Bỏ qua, tới nội dung
Năm 1438–1453 · Florence và Constantinôpôli

Chương 86

Florence, 1453 và “Rôma thứ ba”: khúc bi tráng cuối cùng của Đế quốc Đông La Mã

Năm 1438–1453 · Florence và Constantinôpôli

Giáo hoàng Nhiều đờiHoàng đế Nhiều đời

Ngày 6 tháng Bảy năm 1439, ở Florence nước Ý, dưới mái vòm mới của nhà thờ chính tòa, mái vòm lớn nhất thế giới thuở ấy, vừa được kiến trúc sư Brunelleschi hoàn thành ba năm trước, hai vị giáo phẩm cùng bước lên tòa giảng.

Năm ấy, nơi ấy

Năm 1274–1589

  1. Lyon
  2. Venise
  3. Ferrara
  4. Florence
  5. Constantinôpôli
  6. Mátxcơva
  7. Pskov
Từ Florence, văn kiện hiệp nhất đến Constantinôpôli rồi thất bại. Constantinôpôli thất thủ năm 1453; Mátxcơva tự nhận là Rôma thứ ba.
Bắt đầu đọc

Chương 86

Năm 1438–1453 · Florence và Constantinôpôli

Nơi chốn
Lyon, Venise, Ferrara, Florence, Constantinôpôli, Mátxcơva, Pskov
Giáo hoàng
Nhiều đời
Hoàng đế
Nhiều đời

Ngày 6 tháng Bảy năm 1439, ở Florence nước Ý, dưới mái vòm mới của nhà thờ chính tòa, mái vòm lớn nhất thế giới thuở ấy, vừa được kiến trúc sư Brunelleschi hoàn thành ba năm trước, hai vị giáo phẩm cùng bước lên tòa giảng.

Một vị là Đức Hồng y Giulianô Cesarini, người Ý; vị kia là Đức Tổng Giám mục Bessarion của tòa Nicêa, một học giả Hy Lạp uyên bác, khi ấy mới ba mươi sáu tuổi. Hai vị cùng đọc một văn kiện lịch sử: Đức Hồng y Cesarini đọc bằng tiếng Latinh, còn Đức Tổng Giám mục Bessarion đọc bằng tiếng Hy Lạp. Văn kiện mở đầu bằng hai chữ trích sách Thánh Vịnh: Laetentur caeli, “Trời hãy hân hoan”, loan báo rằng bức tường ngăn cách Hội Thánh phương Tây và phương Đông suốt bao thế kỷ nay đã bị phá đổ.

Vừa dứt lời đọc, hai vị mục tử liền ôm chầm lấy nhau trong niềm xúc động nghẹn ngào. Ngồi uy nghi trên ngai vàng đối diện với ngai của Đức Giáo hoàng Êugêniô IV là Hoàng đế Đông La Mã Gioan VIII Palaiologô. Các vị giám mục Hy Lạp lần lượt tiến lên, cúi mình hôn bàn tay của Đức Giáo hoàng trong tình hiệp thông huynh đệ; còn người dân thành Florence đứng chật kín cả ngôi thánh đường đã bật khóc vì vui sướng.

Đã gần bốn trăm năm kể từ mùa hè năm 1054, khi hai Giáo hội Đông và Tây giáng vạ tuyệt thông cho nhau như chương 67 đã kể. Khoảnh khắc ấy, Đông và Tây dường như đã thật sự về lại làm một.

Thế nhưng, niềm vui ấy ngắn chẳng tày gang: chỉ mười bốn năm sau, kinh thành Constantinôpôli vĩnh viễn không còn nữa, và bản thỏa ước hiệp nhất ấy cũng tan theo mây khói.

Lần thử ở Lyon

Cuộc hội ngộ ở Florence không phải lần hàn gắn đầu tiên giữa Đông và Tây.

Vào năm 1274, tại Công đồng Chung Lyon bên nước Pháp, phái đoàn sứ thần của Hoàng đế Đông La Mã Micae VIII đã long trọng tuyên đọc bản Kinh Tin Kính có thêm chữ Filioque và chính thức nhìn nhận quyền tối thượng của Đức Giáo hoàng. Nhà vua chấp nhận bước đi ấy chủ yếu vì lo sợ các vị quân vương phương Tây sẽ lại kéo đại quân sang đánh chiếm Constantinôpôli hệt như thảm họa Thập tự chinh năm 1204. Thế nhưng, khi các sứ thần trở về quê hương, toàn thể hàng giáo sĩ, các đan sĩ và đông đảo dân chúng Byzantium đều kịch liệt phản đối. Sự chia rẽ nội bộ sâu sắc đến nỗi khi Hoàng đế Micae VIII qua đời vào tháng Mười Hai năm 1282, chính con trai ruột của ông là Andrônikô II đã thẳng thừng từ chối không cho cử hành tang lễ Kitô giáo cho cha mình: một vụ tai tiếng đau lòng được sử gia đương thời Pachymeres ghi chép lại. Cuộc hiệp nhất ở Lyon tan rã nhanh chóng.

