Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 87

Kiểm chứng chương 87: Máy in và thời Phục Hưng

Đọc xong chương 87, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: ta biết gì về Gutenberg khi ông để lại quá ít giấy tờ, sách in thật sự nhiều hơn cả một ngàn năm chép tay sao, và trong những chuyện đẹp của Florence, chuyện nào chắc chắn, chuyện nào chỉ là lời truyền lại. Những trang này lần từng chuyện về nguồn của nó, nói rõ chỗ nào có giấy tờ làm chứng, chỗ nào chỉ là ước tính, chỗ nào người kể đặt cảnh cho dễ hình dung.

Về chính con người Gutenberg, ta có ít giấy tờ: chủ yếu là hồ sơ kiện tụng, hợp đồng, và vài dòng của người cùng thời. Nhưng ta có những cuốn sách ông in ra, và đó là chứng cứ vững nhất. Về thời Phục Hưng thì nguồn rất nhiều:

  • thư từ của các nhà nhân văn;
  • cuốn Cuộc đời các họa sĩ, nhà điêu khắc và kiến trúc sư của Giorgio Vasari (in năm 1550, in lại có bổ sung năm 1568);
  • tiểu sử Brunelleschi do Antonio Manetti viết;
  • hàng ngàn lá thư của Erasmô, được P. S. Allen biên tập và in thành mười hai tập (1906–1958).

Cuốn Máy in, tác nhân của thay đổi của Elizabeth Eisenstein (1979) là công trình nổi tiếng nhất bàn về việc máy in đã làm gì cho châu Âu.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Lá thư của Piccolômini

Cảnh mở đầu chương, vị giám mục người Ý viết thư kể về “một người kỳ diệu” ở Frankfurt, là chuyện có giấy tờ làm chứng. Aenêa Silviô Piccolômini viết thư ngày 12 tháng Ba năm 1455 từ Wiener Neustadt, gửi hồng y Juan de Carvajal. Carvajal là sứ giả của giáo hoàng, sau khi Constantinôpôli thất thủ năm 1453 thì lo kêu gọi các vương công nước Đức chống người Thổ, đúng như chương kể. Piccolômini gặp người lạ ấy ở Frankfurt, nơi ông dự Hội nghị Hoàng gia vào tháng Mười năm 1454, tức “mùa thu năm trước” so với lá thư.

Những chi tiết nhỏ trong chương đều có trong thư: chữ in ngay ngắn, đọc được mà không cần kính, và ông tiếc không mua được một bản vì sách chưa xong mà mọi bản đã có người đặt. Lá thư được nhà nghiên cứu Erich Meuthen tìm ra và công bố năm 1982. Đó là một trong những chứng cứ sớm nhất về cuốn Kinh Thánh Gutenberg.

Có một điều nên biết cho thật: lá thư không nêu tên người ấy. Các học giả đồng ý đó là Gutenberg hoặc người trong xưởng của ông, nên chương kể như vậy là hợp lý. Piccolômini lên làm giáo hoàng năm 1458, lấy hiệu Piô II.

Câu ở cuối đoạn mở đầu, cái máy ấy sẽ “làm Hội Thánh đổi thay nhiều hơn mọi công đồng của thế kỷ trước cộng lại”, là nhận định của người kể để nói máy in quan trọng đến đâu. Không có nguồn nào nói câu ấy, và cũng không ai đo được.

Những con chữ bằng kim loại

Trung Hoa và Triều Tiên. In bằng ván gỗ khắc ở Trung Hoa có từ khoảng thế kỷ VII hoặc VIII. Cuốn Kinh Kim Cương mang năm 868 là cuốn sách in có ghi năm xưa nhất còn lại. Tất Thăng nặn chữ rời bằng đất sét nung khoảng năm 1040. Ở Triều Tiên, cuốn Jikji in bằng chữ rời đúc kim loại năm 1377, nay được giữ ở Thư viện Quốc gia Pháp. Muốn đọc rộng hơn, bạn có thể tìm bộ Science and Civilisation in China của Joseph Needham. Thời ấy Triều Tiên là vương quốc Goryeo (Cao Ly), và chương gọi đúng như vậy.

