Chương 87
Khoảng năm 1450–1516 · Mainz, Florence, Basel
- Nơi chốn
- Mainz, Frankfurt, Florence, Mantova, Rôma, Basel, Luân Đôn
- Giáo hoàng
- Martinô V … Lêô X
- Hoàng đế
- Sigismund … Maximilian I
Tháng Ba năm 1455, từ nước Áo xa xôi, một vị giám mục người Ý ngồi nắn nót viết một bức thư gửi cho người bạn thân là một vị hồng y đang ở Rôma. Người cầm bút là Đức Giám mục Aenêa Silviô Piccolômini xứ Siena, người mà chỉ ba năm sau sẽ được bầu làm Giáo hoàng, lấy tông hiệu là Piô II. Người nhận thư là Đức Hồng y Juan de Carvajal người Tây Ban Nha, lúc bấy giờ đang bận rộn ngược xuôi kêu gọi các vương hầu nước Đức hiệp lực ngăn chặn bước tiến của quân Thổ. Giữa bộn bề lo toan của việc Giáo hội, vị giám mục vẫn tha thiết muốn kể lại cho bạn mình nghe một câu chuyện lạ lùng.
Ngài kể mùa thu năm trước, ở hội chợ Frankfurt, ngài gặp “một con người kỳ diệu”, người cho ngài xem vài trang in dở của một cuốn Kinh Thánh. Chữ đều đặn, ngay ngắn, rõ đến mức Đức Hồng y có tuổi cũng đọc được mà không cần kính. Ngài tiếc không mua được cuốn nào tặng bạn, vì sách chưa in xong mà đã có người đặt mua hết.
Người thợ kỳ diệu ấy tên là Johannes Gutenberg, một thợ kim hoàn sống tại thành phố Mainz bên bờ sông Rhine hiền hòa. Và cuốn Kinh Thánh ấy không phải được chép bằng bàn tay cặm cụi của một đan sĩ như ngàn năm qua, mà được tạo nên bằng một cỗ máy in chữ rời bằng kim loại!
Vào giây phút cầm trên tay những trang giấy in thử ấy, có lẽ chính Đức Giám mục Piccolômini cũng chưa thể hình dung hết sức mạnh của phát minh mà ngài vừa chứng kiến. Chưa đầy nửa thế kỷ sau, chiếc máy in thô sơ của người thợ kim hoàn xứ Mainz sẽ làm thay đổi diện mạo của Giáo hội sâu sắc hơn tất cả các công đồng của thế kỷ trước cộng lại. Cỗ máy ấy cũng mở toang cánh cửa dẫn vào một thời đại mới của lịch sử: thời đại của những phong trào cải cách sâu rộng và những chuyến hải trình vượt đại dương đưa Tin Mừng đến tận cùng trái đất.
Những con chữ kim loại và cuốn Kinh Thánh đầu tiên
Gutenberg không phải người đầu tiên nghĩ ra việc in. Người Trung Hoa đã khắc bản gỗ in kinh sách từ nhiều thế kỷ trước; sách in khắc gỗ có niên đại xưa nhất còn lại là cuộn Kinh Kim Cương năm 868. Đến khoảng năm 1040, một người thợ Trung Hoa tên là Tất Thăng đã sáng tạo ra các con chữ rời bằng đất sét nung. Sang năm 1377, tại vương quốc Cao Ly, nay là Triều Tiên, các nhà sư đã đúc các con chữ rời bằng kim loại để in cuốn sách giáo huấn mang tên Jikji. Cuốn sách quý giá ấy hiện vẫn được lưu giữ trân trọng tại Thư viện Quốc gia Pháp.
Ở châu Âu, người ta cũng đã dùng khuôn gỗ in tranh thánh, lịch phụng vụ, kinh ngắn. Nhưng một cuốn sách dày thì vẫn trông vào tay các đan sĩ. Suốt ngàn năm, các thầy dòng ngồi bên đèn dầu chép từng nét. Một bộ Kinh Thánh tốn vài ba năm chép, giá bằng cả một ngôi nhà. Giấy da cũng xa xỉ: một cuốn Kinh Thánh lớn cần da hơn một trăm con bê hoặc cừu.