Hai tiếng kinh tại Lyon
Hai tiếng kinh tại Lyon

Hoàng đế đi xin cứu viện

Một trăm sáu mươi năm sau biến cố Lyon, Đế quốc Byzantium lừng lẫy thuở nào giờ đây chỉ còn là một cái bóng mờ nhạt của chính mình. Đạo quân người Thổ Ottoman, xuất phát từ vùng Tiểu Á, đã lần lượt đánh chiếm gần như toàn bộ bán đảo Balkan và siết chặt vòng vây quanh Constantinôpôli từ mọi phía. Lãnh thổ của đế quốc hùng mạnh xưa kia nay bị thu hẹp lại chỉ còn vỏn vẹn một thành phố kinh đô cùng vài mảnh đất nhỏ rời rạc ở Hy Lạp, chủ yếu là xứ Morea nằm ở phía nam bán đảo Peloponnese.

Hoàng đế Gioan VIII hiểu hơn ai hết: không có viện binh phương Tây, kinh thành ngàn năm của cha ông sẽ mất; và các vua phương Tây sẽ không gửi quân chừng nào hai Hội Thánh còn chia rẽ.

Tháng Hai năm 1438, nhà vua tới Venise cùng Thượng phụ Constantinôpôli là cụ Giuse II, khi ấy đã khoảng tám mươi tuổi, và một phái đoàn khoảng bảy trăm người: giám mục, đan sĩ, học giả và quan lại. Đây là lần đầu tiên một hoàng đế Byzantium và một Thượng phụ Constantinôpôli cùng vượt biển sang phương Tây gặp Đức Giáo hoàng.

Đoàn khách Đông phương đến Italia
Đoàn khách Đông phương đến Italia
Phái đoàn Byzantium vượt biển
Phái đoàn Byzantium vượt biển

Lúc ấy ở Basel vẫn còn một công đồng chống Đức Êugêniô IV. Cả hai bên đều mời phái đoàn Hy Lạp về phe mình, và người Hy Lạp chọn Đức Giáo hoàng. Đức Êugêniô IV triệu tập công đồng của ngài tại thành Ferrara, chính thức khai mạc vào ngày 9 tháng Tư năm 1438; sau đó, đến tháng Giêng năm 1439, vì dịch bệnh và ngân khố cạn, Đức Giáo hoàng dời công đồng sang Florence, nơi gia tộc ngân hàng Medici sẵn lòng gánh chi phí ăn ở.

Mười lăm tháng tranh luận

Suốt mười lăm tháng trời ròng rã, các nghị phụ Đông phương và Tây phương ngồi đối diện nhau trong những phiên thảo luận căng thẳng, nơi từng câu từng chữ đều phải chuyển ngữ qua các thông ngôn viên. Sống lưu lạc nơi đất khách quê người, phái đoàn Hy Lạp luôn mang nặng nỗi nhớ nhà và rơi vào cảnh thiếu thốn trăm bề: họ phải sống dựa vào khoản tiền trợ cấp của Đức Giáo hoàng, mà khoản tiền ấy lại thường xuyên đến trễ. Một giáo sĩ Hy Lạp có mặt tại hội nghị là Silvestrô Syropoulos về sau đã viết lại cuốn hồi ký đầy ắp những lời than vãn về cảnh ngộ khốn khó ấy. Ông chống cuộc hiệp nhất nên các sử gia đọc ông thận trọng, nhưng nhiều nguồn khác cũng xác nhận đời sống vất vả hằng ngày của phái đoàn.

Qua người phiên dịch
Qua người phiên dịch

Hai bên tranh luận quanh bốn vấn đề đã làm Đông và Tây xa cách nhiều thế kỷ:

  • Chữ Filioque trong Kinh Tin Kính: Hội Thánh phương Tây thêm vào kinh Tin Kính rằng Chúa Thánh Thần phát xuất từ Chúa Cha “và Chúa Con”.
  • Bánh dùng trong Thánh lễ: dùng bánh không men như truyền thống Latinh hay bánh có men như truyền thống Hy Lạp.
  • Luyện ngục: nơi linh hồn người đã qua đời còn vướng tội được thanh luyện nhờ lời cầu nguyện của Hội Thánh, điều người Hy Lạp vẫn tin nhưng không nói theo ngôn ngữ kinh viện của người Latinh.
  • Quyền tối thượng của Đức Giáo hoàng: thẩm quyền của Giám mục Rôma trên toàn thể Hội Thánh.

