết chống lệnh không chịu đi, tiếp tục ở lại tuyên bố phế truất Đức Êugêniô IV và tự ý bầu lên một vị ngụy giáo hoàng khác lấy hiệu là Felix V, tức Công tước Amadeus VIII xứ Savoy, gây thêm một cuộc ly giáo nhỏ lay lắt đến năm 1449 mới dứt.

Từ Basel hướng sang Ý
Từ Basel hướng sang Ý

Đến tháng Giêng năm 1460, Đức Giáo hoàng Piô II đã chính thức ban hành sắc chỉ Execrabilis, nghiêm cấm bất cứ ai được phép chống án từ phán quyết của Đức Giáo hoàng lên một công đồng chung. Trên phương diện pháp lý, thuyết công đồng tối thượng đã thất bại; thế nhưng ngọn lửa âm ỉ của tư tưởng ấy vẫn tiếp tục tồn tại trong tâm thức của nhiều giới tại Pháp và Đức, để rồi một thế kỷ sau, khi bị Tòa Thánh lên án, Martin Luther cũng sẽ lên tiếng đòi hỏi triệu tập một công đồng chung. Phải đợi đến năm 1870, Công đồng Chung Vaticanô I mới long trọng định tín rằng Đức Giáo hoàng nắm giữ quyền tài phán trọn vẹn và tối cao trên toàn thể Hội Thánh cùng với đặc sủng bất khả ngộ khi giảng dạy chính thức về đức tin và luân lý, khép lại cuộc tranh luận kéo dài nhiều thế kỷ đối với người Công giáo. Trong sử Hội Thánh, Constance vẫn được công nhận là Công đồng Chung hợp lệ, tính từ những phiên họp sau khi Đức Grêgôriô XII ra chiếu chỉ triệu tập.

Cô gái ở Domrémy

Trong hàng ngàn giáo sĩ về Constance năm ấy có một giáo sĩ người Pháp tên Pierre Cauchon, theo phái đoàn Công tước xứ Bourgogne. Khoảng mười lăm năm sau, tên ông ta sẽ gắn với một phiên tòa mà nước Pháp và cả Hội Thánh không bao giờ quên.

Vào những thập niên ấy, vương quốc Pháp và vương quốc Anh đang chìm sâu trong cuộc xung đột triền miên mà sử sách gọi là Chiến tranh Trăm Năm. Quân đội Anh cùng với đồng minh là phe Bourgogne đã chiếm đóng gần như toàn bộ miền bắc nước Pháp. Giữa lúc vận nước lâm nguy tưởng chừng tuyệt vọng, vào năm 1429, một cô gái nông dân mộc mạc khoảng mười bảy tuổi sinh trưởng tại ngôi làng nhỏ Domrémy tên là Jeanne, người mà cộng đồng Công giáo Việt Nam chúng ta vẫn quen gọi thân thương là Thánh nữ Gioan Đắc, đã tìm đến Thái tử Charles, người thừa kế ngai vàng nước Pháp. Cô kể rằng từ năm mười ba tuổi, cô thường nghe tiếng của Tổng lãnh Thiên thần Micae, Thánh nữ Catarina và Thánh nữ Margarita dặn cô lên đường giải vây Orléans và đưa thái tử về Reims làm lễ đăng quang. Sau nhiều tuần bị các nhà thần học của thái tử tra hỏi, cô được trao một bộ giáp sắt và một lá cờ trắng thêu hoa huệ: ngày 8 tháng Năm năm 1429, Orléans được giải vây; ngày 17 tháng Bảy, thái tử được xức dầu làm vua Charles VII trong Nhà thờ Chính tòa Reims, với Jeanne đứng ngay bên, tay nắm chặt lá cờ của mình.