Gutenberg sinh ra tại Mainz vào khoảng năm 1400, xuất thân từ nghề thợ kim hoàn. Người thợ tài hoa ấy đã ngày đêm trăn trở: làm sao để tạo ra những con chữ có thể tháo lắp và tái sử dụng nhiều lần? Lời giải đáp của ông là một hệ thống phối hợp tài tình nhiều kỹ thuật:
- Trước hết, ông dùng một chiếc đục thép sắc bén khắc nổi hình từng mẫu tự, rồi đóng mạnh vào một miếng đồng mềm hơn để tạo thành khuôn đúc âm bản.
- Vào khuôn, ông rót hợp kim chì, thiếc và ăng-ti-mon, đủ mềm để đúc sắc nét, đủ cứng để in hàng ngàn lần không mòn. Mỗi con chữ là một khối kim loại nhỏ cao đúng bằng nhau, xếp khít thành dòng, ghép dòng thành trang. In xong, tháo chữ ra xếp lại cho trang sau.
- Về mực in, ông pha chế ra loại mực dầu sền sệt có độ bám dính tuyệt hảo trên bề mặt kim loại, khác hẳn thứ mực lỏng như nước của thợ chép sách xưa nay.
- Để ép đều tờ giấy xuống mặt chữ kim loại, ông đã mượn lại nguyên lý của chiếc máy ép trục vít bằng gỗ mà bà con nông dân vùng sông Rhine vẫn quen dùng để ép nho làm rượu vang mỗi mùa thu hoạch.


Lịch sử quả thật có những nốt nhạc đầy trớ trêu: những ấn phẩm đầu tiên có ghi rõ niên hiệu xuất xưởng từ bàn tay Gutenberg vào năm 1454 lại chính là những tờ chứng nhận Ơn Xá! Lúc bấy giờ, Tòa Thánh ban ơn xá cho những ai hảo tâm đóng góp tiền của giúp đỡ đảo Síp chống lại sự xâm lăng của người Thổ, và giáo quyền cần hàng ngàn tờ chứng chỉ in sẵn để phân phát cho giáo dân. Sáu mươi ba năm sau ngày ấy, chính việc lạm dụng buôn bán các tờ Ơn Xá kết hợp với sức mạnh lan truyền thần tốc của chiếc máy in này sẽ trở thành ngòi nổ làm rạn nứt Thân Thể Mầu Nhiệm của Giáo hội Tây phương.
Công trình vĩ đại nhất của đời ông là bộ Kinh Thánh Gutenberg, hay còn gọi là Kinh Thánh 42 dòng, hoàn tất vào khoảng năm 1455. Đó là bản dịch Kinh Thánh Phổ Thông Vulgata bằng tiếng Latinh do Thánh Giêrônimô dày công chuyển ngữ từ ngàn năm trước. Mỗi trang sách được bố trí trang nhã thành hai cột chữ, mỗi cột đúng bốn mươi hai dòng, toàn bộ được chia làm hai tập dày dặn. Ông in khoảng một trăm tám mươi bản, phần lớn in trên giấy và khoảng bốn mươi lăm bản in trên da bê thượng hạng. Những chữ hoa đầu đoạn và hoa văn trang trí viền vẫn được các họa sư vẽ tay tỉ mỉ bằng mực màu và nhũ vàng, giữ trọn nét thánh thiêng như các bản chép tay truyền thống. Ngày nay, nhân loại chỉ còn lưu giữ được khoảng bốn mươi chín bản, và mỗi bản còn nguyên vẹn đều được coi là bảo vật vô giá của nền văn minh con người.
Làm nên cuộc cách mạng ấy, Gutenberg lại không giàu. Ông vay những món lớn của thương gia Johann Fust để mở xưởng. Năm 1455, sách vừa xong, Fust kiện đòi nợ. Gutenberg thua, mất cả xưởng in lẫn bộ chữ. Fust cùng người phụ tá cũ của Gutenberg là Peter Schöffer tiếp tục vận hành xưởng in, và hai năm sau, năm 1457, đã cho ra đời cuốn Sách Thánh Vịnh Mainz lộng lẫy in hai màu mực đỏ đen, cuốn sách in đầu tiên có ghi tên nhà xuất bản và ngày tháng rõ ràng.