Đối thoại kiên nhẫn, hai bên dần tìm ra tiếng nói chung. Về Filioque, các nhà thần học Latinh trích chính các Giáo phụ Hy Lạp nói rằng Chúa Thánh Thần phát xuất “qua Chúa Con”: nhiều giám mục Hy Lạp, đứng đầu là Bessarion, đã đọc kỹ các bản văn ấy, nhất là của Thánh Cyrillô thành Alêxanđria và Thánh Maximô Tuyên Tín, và kết luận rằng “từ Chúa Con” của phương Tây và “qua Chúa Con” của các Giáo phụ phương Đông chỉ là hai cách nói của cùng một đức tin vào Một Chúa Ba Ngôi. Về bánh Thánh Thể, công đồng tuyên bố cả bánh không men lẫn có men đều thành sự, và mỗi Giáo hội giữ phong tục của mình. Về quyền bính, văn kiện công nhận Đức Giáo hoàng là Đấng kế vị Thánh Phêrô và thủ lãnh toàn thể Hội Thánh, kèm một điều khoản: giữ nguyên mọi quyền và đặc ân cổ truyền của các Thượng phụ Đông phương.

Ngày 10 tháng Sáu năm 1439, ngay trước khi văn kiện được ký, Thượng phụ Giuse II qua đời tại Florence. Ngài được an táng trong nhà thờ Santa Maria Novella của dòng Đa Minh: mộ ngài nay vẫn ở đó, trên tường có bức chân dung ngài.

Vào ngày 5 tháng Bảy năm 1439, sắc lệnh hiệp nhất chính thức được đặt bút ký kết. Trong toàn thể phái đoàn giám mục Hy Lạp tham dự công đồng, chỉ có duy nhất một vị kiên quyết không chịu ký tên: đó là Đức Tổng Giám mục Markô Eugenikô của giáo phận Êphêsô. Trong những năm tiếp theo, Đức Giáo hoàng Êugêniô IV còn tiếp tục ký kết những thỏa ước hiệp nhất tương tự tại Florence với Giáo hội Armenia vào năm 1439 và với Giáo hội Chính Thống Copt ở Ai Cập vào năm 1442, nhưng tiếc thay không một cuộc hiệp nhất nào có thể đứng vững lâu dài.

Hơn năm thế kỷ sau, Hội Thánh Công giáo trở lại câu hỏi ấy: năm 1995, dưới triều Thánh Gioan Phaolô II, Hội đồng Tòa Thánh Cổ võ Hiệp nhất Kitô hữu công bố một văn kiện làm sáng tỏ sự hòa hợp giữa hai truyền thống Hy Lạp và Latinh về việc Chúa Thánh Thần phát xuất, tiếp nối con đường các nghị phụ Florence đã mở.

Văn kiện Florence
Văn kiện Florence

Những cuốn sách Hy Lạp

Công đồng Florence còn để lại một di sản mà chính các nghị phụ không hề tính trước.

Trong hành trang vượt biển sang Ý, các học giả Hy Lạp đã mang theo rất nhiều bản chép tay quý giá của triết gia Platon cùng các nhà toán học và sử gia Hy Lạp cổ đại: những kiệt tác trí tuệ mà suốt gần một ngàn năm qua thế giới phương Tây đã không còn đọc được nữa. Một vị triết gia lão thành tên là Gêmistô, người say mê triết học Platon đến mức tự đổi tên mình thành Plêthôn cho gần giống với tên Platon, đã mở những buổi diễn thuyết về tư tưởng của Platon cho giới trí thức thượng lưu tại Florence nghe khi tuổi đời đã gần tám mươi. Năm mươi năm sau, Marsilio Ficinô, người dịch trọn Platon sang tiếng Latinh nhờ Côsimô de’ Medici bảo trợ, còn nhớ lại lúc Côsimô nghe cụ Plêthôn giảng rồi quyết định lập ở Florence một trung tâm nghiên cứu và dịch Platon. Sử gia ngày nay còn bàn xem “Học viện Platon” ấy có phải một định chế chính thức không, nhưng bản dịch Platon của Ficinô và tiền của Côsimô là thật.

Còn Bessarion thì ở lại phương Tây. Tháng Mười Hai năm 1439, ngài được phong hồng y, và từ đó dốc cả đời còn lại cùng mọi tài sản vào việc sưu tầm, gìn giữ các bản chép tay Hy Lạp: đặc biệt sau biến cố Constantinôpôli thất thủ, ngài mua lại mọi cuốn sách Hy Lạp người tị nạn mang theo được. Năm 1468, Hồng y Bessarion hiến cả thư viện của mình, gồm khoảng bảy trăm năm mươi bản chép tay quý hiếm, phần lớn viết bằng tiếng Hy Lạp, cho Venise: kho sách ấy thành hạt nhân của Thư viện Marciana, nay vẫn đứng bên Quảng trường Thánh Máccô.