Giá một cuốn Kinh Thánh chép tay. Câu “giá gần bằng một căn nhà” là cách nói để hình dung, vì giá thật khác nhau tùy từng cuốn. Chép trọn bộ Kinh Thánh mất “vài năm” cho một người chép sách, đúng với một bản đẹp. Chương nói một cuốn Kinh Thánh lớn phải dùng “hơn một trăm tấm da thú”: đây là ước tính có cơ sở. Với bản Gutenberg in trên da bê, người ta thường nêu con số khoảng một trăm bảy mươi tấm.

Phát minh của Gutenberg. Cách chương tả, gồm chiếc đục thép đóng vào khối kim loại mềm để làm khuôn, kim loại nóng rót vào khuôn, hợp kim chì, thiếc và antimon, mực nhờn bám được vào kim loại, và máy ép kiểu ép nho, là điều chung của các nhà nghiên cứu (xem Albert Kapr, Johannes Gutenberg: The Man and His Invention, và Eisenstein). Gutenberg sinh ở Mainz khoảng năm 1400 và học nghề kim loại, nhiều phần là thợ kim hoàn, như hồ sơ ở Strasbourg cho thấy.

Giấy ơn xá năm 1454. Giáo hoàng Nicôla V ban ơn xá cho ai góp tiền giúp đảo Síp chống người Thổ. Những tờ giấy chứng nhận in ở Mainz, có ghi năm 1454, nay còn giữ được nhiều bản. Câu “sáu mươi ba năm sau” trong chương tính từ 1454 đến năm 1517, năm của chương 91 (Tiếng búa ở Wittenberg, 1517).

Kinh Thánh Gutenberg. Mỗi cột bốn mươi hai dòng, in xong khoảng năm 1454–1455. Đó là bản La-tinh Vulgata, chia làm hai tập, chữ hoa đỏ và chữ đầu trang trí do tay người thêm vào, đúng như chương kể. Các học giả ước tính khoảng một trăm tám mươi bản, trong đó chừng một trăm ba mươi lăm bản trên giấy và bốn mươi lăm bản trên da bê. Ngày nay còn khoảng bốn mươi chín bản, đủ bộ hay không đủ. Bạn có thể xem miễn phí một bản đã số hóa trên trang của Thư viện Anh hoặc Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ.

Fust và Schöffer. Năm 1455, Johann Fust kiện Gutenberg đòi tiền. Biên bản vụ kiện, gọi là “biên bản Helmasperger”, còn giữ được. Fust lấy xưởng in và cùng Peter Schöffer tiếp tục in. Việc Schöffer từng làm trong xưởng của Gutenberg là cách đọc hợp lý các hồ sơ, chứ chưa phải điều chắc chắn tuyệt đối. Năm 1457, hai người in cuốn Thánh vịnh Mainz bằng mực đỏ và mực đen. Cuối sách có dòng ghi tên người in và ngày tháng (gọi là colophon), nên người ta nói đó là cuốn sách in đầu tiên mang những điều ấy.

Về già. Ngày 17 tháng Giêng năm 1465, tổng giám mục Adolf II thành Mainz nhận Gutenberg vào triều. Mỗi năm ông được cấp một bộ áo, khoảng hai ngàn lít lúa và hai ngàn lít rượu, và được miễn thuế. Văn bản này còn giữ. Gutenberg mất ngày 3 tháng Hai năm 1468.

Mainz bị cướp phá năm 1462. Hai người tranh ngôi tổng giám mục là Diether von Isenburg và Adolf xứ Nassau. Trong cuộc tranh giành ấy, ngày 28 tháng Mười năm 1462 quân lính chiếm thành. Các thợ in rời Mainz, nên nghề lan đi rất nhanh (xem Eisenstein).

Nước Ý. Sweynheym và Pannartz dựng máy in ở đan viện Biển Đức Santa Scolastica, Subiaco, năm 1465. John xứ Speyer mở xưởng in ở Venise năm 1469. Aldus Manutius lập xưởng ở Venise khoảng năm 1494–1495. Từ năm 1501, ông mới bắt đầu in các tác phẩm kinh điển Hy Lạp và La-tinh thành những quyển nhỏ bỏ túi. Chương viết gộp lại là “từ giữa thập niên 1490”, rồi “về sau” mới nói đến sách nhỏ giá rẻ, nên không sai. Nếu muốn đọc kỹ hơn, có cuốn của Martin Lowry về nhà in Aldus.