Còn người cha đẻ của ngành in ấn thì phải sống những năm tháng cuối đời trong cảnh bần hàn, túng thiếu. Mãi đến năm 1465, Đức Tổng Giám mục Adolf II thành Mainz vì động lòng trắc ẩn trước công lao của ông mới thu nhận ông vào làm người hầu cận nơi giáo triều, chu cấp cho ông mỗi năm một bộ phẩm phục, hai ngàn lít lúa mì và hai ngàn lít rượu nho. Cụ già Gutenberg an nghỉ trong Chúa vào năm 1468.
Ngọn lửa in ấn bùng cháy khắp trời Âu
Người thợ già qua đời, nhưng ngọn lửa nghề nghiệp của ông thì lan tỏa với tốc độ không gì ngăn cản nổi. Năm 1462, giữa cơn binh lửa tranh giành ngai tòa tổng giám mục, quân lính tràn vào cướp phá thành Mainz. Những người thợ in lành nghề tản mác khắp bốn phương trời, và đi đến đâu họ cũng mở xưởng in đến đó.
Trên đất Ý, chiếc máy in đầu tiên bắt đầu vận hành từ năm 1465 ngay bên trong một đan viện Biển Đức thanh tịnh tại Subiaco, phía đông Rôma. Thành phố kênh đào Venice đón nhận máy in vào năm 1469 và nhanh chóng vươn lên thành thủ đô in ấn sầm uất bậc nhất lục địa. Từ thập niên 1490, một học giả kiêm chủ nhà in tài ba tại Venice tên là Aldus Manutius đã tiên phong ấn hành các danh tác cổ điển Hy Lạp, rồi sáng tạo ra những cuốn sách khổ nhỏ giá rẻ mà người ta có thể bỏ gọn vào túi áo mang theo bên mình.
Đến năm 1500, máy in đã hiện diện tại hơn hai trăm năm mươi thành phố trên khắp châu Âu, và ước tính đã có hơn mười triệu cuốn sách được in ra! Con số ấy vượt xa mọi sách chép tay của ngàn năm trước. Sách in trước năm 1501 ngày nay gọi là incunabula, tiếng Latinh nghĩa là “thời trong nôi”. Mỗi mùa thu, nhà buôn sách khắp nơi về hội chợ Frankfurt, nay vẫn là hội chợ sách lớn nhất thế giới.

Cuốn Kinh Thánh từng có giá bằng cả một gia tài nay đã trở nên vừa tầm tay của nhiều người. Lần đầu tiên trong lịch sử, một vị cha xứ nghèo nơi giáo xứ thôn quê hay một thầy giáo bình dân nơi thị trấn nhỏ cũng có thể ấp ủ ước mơ sở hữu một cuốn Lời Chúa cho riêng mình. Và sâu xa hơn cả, nếu như trước đây không bao giờ có hai bản Kinh Thánh chép tay giống hệt nhau từng chữ, thì giờ đây hàng ngàn bản in đều truyền tải một nội dung hoàn toàn chuẩn xác và đồng nhất.
Kinh thành Florence thức giấc cùng vẻ đẹp Phục Hưng
Trong khi những cỗ máy in đang rộn rã gõ nhịp bên bờ sông Rhine, thì ở phía nam rặng núi Alps, tại thành phố Florence nước Ý, một mùa xuân văn hóa mới cũng đang bừng nở.
Như câu chuyện của chương trước, đến năm 1439, mái vòm khổng lồ của Nhà thờ Chính tòa Florence đã hoàn thành, và các học giả phương Đông đã mang theo kho tàng triết học Hy Lạp cổ đại đến với Tây phương. Nhờ các ngành nghề dệt len dạ, tơ lụa và đặc biệt là hệ thống ngân hàng tài chính, thành Florence trở nên giàu có tột bậc; đồng tiền vàng florin của xứ này được tin dùng khắp nơi từ Luân Đôn sang tận Constantinôpôli.