Bản văn Hy Lạp sang Ý
Bản văn Hy Lạp sang Ý

Những pho sách ấy, cùng làn sóng học giả Hy Lạp sang Ý những năm ấy, đã góp phần thổi bùng ngọn lửa mà đời sau gọi là thời Phục Hưng. Thật ra người Ý đã học tiếng Hy Lạp từ vài chục năm trước, từ khi Manuel Chrysoloras mở lớp dạy ở Florence năm 1397.

Ngày trở về

Tháng Hai năm 1440, Hoàng đế Gioan VIII và các giám mục Hy Lạp về tới cảng Constantinôpôli: không một ai ra bến đón.

Sử gia Byzantium Đouka thuật lại rằng ngay khi các giám mục vừa đặt chân lên bờ, đám đông dân chúng liền ùa tới vây quanh chất vấn xem công đồng đã diễn ra ra sao và liệu người Hy Lạp có giành phần thắng hay không; các vị giám mục chỉ biết cúi gằm mặt buồn bã đáp lại, đại ý rằng họ đã bán rẻ đức tin của chính mình. Đại đa số người dân, các đan sĩ và phần lớn hàng giáo sĩ trong kinh đô đều thẳng thừng bác bỏ mọi văn kiện đã ký kết tại Florence: họ phẫn nộ cho rằng các giám mục đã đem đức tin truyền thống của cha ông ra đánh đổi lấy những đồng tiền vàng và những lời hứa hẹn viện binh hão huyền. Nhiều vị giám mục từng đặt bút ký tên ở Florence vừa về tới quê nhà đã lập tức tuyên bố rút lại chữ ký của mình, thanh minh rằng mình buộc phải ký vì quá kiệt sức, vì đói khát và vì bị ép buộc nơi đất khách quê người; các linh mục từ chối không chịu dâng lễ đồng tế với những người ủng hộ hiệp nhất, còn các đan sĩ trên núi thánh Athos thì tuyên bố cắt đứt hiệp thông với tòa thượng phụ.

Trở lại với cộng đoàn
Trở lại với cộng đoàn

Trong bầu khí ấy, người anh hùng của dân chúng là Markô thành Êphêsô: vị giám mục duy nhất đã kiên quyết không đặt bút ký. Thực chất, ngài không hề mang lòng thù ghét bất kỳ ai: ngài đã tranh luận thần học với các đại biểu Latinh suốt mười lăm tháng trời trong tinh thần tôn trọng lẫn nhau. Thế nhưng, ngài xác tín rằng một bản hiệp ước được ký vội vã chỉ vì mục đích cầu xin quân đội cứu viện, trong khi trái tim của đoàn chiên hoàn toàn chưa sẵn sàng đón nhận, thì tuyệt đối không thể là sự hiệp nhất đích thực. Ngài qua đời vào năm 1444, được Giáo hội Chính Thống tôn phong lên bậc hiển thánh và mừng kính hằng năm vào ngày 19 tháng Giêng.

Markô giữ sự dè dặt
Markô giữ sự dè dặt

Chính vì làn sóng phản đối dữ dội ấy, Hoàng đế Byzantium đã không dám công bố bản thỏa ước hiệp nhất ngay bên trong kinh đô của mình suốt nhiều năm trời. Phải đợi đến ngày 12 tháng Mười Hai năm 1452, khi đại quân Thổ Nhĩ Kỳ gần như đã áp sát ngay trước cổng thành, văn kiện Công đồng Florence mới lần đầu tiên được long trọng tuyên đọc bên trong ngôi đại thánh đường Hagia Sophia trước sự hiện diện của đặc sứ Giáo hoàng là Đức Hồng y Isiđôrô. Rất nhiều người đã tẩy chay không đến dự buổi lễ; sử gia Đouka kể lại rằng vị đại thần quyền thế Luca Nôtara thuở ấy từng thốt lên một câu nói đầy cay đắng: ông thà nhìn thấy chiếc khăn xếp của người Thổ Nhĩ Kỳ xuất hiện giữa lòng kinh thành còn hơn là nhìn thấy chiếc mũ của vị giám mục Latinh. Sử gia lưu ý rằng Đouka có hiềm khích riêng với Nôtara, nhưng câu ấy vẫn ở lại trong ký ức như hình ảnh của vết nứt không hàn gắn nổi.