Đến năm 1500. Máy in có mặt ở khoảng hai trăm năm mươi đến hai trăm bảy mươi thành phố. Sách in trước năm 1501 gọi là incunabula, tiếng La-tinh nghĩa là “cái nôi”. Còn lại khoảng ba mươi ngàn đầu sách khác nhau. Các nhà nghiên cứu ước tính tổng số bản in từ tám đến hai mươi triệu cuốn, và chương viết châu Âu “có lẽ đã in hơn mười triệu cuốn sách”, nằm trong khoảng ấy.

Chương nói con số đó lớn hơn toàn bộ sách chép tay của một ngàn năm trước. Nhận định này được nhiều người nhắc lại. Các nghiên cứu về số liệu gần đây, như của Eltjo Buringh và Jan Luiten van Zanden (2009), ước tính châu Âu chép tay vài triệu cuốn trong cả thời Trung Cổ. Vậy nhận định ấy có cơ sở, dù con số nào ở đây cũng chỉ là ước tính.

Hội chợ sách Frankfurt. Hội chợ đã có từ trước. Từ cuối thế kỷ XV, nó thành nơi buôn sách lớn nhất châu Âu, và đến nay vẫn là hội chợ sách lớn nhất thế giới.

Florence thức dậy

Mái vòm và các học giả Hy Lạp đã được kể ở chương 86 (Florence, 1453 và “Rôma thứ ba”).

Tiền của Florence. Đồng florin vàng được đúc từ năm 1252 và là đồng tiền buôn bán chuẩn của châu Âu (xem Raymond de Roover, The Rise and Decline of the Medici Bank). Cho vay lấy lãi là nghề Hội Thánh từ lâu lên án là nặng lãi, nhất là ở Công đồng Latêranô III năm 1179 và Công đồng Vienne năm 1311. Vì thế chương nói một chủ ngân hàng như Côsimô có lý do trằn trọc về đời sau là hợp với bối cảnh. Chuyện ông thật lòng lo cho linh hồn là cách người kể diễn tả tâm trạng, không có lời nào của chính ông được trích.

Brunelleschi ở Rôma. Cùng với Donatello, ông đến Rôma đo đạc các đền đài cổ. Chuyện dân Rôma tưởng hai người là “những kẻ đi tìm kho báu” có trong tiểu sử do Antonio Manetti viết khoảng năm 1480, và được Vasari kể lại. Chương dùng cách nói “kể rằng”, là đúng mức chắc chắn.

Masaccio và Fra Angelico. Masaccio vẽ bức Ba Ngôi Chí Thánh ở nhà thờ Santa Maria Novella khoảng năm 1425–1427 rồi mất năm 1428, còn trẻ như chương nói. Côsimô bỏ tiền xây lại đan viện San Marco từ năm 1436, và Fra Angelico vẽ các phòng đan sĩ khoảng năm 1438 đến 1445. Đức Gioan Phaolô II tuyên phong ngài chân phước năm 1982 và đặt ngài làm bổn mạng các nghệ sĩ năm 1984.

“Phục Hưng” và “thời giữa”. Chữ rinascita (tái sinh) đã được Vasari dùng. Chữ “Phục Hưng” (Renaissance) như tên của một thời kỳ là của các sử gia thế kỷ XIX, Jules Michelet và Jacob Burckhardt. Cách gọi “thời giữa” (media tempestas, medium aevum) có từ chính các nhà nhân văn thế kỷ XV. Chương nói thẳng rằng cách gọi ấy “không công bằng lắm”. Về nhà thờ lớn, đại học và Tôma Aquinô, bạn có thể đọc chương 76 (Phanxicô, Đa Minh, Tôma và những thánh đường Gothic).

Marsiliô Ficinô. Ông là con của Diotifeci, thầy thuốc của Côsimô. Năm 1462, Côsimô cho ông ngôi nhà ở Careggi. Bản dịch toàn bộ Platon sang La-tinh in năm 1484, và ông chịu chức linh mục năm 1473. Chương viết những chàng trai sáng giá nhất Florence tụ về vườn đọc Platon là cách người kể tả cảnh; có hay không một “Học viện Platon” đúng nghĩa là chuyện các sử gia còn bàn, đã nói ở tư liệu chương 86.