Các gia tộc giàu, nhất là nhà Medici, đổ tiền xây nhà thờ, tạc tượng, vẽ bích họa, sưu tầm sách cổ. Một phần để khoe vị thế, nhưng phần nhiều vì lòng đạo và lo cho phần rỗi. Cho vay lấy lãi thời ấy bị Giáo hội coi là tội, nên cụ Cosimo de’ Medici luôn dằn vặt, muốn dùng của cải chuộc lỗi trước Chúa.

Kiến trúc sư Filippo Brunelleschi, người xây nên mái vòm nhà thờ kỳ vĩ, thuở thanh xuân từng cùng người bạn điêu khắc Donatello lặn lội về Rôma. Hai người say mê đo đạc từng chân cột, từng vòm đá đổ nát của các đền đài La Mã xưa để học hỏi bí quyết xây dựng của tiền nhân. Dân chúng Rôma bấy giờ thấy hai chàng trai trẻ cặm cụi đào bới giữa đống gạch vụn hoang phế cứ ngỡ họ là những kẻ điên cuồng đi tìm kho báu chôn giấu!

Các danh họa và nhà điêu khắc tại Florence bắt đầu tìm cách khắc họa con người một cách chân thật nhất: có da thịt ấm áp, có bóng đổ tự nhiên và chuyển động sống động trong một không gian có chiều sâu phối cảnh. Nơi nhà thờ Santa Maria Novella, người họa sĩ trẻ tài hoa Masaccio, qua đời khi mới chừng hai mươi sáu tuổi, đã vẽ nên bức bích họa Chúa Ba Ngôi tuyệt mỹ, khiến bức tường đá phẳng lặng như mở toang ra thành một gian nguyện đường sâu thẳm.
Tại đan viện San Marco, nơi cụ Cosimo de’ Medici tài trợ trùng tu, vị tu sĩ dòng Đa Minh thánh thiện Fra Angelico đã phủ kín các bức tường trong từng phòng ngủ của các tu huynh bằng những hoạt cảnh Phúc Âm đượm tình chiêm niệm. Cứ mỗi sớm mai thức dậy, các đan sĩ lại được chiêm ngắm mầu nhiệm Truyền Tin dịu dàng hay cảnh Chúa Giêsu chịu đóng đinh đau thương trên đồi Canvê. Giáo hội ngày nay tôn kính ngài là Chân phước Angelico, bổn mạng thiêng liêng của các nghệ sĩ Công giáo. Khắp các góc phố Florence, những xưởng vẽ rộn rã tiếng thợ học việc đang mải mê nghiền phẩm màu, dát từng lá vàng mỏng và đóng khung tranh thánh.

Người đời sau gọi giai đoạn lịch sử rực rỡ ấy là thời kỳ “Phục Hưng”, nghĩa là sự tái sinh. Giới trí thức tin rằng họ đang làm sống lại vẻ đẹp huy hoàng của nền văn minh Hy Lạp và La Mã cổ đại sau một ngàn năm mà họ gọi một cách có phần khắt khe là “Thời Trung Cổ”. Thực ra, người Florence không hề phủ nhận những di sản vĩ đại của các thế kỷ trước, thời đã sản sinh ra những ngôi thánh đường Gothic vút cao, các trường đại học danh tiếng và trí tuệ của Thánh Tôma Aquinô; họ chỉ khao khát được nhìn xa hơn nữa về cội nguồn sâu thẳm của văn minh nhân loại.
Nhớ lại những buổi thuyết giảng của triết gia Hy Lạp Gemistos Plethon năm nào, cụ Cosimo de’ Medici đã trao cho một học giả trẻ tên là Marsilio Ficino một căn biệt thự thanh tịnh tại Careggi ngoài ngoại ô, giao cho chàng sứ mạng: dịch trọn vẹn các tác phẩm của Platon sang tiếng Latinh. Ficino đã cống hiến nhiều năm cuộc đời cho công trình ấy và bản dịch chính thức được ấn hành năm 1484. Giữa những khu vườn xanh mát ở Careggi, các trí thức trẻ sáng giá nhất Florence đã cùng nhau đàm đạo triết học, tìm kiếm nhịp cầu hòa hợp giữa tư tưởng triết học cổ đại và đức tin Kitô giáo. Đến năm 1473, chính Ficino đã khiêm nhường lãnh nhận thiên chức linh mục.