Đáng buồn hơn cả, đạo quân giải cứu hùng hậu từ phương Tây mà vị hoàng đế ngày đêm mòn mỏi trông đợi đã không bao giờ tới được nơi. Trước đó, vào năm 1444, hưởng ứng lời kêu gọi của Đức Giáo hoàng, một liên quân gồm các chiến binh Hungary và Ba Lan đã tiến xuống đối đầu với quân Ottoman tại Varna bên bờ Biển Đen vào ngày 10 tháng Mười Một và bị tiêu diệt hoàn toàn: vua trẻ Władysław III của Ba Lan và Hungary tử trận, và chính Hồng y Giulianô Cesarini, con người mới mấy năm trước từng trang trọng đọc văn kiện hiệp nhất và ôm chầm lấy người anh em Hy Lạp trong niềm hân hoan tại Florence, cũng ngã xuống ở đó. Sau Varna, không còn đạo quân phương Tây nào lên đường cứu viện.

Ngày 29 tháng Năm năm 1453

Tháng Tư năm 1453, vị Sultan trẻ tuổi đầy tham vọng của đế quốc Ottoman là Mehmed II, khi ấy mới tròn hai mươi mốt tuổi, đã dẫn theo một đại quân khổng lồ ước tính khoảng tám mươi ngàn người, theo con số truyền thống vẫn thường được trích dẫn, dẫu một số nhà sử học hiện đại cho rằng quân số thực tế có thể ít hơn đôi chút, tiến tới bao vây chặt kinh thành Constantinôpôli. Ông mang theo những khẩu đại bác công thành lớn nhất thời ấy, do Orban đúc: một nghệ nhân đúc súng người Hungary từng đến chào Hoàng đế Byzantium nhưng bị từ chối vì triều đình không đủ tiền trả. Ngày này qua ngày khác, những khẩu thần công ấy nã đạn đá nặng hơn nửa tấn vào tường thành Theodosius: những bức tường đã che chở kinh đô tròn một ngàn năm, từ thời Hoàng đế Theodosius II đầu thế kỷ V. Lối vào vịnh cảng Sừng Vàng của thành phố đã bị quân phòng thủ phong tỏa bằng một sợi dây xích sắt khổng lồ căng ngang mặt nước; nhưng vào ngày 22 tháng Tư, Sultan Mehmed đã thực hiện một kỳ công quân sự táo bạo: ông huy động sức người kéo hơn bảy mươi chiếc chiến thuyền lên khỏi mặt nước, vượt qua những ngọn đồi trên một tuyến đường lát bằng các khúc gỗ tròn bôi mỡ trơn, rồi thả trượt xuống vùng nước bên trong vịnh cảng từ phía sau lưng quân phòng thủ.

Bên tường thành năm 1453
Bên tường thành năm 1453

Ở phía bên trong vòng vây, Hoàng đế Constantinô XI, vị hoàng đế cuối cùng của Đế quốc Rôma, chỉ có khoảng bảy ngàn lính giữ thành. Bạn thân kiêm thư ký của vua là Sphrantzes theo lệnh đếm quân, được đúng bốn ngàn chín trăm bảy mươi ba người Hy Lạp, thêm khoảng hai ngàn lính ngoại quốc: trong đó có vài trăm người Genova và Venise tình nguyện ở lại đánh đến cùng. Đội trưởng người Genova Giovanni Giustiniani chỉ huy giữ tuyến tường chính cho đến khi bị thương nặng trong trận tổng công kích cuối cùng.

Chiều tối 28 tháng Năm, biết rằng sáng mai sẽ là trận công thành cuối cùng, cả Constantinôpôli, từ cụ già tóc bạc đến trẻ thơ, từ bậc vương tôn quý tộc đến người dân nghèo khó, đã lặng lẽ đổ về ngôi đại thánh đường Hagia Sophia. Dưới mái vòm khổng lồ lung linh hàng ngàn ngọn nến, người Hy Lạp và người Latinh, những người ủng hộ hiệp nhất lẫn những người từng phản đối hiệp nhất, đã cùng nhau quây quần tham dự một buổi cử hành phụng vụ cuối cùng đầy thiêng liêng: mọi ranh giới chia rẽ suốt bao năm bỗng chốc tan biến hết. Hoàng đế Constantinô XI bước vào thánh đường, cúi đầu khiêm tốn xin mọi người tha thứ mọi lỗi lầm của mình, cung kính lãnh nhận Mình Thánh Chúa rồi lặng lẽ quay trở ra vị trí chiến đấu trên tường thành.