Trở về nguồn

Chữ “nhà nhân văn”. Chữ này có gốc từ studia humanitatis, gồm văn phạm, tu từ, thi ca, sử và triết đạo đức. Nhiều nhà nhân văn là giáo sĩ. Chính Giáo hoàng Nicôla V (chương 88, Những Giáo hoàng thời Phục Hưng) và Piô II cũng là nhà nhân văn.

Petrarca và thánh Augustinô. Năm 1336, Petrarca leo núi Ventoux ở miền nam nước Pháp. Theo chính lá thư ông gửi Dionigi da Borgo San Sepolcro (Familiares, quyển 4, thư 1), ông mở cuốn Tự thú bỏ túi của thánh Augustinô, gặp một đoạn trong quyển 10, rồi gấp sách lại và lặng lẽ đi xuống núi. Chương kể đúng theo thư ấy.

Poggio Bracciolini. Trong Công đồng Constance, Poggio đi lục thư viện các đan viện ở Đức và Thụy Sĩ. Năm 1416 ông tìm thấy Quintilianus ở Saint Gall, và năm 1417 tìm thấy Lucretius. Với bạn đọc phổ thông, có cuốn The Swerve của Stephen Greenblatt (2011) kể lại chuyện này.

Vittôrinô da Feltre. Ông mở trường Ca’ Zoiosa, “Ngôi nhà Vui tươi”, ở Mantova năm 1423, theo lời mời của nhà Gonzaga. Những điều chương kể về trẻ nghèo được nuôi ăn học, các môn học, việc bơi lội cưỡi ngựa và Thánh lễ mỗi ngày đều có trong các tiểu sử do học trò ông viết, là Prendilacqua và Sassuolo da Prato. Cuốn Vittorino da Feltre của William Harrison Woodward (1905) gom lại những tiểu sử ấy. Cecilia Gonzaga học tiếng Hy Lạp ở đó.

“Trở về nguồn”. Hai chữ ad fontes lấy từ bản Thánh vịnh La-tinh, nơi con nai khát khao fontes aquarum, những dòng nước. Đó là Thánh vịnh 42 (câu 2 trong bản Việt; bản La-tinh đánh số khác), và chương trích theo ý bản ấy. Erasmô dùng cụm từ này nhiều lần.

Lôrensô Valla. Năm 1440, ông viết Về Bản Hiến tặng Constantinô giả mạo, chứng minh văn kiện ấy giả vì chính tiếng La-tinh của nó. Câu chuyện văn kiện này đã được kể ở chương 54 (Grêgôriô Cả giữa Rôma điêu tàn). Valla là linh mục. Các Ghi chú về Tân Ước của ông, đặt bản La-tinh cạnh bản Hy Lạp, được Erasmô tìm thấy khoảng năm 1504 trong thư viện đan viện Park, gần Louvain, và in năm 1505. Cuối đời, Valla làm việc ở triều đình giáo hoàng dưới thời Nicôla V.

Quả trứng của Erasmô

Gốc gác. Erasmô sinh khoảng năm 1466 ở Rotterdam, là con ngoài giá thú của một linh mục tên Gerard. Ông chịu chức linh mục năm 1492 và thuộc dòng Augustinô. Chuyện học ở Deventer đã nói trong tư liệu chương 84. Cuốn Compendium vitae, bản tự thuật ngắn của ông, là nguồn cho đời ông. Cuốn Adages ra lần đầu ở Paris năm 1500, dưới nhan đề Adagiorum collectanea, và chương nói đúng rằng nó làm ông nổi danh.

Ca ngợi sự điên rồ. Ông viết năm 1509 tại nhà Tôma More ở Luân Đôn, in ở Paris năm 1511. Tên La-tinh Moriae encomium chơi chữ với tên More, và ông đề tặng sách cho bạn. Những hạng người bị chế giễu trong sách đúng như chương liệt kê. Về Tôma More, xem chương 94 (Nhà vua, người chưởng ấn và vị giám mục già).