Thế nhưng, chỉ một năm sau đó, vào ngày 23 tháng Năm năm 1430, quân đội Bourgogne đã bắt giữ được cô tại Compiègne rồi đem bán lại cho người Anh. Với âm mưu chứng minh cô là một mụ phù thủy tà đạo nhằm tước bỏ tính chính danh thiêng liêng của vị vua Pháp mà cô vừa đưa lên ngai vàng, người Anh đã giao nộp cô cho một tòa án giáo hội nhóm họp tại thành phố Rouen, đặt dưới quyền chủ tọa của chính Giám mục Pierre Cauchon.

Suốt nhiều tháng, những nhà thần học giỏi nhất Đại học Paris thay nhau dùng đủ lý lẽ hóc búa tra hỏi một cô gái quê không biết chữ. Vậy mà những câu trả lời hồn nhiên, sáng suốt của cô nhiều lần khiến cả tòa cứng họng. Có lần các thẩm phán đặt một câu hỏi gài bẫy: họ hỏi cô có biết chắc mình đang ở trong ơn nghĩa của Thiên Chúa hay không, một câu hỏi tiến thoái lưỡng nan, bởi nếu cô trả lời “có” thì sẽ lập tức bị khép vào tội kiêu ngạo tự phụ, vì theo thần học không ai có thể tự biết chắc điều đó nếu không có mặc khải riêng, còn nếu trả lời “không” thì chẳng khác nào tự thú nhận mình là kẻ tội lỗi bị Chúa ruồng bỏ. Biên bản của tòa hôm ấy còn giữ nguyên câu cô đáp:

“Nếu con chưa được ở trong ơn nghĩa của Chúa, xin Chúa thương đặt con vào đó; còn nếu con đã được ở trong ơn nghĩa của Chúa rồi, thì xin Chúa thương gìn giữ con mãi ở trong đó!”

Ngày 30 tháng Năm năm 1431, ở Quảng trường Chợ Cũ thành Rouen, cô bị thiêu sống vì tội lạc giáo tái phạm, khi mới chừng mười chín tuổi. Nhân chứng kể rằng giữa lửa, cô xin người ta giơ cao một cây thánh giá trước mắt mình, và cô kêu lớn danh thánh Chúa Giêsu cho đến hơi thở cuối cùng.

Hai mươi lăm năm sau cái chết oan nghiệt ấy, tuân theo sắc lệnh của Đức Giáo hoàng Callixtô III, một tòa án giáo hội mới đã chính thức mở lại hồ sơ vụ án và lắng nghe lời khai của hơn một trăm nhân chứng lịch sử. Vào ngày 7 tháng Bảy năm 1456, tòa án tuyên bố bản án năm 1431 là hoàn toàn vô hiệu, bất công và đầy rẫy gian dối: nàng Jeanne được Đức Giáo hoàng Piô X tôn phong chân phước vào năm 1909, và đến năm 1920 được Đức Giáo hoàng Bênêđictô XV long trọng tuyên phong hiển thánh. Một tòa án nhân danh Giáo hội đã kết án chết cô, nhưng rồi chính Mẹ Hội Thánh đã minh oan và tôn vinh sự thánh thiện của cô.

Công việc còn dang dở

Khi nhóm họp bên hồ năm 1414, Công đồng Constance tự đặt ra ba nhiệm vụ: chấm dứt cuộc Đại ly giáo, bảo vệ sự tinh tuyền của đức tin, và canh tân Hội Thánh “từ đầu cho đến các chi thể”, in capite et in membris. Việc thứ nhất, công đồng đã làm xong. Việc thứ hai, công đồng giải quyết bằng lửa giàn thiêu. Còn nhiệm vụ thứ ba, công cuộc canh tân nội bộ, thì hầu như vẫn chưa hề được chạm tới: các phái đoàn quốc gia bất đồng gay gắt về quyền lợi, và một khi đã bầu chọn được vị tân Giáo hoàng mới thì ai nấy đều chỉ nóng lòng muốn thu xếp hành lý trở về quê nhà. Đức Giáo hoàng Martinô V đành phải ký kết những bản thỏa ước riêng lẻ với từng quốc gia về một vài vấn đề cải tổ nhỏ, và công đồng chính thức bế mạc vào ngày 22 tháng Tư năm 1418.