Rạng sáng ngày 29 tháng Năm năm 1453, đại quân Thổ Nhĩ Kỳ ồ ạt tràn qua một lỗ hổng lớn bị pháo bắn sập trên bức tường thành. Sử sách và truyền thống kể lại rằng Hoàng đế Constantinô XI đã tự tay cởi bỏ chiếc áo choàng tía biểu tượng hoàng đế, rút thanh gươm lao thẳng vào giữa vòng vây quân địch đang tràn tới, và kể từ giây phút ấy không một ai còn nhìn thấy ông nữa: thi hài của vị hoàng đế cuối cùng đã không bao giờ được tìm thấy. Hàng ngàn người dân đang quỳ gối cầu nguyện bên trong thánh đường Hagia Sophia đều bị bắt làm tù binh và bị đem bán làm nô lệ, còn toàn bộ kinh thành hoa lệ bị quân thắng trận mặc sức cướp phá suốt ba ngày đêm. Trong lòng dân gian Hy Lạp đã nảy sinh một truyền thuyết cảm động kể rằng một vị thiên thần của Chúa đã kịp thời hóa phép biến vị hoàng đế thành một pho tượng đá cẩm thạch ẩn giấu trong hang sâu, và một ngày nào đó ông sẽ thức giấc quay trở lại giải phóng kinh thành: truyền thuyết ấy vẫn còn sống mãi trong tâm thức người Hy Lạp cho đến tận thế kỷ XX.

Ngay buổi chiều định mệnh hôm ấy, Sultan Mehmed II đã uy nghi bước chân vào bên trong ngôi thánh đường Hagia Sophia. Đến ngày 1 tháng Sáu, buổi cầu nguyện ngày thứ Sáu đầu tiên của Hồi giáo đã được cử hành ngay dưới mái vòm ngôi đại thánh đường lộng lẫy mà Hoàng đế Justinianô từng dày công xây dựng chín trăm năm trước đó. Năm 1934 nơi này được Thổ Nhĩ Kỳ đổi thành bảo tàng, và năm 2020 lại thành đền thờ Hồi giáo. Mehmed II nhận danh hiệu “Caesar của Rôma”, tự coi mình là người kế thừa chính những hoàng đế Rôma ông vừa lật đổ. Đế quốc Rôma lừng lẫy, vương triều từng tồn tại liên tục kể từ thời Hoàng đế Augustô suốt hơn mười bốn thế kỷ, đã chính thức khép lại trang sử cuối cùng.

Đời sống vẫn tiếp tục

Nhưng Mehmed II không định diệt Kitô hữu trong đế quốc mới: ông cần họ làm ăn, đóng thuế, giữ yên xã hội. Vì thế ông cho tìm Gennadiô Scholariô: một đan sĩ học giả uyên bác từng tham dự Công đồng Florence và ban đầu ủng hộ hiệp nhất, nhưng sau khi Đức Markô thành Êphêsô qua đời đã thay đổi lập trường và trở thành thủ lĩnh tinh thần mạnh mẽ nhất của phe chống hiệp nhất. Vào tháng Giêng năm 1454, trước sự chứng kiến trang trọng của toàn thể triều đình Ottoman, chính vị Sultan Hồi giáo đã tự tay trao cây gậy mục tử vào tay Gennadiô, chính thức tấn phong ngài làm Thượng phụ Constantinôpôli và đặt ngài đứng đầu quản lý toàn thể cộng đồng Kitô hữu Chính Thống trong đế quốc. Sultan Mehmed còn tỏ ra tò mò hỏi thăm về cốt lõi của đức tin Kitô giáo, và Đức Thượng phụ Gennadiô đã viết dâng lên nhà vua một bản tuyên xưng đức tin ngắn gọn, súc tích.

Suốt gần bốn trăm năm sau đó, các Kitô hữu vùng Balkan và Tiểu Á phải sống dưới ách cai trị của người Thổ Nhĩ Kỳ với thân phận những thần dân hạng hai được bảo hộ: họ được phép giữ đạo của mình, nhưng hằng năm phải nộp một khoản thuế thân riêng biệt, bị cấm mang vũ khí và không được phép xây dựng thêm nhà thờ mới. Mãi đến năm 1830, đất nước Hy Lạp mới giành lại được nền độc lập tự do. Dẫu vậy, ngọn lửa đức tin của họ chưa bao giờ bị dập tắt: hết thế hệ này nối tiếp thế hệ khác, người Kitô hữu vẫn kiên cường gìn giữ gia sản đức tin trong từng nếp nhà đơn sơ, bên trong những ngôi nhà thờ nhỏ bé, tại các đan viện cheo leo trên núi cao, thông qua lời kinh phụng vụ, qua những bức ảnh thánh và qua những lời kinh mộc mạc mà người bà nội ân cần truyền dạy cho đứa cháu nhỏ bên ánh lửa hồng mỗi tối. Cho đến tận ngày hôm nay, tòa ngai của Đức Thượng phụ Đại kết Constantinôpôli vẫn hiện diện tại thành phố Istanbul, nằm thanh bình trong khu phố cổ mang tên Phanar.