Tân Ước năm 1516. Tựa La-tinh của sách là Novum Instrumentum, do Johann Froben in ở Basel tháng Ba năm 1516, đề tặng Giáo hoàng Lêô X. Đây là bản Tân Ước Hy Lạp đầu tiên được phát hành. Bộ Kinh Thánh Đa Ngữ Complutense của hồng y Cisneros (chương 89, Hai bờ Địa Trung Hải và năm 1492) in phần Tân Ước Hy Lạp từ năm 1514, nhưng mãi đến năm 1520–1522 mới phát hành. Vì vậy chương viết “chưa ai từng phát hành” là đúng.

Erasmô tự viết cho bạn rằng sách được tung ra hấp tấp hơn là được hiệu đính (La-tinh: praecipitatum fuit verius quam editum). Các học giả về sau chỉ ra rằng ông dùng những bản chép tay Hy Lạp muộn và không tốt lắm. Mấy câu cuối sách Khải Huyền (chương 22, câu 16 đến 21) ông phải tự dịch ngược từ bản La-tinh Vulgata sang Hy Lạp, như chương kể. Bản văn của ông được sửa qua nhiều lần in. Muốn đọc sâu, có cuốn The Text of the New Testament của Bruce Metzger.

Chuyện người nông dân ngân nga bên cái cày và người thợ dệt ngân nga theo nhịp thoi có trong Paraclesis, lời tựa của bản Tân Ước ấy. Cụm “triết lý của Đức Kitô” (philosophia Christi) có trong Paraclesis và nhiều tác phẩm khác của ông.

“Hãy sám hối”. Lời trong chương là Tin Mừng Mátthêu, chương 4, câu 17. Bản La-tinh của thánh Giêrônimô viết poenitentiam agite, nghĩa là “hãy làm việc đền tội”. Ấn bản năm 1516 của Erasmô có một cách viết khác, còn ấn bản 1519 viết resipiscite, nghĩa là “hãy hồi tâm”. Luận đề đầu tiên trong chín mươi lăm luận đề của Luther mở đầu bằng chính chữ poenitentiam agite, chính là “bản liệt kê các luận đề nổi tiếng” mà chương nhắc tới.

Luther dùng bản của Erasmô. Đúng vậy: khi dịch Tân Ước sang tiếng Đức vào năm 1521–1522 (chương 91), Luther làm việc từ ấn bản thứ hai (1519).

“Erasmô đẻ trứng, Luther ấp nở.” Chính Erasmô nhắc lại câu này trong một lá thư năm 1524 (xem Opus epistolarum do Allen biên tập) và đáp rằng ông có đẻ một quả trứng, nhưng là trứng gà mái, còn Luther ấp ra một giống chim khác hẳn. Vậy chương nói đúng khi cho rằng ông rất ghét câu ấy.

Vẻ đẹp và cái giá phải trả

Tượng Pietà. Michelangelô hoàn tất năm 1499, theo hợp đồng năm 1498 với hồng y người Pháp Jean de Bilhères. Ông sinh năm 1475 nên khi ấy hai mươi bốn tuổi, đúng như chương nói.

Trần nhà nguyện Sistine. Ông vẽ từ năm 1508 đến 1512, và vẽ khi đứng trên giàn giáo, ngửa cổ lên, chứ không nằm ngửa như nhiều người tưởng. Chương cũng viết đúng như vậy. Trần nhà cách nền khoảng hai mươi mét. Giáo hoàng Giuliô lúc đầu xin vẽ mười hai tông đồ, như Vasari kể trong tiểu sử Michelangelô. Theo Bảo tàng Vatican, mái vòm dài khoảng bốn mươi mét, với chừng ba trăm hình người. Công trình ra mắt ngày 31 tháng Mười năm 1512. Cảnh Thiên Chúa tạo dựng Ađam nằm ở trần nhà ấy, và chương đặt cạnh nó câu đầu sách Sáng Thế (St 1,1), “Ban đầu, Thiên Chúa sáng tạo trời đất”, cũng là lời Kinh Thánh.

Bài thơ than thở là gửi cho bạn ông, Giovanni da Pistoia, viết khoảng năm 1509–1510. Chương kể lại các hình ảnh trong thơ (cổ sưng, râu chĩa lên trời, sơn nhỏ xuống mặt) bằng lời của người kể, không để trong ngoặc kép.

