Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 86

Kiểm chứng chương 86: Florence, 1453 và “Rôma thứ ba”

Đọc xong chương 86, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: ta biết gì về những lời nói trong nhà thờ chính tòa Florence năm 1439, người ta biết thế nào về đêm cuối cùng của Constantinôpôli, và có thật Mátxcơva từng tự gọi mình là Rôma thứ ba không. Trang này trả lời những câu hỏi ấy. Nó lần ba câu chuyện của chương về nguồn của chúng, để bạn thấy chỗ nào chắc chắn, chỗ nào chỉ là lời truyền lại, chỗ nào các sử gia còn bàn.

Về Công đồng Florence, ta có các biên bản chính thức bằng tiếng Hy Lạp và tiếng Latinh. Ta còn có hồi ký của Silvestrô Syropoulos, một giáo sĩ Hy Lạp có mặt nhưng chống hiệp nhất. Joseph Gill, một linh mục Dòng Tên, đã viết cuốn nghiên cứu chuẩn, The Council of Florence (Công đồng Florence, 1959).

Về năm 1453 có bốn sử gia Byzantium sống qua biến cố, mỗi người một quan điểm: Đouka, Sphrantzes, Kritoboulos và Laonikos Chalkokondyles. Ngoài ra còn có nhật ký của Nicolò Barbaro, một thầy thuốc người Venise ở trong thành suốt cuộc vây. Bản tiếng Anh của các nguồn này có trong The Siege of Constantinople 1453: Seven Contemporary Accounts của J. R. Melville Jones (1972). Cuốn The Fall of Constantinople 1453 (Constantinôpôli thất thủ năm 1453) của Steven Runciman (1965) vẫn là cuốn dễ đọc nhất.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Ngày 6 tháng Bảy năm 1439

Mái vòm Brunelleschi. Giáo hoàng Êugêniô IV cung hiến nhà thờ chính tòa Florence ngày 25 tháng Ba năm 1436. Phần đèn lồng trên đỉnh mái vòm được làm sau. Chương viết kiến trúc sư “vừa hoàn thành ba năm trước”, đúng. Còn nói đó là “mái vòm lớn nhất thế giới thuở ấy” là cách người kể ước lượng.

Bessarion. Đa số nguồn ghi ông sinh năm 1403, một số ghi 1399 hoặc 1408. Ông làm tổng giám mục Nicêa từ năm 1437. Chương ghi ba mươi sáu tuổi, theo năm sinh 1403.

Sắc lệnh Laetentur caeli. Hai chữ đầu lấy từ một bài thánh vịnh, Thánh vịnh 96,11; chương dịch là “Trời hãy hân hoan”. Bạn có thể đối chiếu bản của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ trên ktcgkpv.org. Hồng y Cesarini đọc bản Latinh, Bessarion đọc bản Hy Lạp, rồi hai người ôm nhau. Bản gốc có chữ ký của cả hai bên nay giữ ở Thư viện Laurenziana, Florence. Văn bản có trong bộ Decrees of the Ecumenical Councils của Tanner.

“Gần bốn trăm năm”. Tính từ năm 1054 thì đúng là ba trăm tám mươi lăm năm, nên chương viết “gần”. Chương 67 kể câu chuyện năm 1054 và nói rõ rằng năm ấy không phải một lần đứt gãy dứt khoát.

Lần thử ở Lyon

Năm 1274. Chuyện công đồng Lyon nằm trong chương 71, chương về các công đồng Latêranô và những công đồng kế tiếp.

Micae VIII và đám tang. Ông mất tháng Mười Hai năm 1282. Con trai ông là Andrônikô II từ chối làm tang lễ Chính Thống cho cha, vì người cha đã nhận cuộc hiệp nhất. Sử gia Pachymeres, sống cùng thời, ghi lại. Chương kể đúng.

Hoàng đế đi xin cứu viện

Tình hình Byzantium. Đầu thế kỷ XV, đế quốc chỉ còn Constantinôpôli, vài hòn đảo và xứ Morea, tức bán đảo phía nam Hy Lạp, còn gọi là Peloponnese. Chương kể đúng.