Tiếng gọi “trở về nguồn suối trong”
Những học giả như Ficino được người đời gọi là các “nhà nhân văn”. Vào thời kỳ ấy, danh từ này hoàn toàn không mang ý nghĩa là những kẻ vô thần chối bỏ Thiên Chúa như một số cách hiểu lệch lạc ngày nay. Họ đơn thuần là những con người say mê văn học, ngữ pháp, lịch sử, thi ca và khao khát được đọc trực tiếp các văn bản cổ điển bằng tiếng Hy Lạp và Latinh nguyên bản. Đại đa số họ vẫn là những Kitô hữu sùng đạo; nhiều vị là linh mục, đan sĩ, và thậm chí có những vị sau này đã bước lên ngai tòa Giáo hoàng.
Vị tiền phong mở đường cho phong trào này chính là đại thi hào Francesco Petrarca. Năm 1336, khi leo lên đỉnh núi Mont Ventoux ở miền nam nước Pháp, ông mang theo trong túi áo cuốn Tự thú của Thánh Cả Augustinô. Đứng trên đỉnh núi lộng gió, ông mở cuốn sách nhỏ ra và bắt gặp dòng chữ nhắc nhở sâu sắc: con người mải mê ngắm nhìn vẻ hùng vĩ của núi cao, biển rộng và trăng sao mà lại quên mất việc chăm sóc chính linh hồn mình! Ông gấp sách, lặng lẽ xuống núi.
Các nhà nhân văn lùng sục tìm kiếm những bản thảo sách cổ bị thất lạc chẳng khác nào những thợ mỏ đi đãi vàng. Poggio Bracciolini, viên thư ký của giáo triều, đã tận dụng những ngày rảnh rỗi khi tham dự Công đồng Constance những năm 1416–1417 để đi lùng sục các kho lưu trữ phủ bụi mờ nơi các đan viện cổ vùng Đức và Thụy Sĩ, kéo ra ánh sáng biết bao tác phẩm văn học quý giá đã bị lãng quên suốt nhiều thế kỷ.
Ở Mantova, năm 1423, thầy giáo Vittorino da Feltre lập ngôi trường “Ngôi Nhà Vui Tươi”. Con vương công ngồi chung bàn với trẻ nhà nghèo được thầy nuôi ăn học. Các em học Latinh, Hy Lạp, toán, nhạc, tập bơi, cưỡi ngựa, và ngày nào cả trường cũng bắt đầu bằng Thánh lễ.

Khẩu hiệu tâm niệm của các nhà nhân văn thời bấy giờ là Ad fontes, nghĩa là “Hãy trở về nguồn”! Muốn hiểu tư tưởng của Cicero, hãy đọc chính tác phẩm của Cicero chứ đừng chỉ đọc những lời bình chú của người đời sau. Họ mượn hình ảnh tuyệt đẹp ấy từ chính câu Thánh Vịnh mà người tín hữu Việt Nam vẫn ngân nga mỗi Chúa Nhật:
“Như nai rừng khát mong nguồn nước suối, hồn con cũng khát khao Ngài, lạy Chúa!”
Nước đầu nguồn bao giờ cũng trong nhất. Nếu điều ấy đúng với văn chương, thì với Tin Mừng càng đúng: muốn hiểu trọn Lời Chúa Giêsu, phải đọc chính trang Phúc Âm bằng tiếng Hy Lạp các Tông đồ đã viết!
Năm 1440, một linh mục học giả người Rôma tên là Lorenzo Valla đã áp dụng phương pháp nghiên cứu văn bản ấy để vạch trần một sự thật lịch sử: văn kiện Bản Hiến tặng của Hoàng đế Constantinô, từng được dùng suốt nhiều thế kỷ để khẳng định quyền cai trị thế tục của Tòa Thánh, thực chất chỉ là một tài liệu giả mạo được ngụy tạo vào thời Trung Cổ, bởi ngôn ngữ Latinh trong đó chứa đầy những từ ngữ mà thời Hoàng đế Constantinô chưa hề xuất hiện. Sau đó, Cha Valla đã can đảm đặt bản Kinh Thánh Vulgata tiếng Latinh bên cạnh các bản chép tay Hy Lạp cổ để so sánh, chỉ ra hàng trăm chỗ mà người chép sách xưa đã dịch sai hoặc chép nhầm lẫn. Những ghi chép quý báu ấy sau này được học giả Erasmus tìm thấy trong một tu viện cổ và cho ấn hành vào năm 1505.