Những nhà nhân văn gọi các thánh là “các thần”. Quả có những nhà nhân văn dùng ngôn ngữ cổ điển như thế. Erasmô chế giễu họ trong cuốn Ciceronianus (1528).

Tranh biếm họa giáo hoàng. Trong những năm 1520, các nhà in Tin Lành làm nhiều tranh khắc gỗ vẽ giáo hoàng thành quỷ dữ. Một bộ nổi tiếng là Cuộc khổ nạn của Đức Kitô và của Kẻ phản Kitô (Passional Christi und Antichristi) của Lucas Cranach năm 1521. Phía Công giáo cũng in tranh biếm họa Luther.

Năm 1651 và chữ Quốc ngữ. Nhà in của Thánh Bộ Truyền giáo ở Rôma in cuốn Phép giảng tám ngày (Cathechismus) và cuốn Từ điển Việt, Bồ Đào Nha, La-tinh của cha Đắc Lộ (Alexandre de Rhodes). Đó là những cuốn sách đầu tiên in bằng chữ Quốc ngữ. Câu chương nói Hội Thánh Việt Nam nay là “một trong những Hội Thánh lớn nhất châu Á” là cách người kể so sánh để gần gũi với bạn đọc Việt, không dựa trên một con số đo cụ thể. Chương 108 (Ricci, Đắc Lộ và cuộc tranh cãi Lễ nghi) kể tiếp phần của cha Đắc Lộ.

Những người trong chương

Aenêa Silviô Piccolômini, giám mục viết lá thư, về sau là Giáo hoàng Piô II. Juan de Carvajal, hồng y.

Gioan Gutenberg, thợ kim loại ở Mainz. Johann Fust, người cho vay, và Peter Schöffer, người cùng ông tiếp tục in. Adolf II, tổng giám mục Mainz.

Filippô Brunelleschi, kiến trúc sư mái vòm Florence. Côsimô de’ Medici, chủ ngân hàng cai trị Florence phía sau hậu trường.

Marsiliô Ficinô, nhà nhân văn và linh mục. Vittôrinô da Feltre, thầy giáo. Lôrensô Valla, nhà nhân văn và linh mục.

Erasmô thành Rotterdam và Tôma More là đôi bạn thân. Lêô X, giáo hoàng được Erasmô đề tặng Tân Ước. Martin Luther, đan sĩ ở Wittenberg.

Michelangelô Buonarroti, nhà điêu khắc và họa sĩ. Alexandre de Rhodes, tu sĩ Dòng Tên người Pháp, người Việt gọi là cha Đắc Lộ.

Những nơi trong chương

Mainz bên bờ sông Rhine, và Frankfurt cách đó không xa. Florence, thành phố của nhà Medici, với Careggi ở ngoài thành. Rôma, với nhà nguyện Sistine. Mantova, Basel, Luân Đôn, Rotterdam và Deventer.

Đọc thêm

Nếu chỉ đọc một trang, hãy đọc Paraclesis, lời tựa Erasmô viết cho bản Tân Ước năm 1516: ngắn, đẹp, và nói đúng giấc mơ của ông về một Tin Mừng mà ai cũng đọc được. Bản tiếng Anh có trong cuốn Christian Humanism and the Reformation: Selected Writings of Erasmus của John C. Olin. Muốn tìm hiểu rộng hơn, có thể đọc The Printing Press as an Agent of Change của Eisenstein, cuốn Cuộc đời các họa sĩ, nhà điêu khắc và kiến trúc sư của Vasari (bản Penguin hoặc Oxford) và The Swerve của Greenblatt. Nếu có dịp vào một thư viện lớn ở nước ngoài, hãy xin xem một cuốn Kinh Thánh Gutenberg: nhìn tận mắt một trang giấy năm 1455, bạn sẽ hiểu lời khen của Piccolômini.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 52 (Biển Đức và các đan sĩ chép sách), chương 54 (Bản Hiến tặng Constantinô), chương 84 (Deventer), chương 86 (Florence và các học giả Hy Lạp), chương 88 (các Giáo hoàng thời Phục Hưng), chương 89 (Cisneros), chương 91 (Luther và năm 1517), chương 94 (Tôma More) và chương 108 (cha Đắc Lộ và chữ Quốc ngữ).

Trở lại chương 87