Đến Venise. Hoàng đế đến Venise ngày 8 tháng Hai năm 1438. Thượng phụ Giuse II khoảng tám mươi tuổi, có nguồn nói lớn hơn. Phái đoàn khoảng bảy trăm người. Đúng là lần đầu một hoàng đế Byzantium và một thượng phụ Constantinôpôli cùng sang phương Tây gặp giáo hoàng.

Basel và Ferrara. Công đồng khai mạc ở Ferrara ngày 9 tháng Tư năm 1438. Tháng Giêng năm 1439, nó dời sang Florence vì dịch hạch và vì gia đình Medici nhận gánh chi phí. Chương kể đúng. Chương 85 kể về công đồng Basel.

Mười lăm tháng tranh luận

Đời sống của phái đoàn Hy Lạp. Syropoulos viết dài về tiền trợ cấp đến trễ, nỗi nhớ nhà và những sức ép. Vì ông chống hiệp nhất nên các sử gia đọc ông thận trọng, nhưng các nguồn khác xác nhận những chi tiết đời thường ấy. Chương kể đúng.

Bốn vấn đề. Chữ Filioque (chương 66), bánh không men hay có men (chương 65), luyện ngục, và quyền của giáo hoàng. Chương kể đúng.

“Từ Chúa Con” và “qua Chúa Con”. Sắc lệnh nói hai cách diễn tả ấy cùng một nghĩa. Các bản văn của Giáo phụ Hy Lạp được dùng nhiều nhất là của thánh Cyrillô thành Alêxanđria và thánh Maximô Người Tuyên xưng. Năm 1995, Hội đồng Tòa Thánh Cổ võ Hiệp nhất Kitô hữu công bố một văn kiện về các truyền thống Hy Lạp và Latinh liên quan đến việc Chúa Thánh Thần phát xuất, đi lại con đường cũ. Văn bản có trên vatican.va.

Bánh. Sắc lệnh nói cả hai thứ bánh đều thành sự. Chương kể đúng.

Quyền giáo hoàng. Điều kiện phải giữ nguyên quyền hạn và đặc ân của các thượng phụ Đông phương có ngay trong sắc lệnh. Chương kể đúng. Công đồng Vaticanô I về sau nhắc lại đoạn này (chương 131).

Thượng phụ Giuse II. Mất ngày 10 tháng Sáu năm 1439. Mộ ngài ở nhà thờ Santa Maria Novella (Đức Maria Tân Thánh) của dòng Đa Minh ở Florence, có bức tranh tường chân dung. Chương kể đúng. Một lá thư mang tên ngài, ủng hộ điều người Latinh dạy, được công bố sau khi ngài mất; nhiều học giả nghi lá thư ấy không thật.

Markô Eugenikô. Chương nói đúng: ông là giám mục duy nhất của phái đoàn Hy Lạp không ký. Vài người khác, như Isaias thành Stauropolis, đã rời Florence từ trước nên cũng không ký.

Những cuộc hiệp nhất khác. Bộ sưu tập của Tanner còn có các sắc lệnh cho người Armenia (1439, Exultate Deo) và cho người Kopt (1442, Cantate Domino), hai cuộc hiệp nhất mà chương nói không bền.

Những cuốn sách Hy Lạp

Gêmistô Plêthôn. Lúc ấy ông khoảng tám mươi tuổi và giảng ở Florence năm 1439. Chuyện Côsimô de’ Medici nghe ông rồi quyết định lập một nơi để đọc và dịch Platon có trong lời tựa của Marsilio Ficinô, người dịch Platon cho Côsimô, viết năm 1492, tức hơn năm mươi năm sau. Chương viết Ficinô “nhớ lại”, đúng mức chắc chắn. Các sử gia ngày nay còn nghi “Học viện Platon” có thật sự là một định chế hay không, như chương nói. Tên Plêthôn, nghe gần giống Platon, là biệt danh ông tự chọn, cũng như chương kể.

Bessarion. Được phong hồng y tháng Mười Hai năm 1439. Năm 1468, ông tặng thư viện của mình cho Venise. Theo văn bản trao tặng, thư viện có khoảng bảy trăm bốn mươi sáu bản chép tay, phần lớn bằng tiếng Hy Lạp; chương làm tròn thành khoảng bảy trăm năm mươi. Đây là nòng cốt của Thư viện Marciana.