Lời kinh được giữ lại
Lời kinh được giữ lại
Bắt đầu lại
Bắt đầu lại

“Rôma thứ ba”

Nhưng vẫn còn một vùng đất rộng nơi đức tin Chính Thống không phải cúi đầu dưới ngoại bang: Mátxcơva, ở phương Bắc xa xôi đầy băng tuyết.

Ở Công đồng Florence, Giáo hội Nga cũng có một đại biểu: Tổng Giám mục Isiđôrô của Kyiv và toàn xứ Nga, một giáo phẩm gốc Hy Lạp và là một trong những người ủng hộ công cuộc hiệp nhất nhiệt thành nhất. Tháng Ba năm 1441, ngài trở về tới Mátxcơva, long trọng cử hành phụng vụ bên trong ngôi nhà thờ chính tòa ở điện Kremlin, xướng tên Đức Giáo hoàng Rôma trong các lời cầu nguyện và công bố văn kiện Công đồng Florence. Đại Công tước Vaxili II nổi trận lôi đình, lập tức ra lệnh bắt giam ngài vào đan viện Chudov; ít lâu sau, Isiđôrô đã khéo léo trốn thoát và quay trở về Rôma, nơi ngài đã được Đức Giáo hoàng vinh thăng tước vị hồng y từ năm 1439.

Năm 1448, các giám mục Nga tự bầu Giôna, một vị giám mục bản xứ của chính họ, lên làm Tổng Giám mục giáo chủ Mátxcơva mà hoàn toàn không thèm hỏi ý kiến tòa Constantinôpôli. Trong con mắt của người Nga lúc bấy giờ, Constantinôpôli đã phản bội đức tin chân chính tại Florence; bởi thế, năm năm sau đó, khi kinh đô Constantinôpôli rơi vào tay người Thổ Nhĩ Kỳ, rất nhiều người Nga đã tin chắc rằng đó chính là hình phạt công minh của Thiên Chúa giáng xuống.

Vào năm 1472, Đại Công tước Ivan III kết hôn với công chúa Xôphia Palaiologina, cháu gái ruột của vị Hoàng đế Byzantium cuối cùng Constantinô XI. Điều trớ trêu của lịch sử là chính Đức Giáo hoàng và Đức Hồng y Bessarion đã đứng ra thu xếp cuộc hôn nhân hoàng gia này với hy vọng có thể kéo nước Nga xích lại gần cuộc hiệp nhất với Rôma; thế nhưng kết quả thực tế lại diễn biến theo chiều hướng hoàn toàn ngược lại. Từ khoảng năm 1497, Ivan III chính thức lấy biểu tượng con đại bàng hai đầu của các hoàng đế Byzantium làm quốc huy của vương triều mình; đến năm 1547, người cháu nội của ông là Ivan IV đã làm lễ đăng quang với tước hiệu hoàng gia mới là “Sa hoàng”, một danh xưng bắt nguồn trực tiếp từ chữ “Caesar” của các hoàng đế Rôma cổ đại.

Khoảng những năm 1510 đến 1520, một đan sĩ ở Pskov tên Philôthêô viết thư cho các vua Mátxcơva. Ông lập luận rằng “Rôma thứ nhất” đã sụp vì lạc giáo; “Rôma thứ hai” là Constantinôpôli cũng sụp vào tay người Thổ vì đã phản bội đức tin ở Florence; giờ đây Mátxcơva là “Rôma thứ ba”, thành trì cuối cùng còn đứng vững trong đức tin chân chính. Câu của ông được đời sau nhắc lại vô số lần:

“Hai Rôma đã ngã xuống, Rôma thứ ba đang đứng vững, và sẽ không bao giờ có Rôma thứ tư nữa!”

Sử gia lưu ý rằng lúc viết, lời Philôthêô là lời cảnh tỉnh nhắc trách nhiệm của các vua nhiều hơn là cương lĩnh bành trướng. Năm 1589, Giáo hội Chính Thống Nga có tòa Thượng phụ riêng ở Mátxcơva.