Công việc còn dang dở
Công việc còn dang dở

Những vết thương nhức nhối trong đời sống Hội Thánh mà John Wycliffe và Jan Hus từng đau đáu tố cáo vẫn còn y nguyên đó: tình trạng lạm dụng việc rao bán ơn toàn xá, nạn mua bán chức thánh, cùng cảnh những vị giám mục chỉ biết hưởng thụ bổng lộc giàu sang mà suốt cả cuộc đời chưa từng một lần đặt chân về thăm giáo phận của mình. Cái đỏ mặt ngượng ngùng của Vua Sigismund năm xưa cũng còn sống dai dẳng hơn cả cuộc đời của ông: sử sách kể lại rằng vào năm 1521, khi Martin Luther đến tham dự Hội nghị Worms với giấy bảo đảm an toàn của hoàng đế trong tay, và các cận thần giục Hoàng đế Charles V cứ bắt giam ông như người xưa làm với Jan Hus, vị hoàng đế trẻ đã lắc đầu: ông không muốn phải đỏ mặt như Vua Sigismund.

Giấy bảo đảm lên đường
Giấy bảo đảm lên đường

Một trăm năm sau Constance, ở thị trấn nhỏ Wittenberg bên Đức, một tu sĩ dòng Augustinô ngồi lặng lẽ đọc cuốn sách của Jan Hus về Hội Thánh. Năm 1520, tu sĩ ấy viết cho một người bạn: “Tất cả chúng ta đều là những người đi theo tư tưởng của Hus mà không hề hay biết!” Tu sĩ ấy tên là Martin Luther.

Năm 1520, tu sĩ ấy viết cho một người bạn: “Tất cả chúng ta đều là những người đi theo tư tưởng của Hus mà không hề hay biết!” Tu sĩ ấy tên là Martin Luther.

Chương 85 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“Còn tôi, tôi phó dâng linh hồn tôi cho Chúa Giêsu Kitô rất nhân từ!”

Jan Hus, ngày 6 tháng Bảy năm 1415
Hus bị thiêu ở Constance, rồi Bohemia nổi lửa chiến tranh. Cùng thời, Jeanne rời Domrémy đi giải vây Orléans và bị xử ở Rouen.

Những người trong chương

  • Jan Hus · Hơn một trăm lá thư của ông còn lại, nhiều lá viết từ xà lim. Năm 1999, Đức Gioan Phaolô II bày tỏ nỗi tiếc nuối về cái chết của ông.
  • Gioan XXIII của Pisa · Mộ ông trong nhà rửa tội Florence, do Donatello và Michelozzo làm, khắc dòng chữ: “Gioan, trước kia là giáo hoàng.”
  • Jeanne d’Arc · Biên bản tòa án còn ghi lời cô. Bản án bị tuyên vô hiệu năm 1456; năm 1920 cô được tuyên thánh.

Nơi ấy hôm nay

  • Constance có tảng đá đánh dấu nơi thiêu Hus, và căn nhà ông từng trọ nay là bảo tàng nhỏ.
  • Tábor là thị trấn trên đồi ở miền nam Bohemia, mang tên chữ Séc chỉ trại xe.
  • Rouen có Quảng trường Chợ Cũ, nơi Jeanne bị thiêu. Nay ở đó có một nhà thờ mang tên thánh Gioan Đắc.

Muốn đọc thêm

Ulrich Richental, Biên niên sử Công đồng Constance · Thư của Poggio Bracciolini về Hiêrônimô thành Praha · Biên bản phiên xử Jeanne d’Arc

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 86

Florence, 1453 và “Rôma thứ ba”: khúc bi tráng cuối cùng của Đế quốc Đông La Mã

Sau mười lăm tháng tranh luận ở Florence, vì sao không ai ra đón đoàn giám mục trở về Constantinôpôli?

Khoảng 25 phút đọc