Phục Hưng. Chương 87 kể. Các sử gia đồng ý rằng các học giả Hy Lạp góp phần vào thời Phục Hưng. Nhưng người Ý đã học tiếng Hy Lạp từ trước khi họ đến: Manuel Chrysoloras dạy tiếng ấy ở Florence từ năm 1397, như chương nhắc.

Ngày trở về

Ngày về. Phái đoàn về đến Constantinôpôli ngày 1 tháng Hai năm 1440. Đouka kể rằng khi các giám mục bước lên bờ, dân chúng hỏi công đồng ra sao và người Hy Lạp có thắng không, và các giám mục đáp rằng họ đã bán đức tin. Dân chúng có thái độ thù nghịch là điều chắc chắn. Chương viết “Không ai ra đón” là cách người kể tóm lại không khí ấy. Các chi tiết riêng như các linh mục từ chối dâng lễ chung hay các đan sĩ núi Athos cắt đứt với tòa thượng phụ là cách chương gói lại phản ứng rộng khắp đó; nguồn ở đây không bàn riêng từng chi tiết.

Rút chữ ký. Nhiều giám mục rút lại chữ ký, cả Đouka và Syropoulos đều ghi. Chương kể đúng.

Markô thành Êphêsô. Ông mất năm 1444. Hội Thánh Chính Thống tôn kính ông là thánh, mừng lễ ngày 19 tháng Giêng. Đoạn chương tả cách ông nghĩ dựa trên chính các tác phẩm của ông và ý kiến các sử gia, và nói công bằng về ông.

Ngày 12 tháng Mười Hai năm 1452. Văn kiện hiệp nhất được đọc trong Hagia Sophia, có hồng y Isiđôrô, sứ giả của giáo hoàng, hiện diện. Chương kể đúng.

Lời của Luca Nôtara. Câu nói rằng ông thà thấy chiếc khăn xếp của người Thổ giữa kinh thành còn hơn thấy chiếc mũ của giám mục Latinh có trong sử của Đouka. Chương viết đúng là Đouka “kể”. Các sử gia lưu ý Đouka không ưa Nôtara, như chương đã nói.

Varna. Trận đánh diễn ra ngày 10 tháng Mười Một năm 1444. Vua Władysław III của Ba Lan và Hungary tử trận, hồng y Cesarini cũng chết. Chương kể đúng.

Ngày 29 tháng Năm năm 1453

Mehmed II. Sinh tháng Ba năm 1432, nên lúc vây thành hai mươi mốt tuổi. Chương kể đúng.

Quân số. Các sử gia ngày nay ước tính quân Ottoman khoảng năm mươi đến tám mươi ngàn. Các nguồn thời ấy nói đến hai trăm ngàn hoặc hơn. Về phía giữ thành, Sphrantzes, người được hoàng đế giao đếm, ghi bốn ngàn chín trăm bảy mươi ba người Hy Lạp và khoảng hai ngàn người nước ngoài. Chương viết khoảng tám mươi ngàn, “theo con số người ta hay dùng”, và “có lẽ chỉ có bảy ngàn quân giữ thành”, đều nằm trong khoảng các ước tính. Runciman cũng kể về đội trưởng người Genova Giovanni Giustiniani, bị thương trong trận tấn công cuối.

Đại bác. Người thợ đúc tên Orban (hay Urban), người Hungary hoặc xứ Transylvania. Ông đã đem tài của mình chào mời hoàng đế Byzantium trước, nhưng hoàng đế không đủ tiền thuê. Những viên đạn đá nặng khoảng năm, sáu trăm ký, tức hơn nửa tấn. Tường thành có từ đầu thế kỷ V, thời Theodosius II (năm 413). Chương kể đúng.

Kéo thuyền qua đồi. Xảy ra ngày 22 tháng Tư năm 1453. Nhiều nguồn ghi, trong đó có Barbaro. Số thuyền khoảng bảy mươi. Chương kể đúng.

Buổi phụng vụ cuối cùng. Diễn ra tối ngày 28 tháng Năm ở Hagia Sophia. Chi tiết hoàng đế xin mọi người tha thứ có trong sử của Sphrantzes, nhưng nằm ở bản “dài” của sách ông, bản mà các học giả cho là được viết lại vào thế kỷ XVI. Chương kể theo truyền thống.