Khép lại một thời đại

Giai đoạn lịch sử trung đại này đã mở màn, như chương 59 từng thuật lại, bằng chiếc vương miện hoàng đế được đặt lên đầu vua Charlemagne của người Frank trong đêm Giáng Sinh năm 800, khi hai bờ Đông và Tây vẫn còn chung sống dưới một mái nhà Hội Thánh, dẫu những rạn nứt đầu tiên đã bắt đầu manh nha. Và giờ đây, thời đại ấy lại khép lại giữa đống gạch đá đổ nát của một kinh thành ngàn năm, với sự hiện diện của ba thành “Rôma”: “Rôma thứ nhất” là Rôma của các vị Giáo hoàng bên bờ sông Tiber, vừa bước ra khỏi bốn mươi năm Đại ly giáo và vẫn còn mang trên mình nhiều vết thương chưa kịp lành; “Rôma thứ hai” là Rôma xưa tại Constantinôpôli, nay đã trở thành kinh đô của một vị Sultan Hồi giáo; và “Rôma thứ ba” là một Rôma mới trỗi dậy giữa trời tuyết phương Bắc, mang niềm xác tín rằng mình chính là người canh giữ cuối cùng của đức tin chính thống.

Suốt sáu trăm năm ấy, Hội Thánh đã sinh ra những vị thánh lớn nhất của mình, và cũng vấp những sai lầm đáng tiếc nhất: những ngôi đan viện cải cách ở Cluny và Xitô, Thánh Phanxicô và Thánh Đa Minh, Thánh Tôma Aquinô và Thánh Hildegard, cùng những ngôi đại thánh đường Gothic vút cao và các trường đại học danh tiếng… đã đứng cạnh những cuộc Thập tự chinh đẫm máu, những giàn thiêu lạc giáo và cảnh các giáo hoàng giành nhau một ngai. Trong khi đó, ở những góc khuất của thế giới, ngọn đèn Tin Mừng vẫn âm thầm sáng: qua những bước chân truyền giáo đơn độc của cha Gioan thành Montecorvino nơi Bắc Kinh xa xôi, qua lời cậy trông dịu dàng của nữ ẩn sĩ Julian thành Norwich giữa cơn đại dịch, và qua những đôi bàn tay cần mẫn sao chép kinh sách tại Deventer bên bờ sông IJssel.

Ít năm sau ngày Constantinôpôli thất thủ, ở Mainz bên sông Rhine, một thợ kim hoàn tên Gutenberg in xong cuốn Kinh Thánh đầu tiên bằng chữ kim loại rời. Bốn mươi năm sau, một người Genova tên Côlômbô giương buồm vượt Đại Tây Dương. Và hơn một trăm năm sau ngày Jan Hus bước lên giàn thiêu tại Constance, một vị tu sĩ dòng Augustinô người Đức sẽ đóng bản Chín mươi lăm luận đề lên cánh cửa ngôi nhà thờ tại Wittenberg. Cánh cửa thế giới sắp mở ra bốn phương, và Hội Thánh sắp bước sang một kỷ nguyên mới đầy biến động: thời đại của công cuộc Cải cách và của những chuyến hải hành vượt đại dương mang ánh sáng Tin Mừng đến tận cùng trái đất.

Cánh cửa thế giới sắp mở ra bốn phương, và Hội Thánh sắp bước sang một kỷ nguyên mới đầy biến động: thời đại của công cuộc Cải cách và của những chuyến hải hành vượt đại dương mang ánh sáng Tin Mừng đến tận cùng trái đất.

Chương 86 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“Hai Rôma đã ngã xuống, Rôma thứ ba đang đứng vững, và sẽ không bao giờ có Rôma thứ tư nữa!”

Philôthêô ở Pskov
Từ Florence, văn kiện hiệp nhất đến Constantinôpôli rồi thất bại. Constantinôpôli thất thủ năm 1453; Mátxcơva tự nhận là Rôma thứ ba.

Những người trong chương

  • Giuse II, thượng phụ Constantinôpôli · Ngôi mộ ngài trong nhà thờ Santa Maria Novella ở Florence vẫn còn, phía trên có bức chân dung vẽ trên tường.
  • Bessarion · Năm 1468 ông tặng Venise khoảng 750 bản chép tay, hạt nhân của Thư viện Marciana, nay vẫn cạnh quảng trường Thánh Máccô.
  • Constantinô XI · Không ai tìm thấy thi hài ông. Truyền thuyết Hy Lạp kể một thiên thần biến ông thành tượng đá cẩm thạch.

Nơi ấy hôm nay

  • Hagia Sophia ở Istanbul là bảo tàng năm 1934, rồi năm 2020 lại thành đền thờ Hồi giáo.
  • Phanar, khu phố cổ ở Istanbul, là nơi các thượng phụ Constantinôpôli đến nay vẫn ở.
  • Florence còn mái vòm nhà thờ chính tòa do Brunelleschi dựng, nơi văn kiện hiệp nhất được đọc năm 1439.

Muốn đọc thêm

Văn kiện Laetentur caeli (1439) · Silvestrô Syropoulos, hồi ký về Công đồng Florence · Steven Runciman, The Fall of Constantinople 1453

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này