Cái chết của Constantinô XI. Các nguồn kể khác nhau. Không ai biết chắc ông chết thế nào, và thi hài ông không bao giờ được nhận ra. Chương nói đúng như vậy, và dùng chữ “người ta kể” cho cảnh ông cởi áo choàng lao vào giữa quân địch. Truyền thuyết Hy Lạp về một thiên thần biến ông thành tượng đá cẩm thạch, để ông sẽ trở lại, sống đến thế kỷ XX. Đó là truyền thuyết, không phải lịch sử.

Ba ngày cướp phá. Việc này theo luật chiến tranh thời ấy. Một số nguồn nói Mehmed cho dừng sớm hơn.

Buổi cầu nguyện đầu tiên. Mehmed vào Hagia Sophia chiều ngày 29 tháng Năm. Buổi cầu nguyện thứ Sáu đầu tiên là ngày 1 tháng Sáu năm 1453. Chương kể đúng. Justinianô đã xây lại và cung hiến Hagia Sophia năm 537 (chương 53). Năm 1934 nó thành bảo tàng, năm 2020 lại thành đền thờ Hồi giáo. Năm 2020, Đức Giáo hoàng Phanxicô nói ngài rất đau buồn vì việc đổi ấy.

“Caesar của Rôma”. Runciman và sử gia Kritoboulos kể Mehmed tự nhận danh hiệu này, như người thừa kế những hoàng đế mà ông vừa lật đổ.

Đời sống vẫn tiếp tục

Gennadiô Scholariô. Ông ủng hộ hiệp nhất ở Florence, rồi đổi ý sau khi về. Từ năm 1444, sau khi Markô thành Êphêsô mất, ông là người đứng đầu phe chống hiệp nhất. Ngày 6 tháng Giêng năm 1454, Mehmed II trao gậy mục tử cho ông. Chương kể đúng. Về sau Gennadiô viết lại cuộc trò chuyện với sultan về đức tin Kitô giáo thành một bản tuyên xưng đức tin ngắn.

Dân được bảo hộ. Chương 55 đã nói về thân phận dhimmi. Chế độ millet của Ottoman đặt thượng phụ Constantinôpôli làm người đứng đầu, trước triều đình, của mọi tín hữu Chính Thống. Chương kể đúng.

Gần bốn trăm năm. Hy Lạp độc lập năm 1830; Serbia, Romania và Bulgaria độc lập trong thế kỷ XIX. Chữ “gần bốn trăm năm” của chương đúng với Hy Lạp. Một số vùng, như Tiểu Á, còn dưới quyền Ottoman đến năm 1922. Các thượng phụ nay vẫn ở khu Phanar của Istanbul.

“Rôma thứ ba”

Isiđôrô. Người Hy Lạp, làm tổng giám mục Kyiv và toàn xứ Nga từ năm 1437, được phong hồng y tháng Mười Hai năm 1439. Tháng Ba năm 1441, ông về Mátxcơva và đọc tên giáo hoàng trong Thánh Lễ ở nhà thờ chính tòa trong điện Kremlin. Đại công tước Vaxili II cho giam ông ở đan viện Chudov. Ông trốn thoát và về Rôma. Chương kể đúng. Năm 1452 đến 1453 ông có mặt ở Constantinôpôli, bị thương và thoát được khi thành thất thủ.

Năm 1448. Các giám mục Nga chọn Giôna làm giáo chủ Mátxcơva mà không hỏi Constantinôpôli. Từ đó Giáo hội Nga trên thực tế tự trị. Chương kể đúng.

Xôphia Palaiologina. Con gái của Tôma Palaiologô, em vua Constantinô XI, nên là cháu gái của vị hoàng đế cuối cùng. Giáo hoàng Phaolô II và hồng y Bessarion sắp đặt cuộc hôn nhân năm 1472. Chương kể đúng.

Đại bàng hai đầu. Xuất hiện trên ấn của Ivan III từ khoảng năm 1497. Chương kể đúng.

Sa hoàng. Ivan IV, cháu nội Ivan III, được đăng quang sa hoàng năm 1547. Chữ tsar bắt nguồn từ Caesar. Chương kể đúng.

Philôthêô thành Pskov. Các thư của ông viết khoảng năm 1510 đến 1540, gửi đại công tước Vaxili III và các quan chức. Câu “Hai Rôma đã ngã, Rôma thứ ba đang đứng, và sẽ không có Rôma thứ tư.” là dạng thường được trích từ các thư ấy. Chương kể đúng, kể cả lời nhắc rằng lúc đầu đó là lời cảnh báo nhiều hơn là một cương lĩnh chính trị. Chương nêu thời gian khoảng 1510 đến 1520 và vài năm sau đó.

Thượng phụ Mátxcơva. Lập năm 1589. Chương kể đúng.

Khép lại một thời đại

Năm 800. Xem chương 59 (Giáng Sinh năm 800).

Gutenberg. Cuốn Kinh Thánh bốn mươi hai dòng của ông in xong khoảng năm 1454 đến 1455. Bạn nên biết người Triều Tiên đã in sách bằng chữ kim loại rời từ năm 1377, trong cuốn Jikji. Gutenberg là người đầu tiên làm điều ấy ở châu Âu, và cách in của ông lan ra khắp thế giới. Chương 87 kể tiếp.

Côlômbô năm 1492. Xem chương 89. Năm 1517. Xem chương 91.

Đoạn nhìn lại Thời đại IV. Đây là suy nghĩ riêng của người kể.

Những người trong chương

Giulianô Cesarini, hồng y đọc bản Latinh ở Florence và chết ở Varna.

Bessarion, tổng giám mục Nicêa, về sau là hồng y.

Gioan VIII Palaiologô, hoàng đế Byzantium ở Florence.

Êugêniô IV, giáo hoàng.

Micae VIII, hoàng đế Byzantium chấp nhận hiệp nhất ở Lyon. Andrônikô II, con trai ông.

Giuse II, thượng phụ Constantinôpôli.

Markô Eugenikô, tổng giám mục Êphêsô.

Gêmistô Plêthôn, triết gia. Marsilio Ficinô, người dịch Platon.

Côsimô de’ Medici, chủ ngân hàng cai trị Florence.

Luca Nôtara, đại thần Byzantium.

Đouka và Sphrantzes, các sử gia Byzantium.

Mehmed II, sultan Ottoman.

Orban, thợ đúc đại bác.

Constantinô XI, hoàng đế Byzantium cuối cùng. Giovanni Giustiniani, đội trưởng người Genova.

Gennadiô Scholariô, thượng phụ dưới thời sultan.

Isiđôrô, tổng giám mục Kyiv và hồng y.

Vaxili II, đại công tước Mátxcơva.

Ivan III, đại công tước Mátxcơva. Xôphia Palaiologina, vợ ông.

Philôthêô, đan sĩ ở Pskov.

Gutenberg, thợ in ở Mainz.

Những nơi trong chương

Florence, với nhà thờ chính tòa và Santa Maria Novella. Venise, với Thư viện Marciana. Ferrara. Lyon. Constantinôpôli, với Hagia Sophia và cảng Sừng Vàng. Núi Athos. Varna. Mátxcơva, với điện Kremlin. Pskov. Kyiv. Mainz.

Đọc thêm

Nếu chỉ đọc một văn bản, hãy đọc sắc lệnh Laetentur caeli trong bộ Decrees of the Ecumenical Councils của Tanner: ngắn, mở đầu bằng một câu thánh vịnh, và cho thấy hai Hội Thánh đã gần nhau đến mức nào. Nếu muốn một cuốn sách, cuốn của Runciman về năm 1453 đọc như một câu chuyện mà vẫn bám sát các nguồn. Còn về chính công đồng, cuốn của Joseph Gill là nghiên cứu chuẩn.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 53 (Constantinôpôli năm 553 và bóng Justinianô), chương 55 (Khi Hồi giáo trỗi dậy), chương 59 (Giáng Sinh năm 800), chương 62 (Những bến bờ phương Bắc và phép rửa ở Kyiv), chương 65 và 66 (bánh không men và Filioque), chương 67 (Mùa hè năm 1054), chương 70 (Sau 1099: Edessa, Hattin và thảm kịch 1204), chương 71 (Các Công đồng Latêranô, nơi có công đồng Lyon), chương 85 (Constance, 1415), chương 87 (Máy in và thời Phục Hưng), chương 131 (Công đồng Vaticanô I) và chương 173 (Lêô XIV, từ Chicago đến Chiclayo, nơi kể chuyến đi İznik năm 2025).

Trở lại chương 86