Quả trứng của thầy Erasmô thành Rotterdam
Người đi xa nhất trên đường “trở về nguồn” là một linh mục Hà Lan: Desiderius Erasmus xứ Rotterdam.
Sinh ra vào khoảng năm 1466, sớm chịu cảnh mồ côi cha mẹ, cậu bé Erasmus đã lớn lên trong bầu khí đạo đức đơn sơ của Hội Anh Em Đời Sống Chung tại Deventer. Lớn lên, ngài gia nhập đan viện dòng Augustinô và được thụ phong linh mục vào năm 1492. Sau đó, ngài rời khỏi bức tường tu viện để sống đời một học giả tự do, cống hiến trọn vẹn cho ngòi bút. Nhờ máy in phổ biến, các tác phẩm bằng tiếng Latinh trong sáng, sắc sảo và dí dỏm của ngài nhanh chóng được săn đón khắp cõi Âu châu.
Năm 1509, khi sang Luân Đôn lưu lại nơi tư gia của người bạn tri kỷ là Thánh Thomas More, ngài đã viết nên kiệt tác trào phúng nổi tiếng Ca ngợi sự điên rồ. Qua lời “Nàng Điên Rồ”, ngài châm biếm những thói xấu trong Giáo hội: tranh cãi thần học rỗng tuếch, tu sĩ câu nệ màu áo dòng, giám mục xa hoa, và Giáo hoàng mặc giáp cưỡi ngựa dẫn quân đánh trận.

Bước ngoặt đến năm 1516 ở Basel, Thụy Sĩ, khi ngài in một công trình chưa từng có: Tân Ước tiếng Hy Lạp in lần đầu, kèm bản dịch Latinh mới của chính ngài, đề tặng Đức Lêô X. Trong lời tựa Paraclesis, ngài viết:

“Ước gì Lời Chúa trong các sách Tin Mừng được dịch ra mọi ngôn ngữ của nhân loại, để người nông dân có thể vừa đi sau luống cày vừa ngâm nga từng câu Lời Chúa, và người thợ dệt có thể vừa đưa thoi vừa hát vang những lời dạy của Đấng Cứu Thế!”
Đặc biệt, trong ấn bản này, Erasmô đã sửa lại một từ ngữ có tầm quan trọng sống còn về mặt thần học. Trong Phúc Âm Thánh Mátthêu, khi Chúa Giêsu bắt đầu sứ vụ công khai, Người cất tiếng kêu gọi: “Anh em hãy sám hối, vì Nước Trời đã đến gần”. Bản dịch Latinh Vulgata xưa nay dịch từ ấy là poenitentiam agite, nghĩa đen là “hãy làm việc đền tội”, khiến giáo dân qua bao thế hệ dễ hiểu lầm rằng ơn cứu độ chỉ hệ tại ở việc làm những việc phạt xác hay đóng góp tiền của theo luật buộc. Dựa trên chữ metanoite trong nguyên bản tiếng Hy Lạp, Erasmô đã dịch lại chính xác thành “hãy hồi tâm, hãy biến đổi tâm hồn”, một sự hoán cải sâu sắc tự đáy lòng chứ không chỉ là hình thức bên ngoài! Đúng một năm sau, một thầy dòng trẻ tuổi tại nước Đức sẽ mở đầu chín mươi lăm luận đề cải cách nổi tiếng của mình bằng chính mệnh lệnh Phúc Âm ấy.
Thực tâm, Cha Erasmô chưa bao giờ muốn ly khai khỏi Mẹ Giáo hội. Ngài cả đời chỉ khao khát canh tân Hội Thánh từ bên trong bằng cách đưa người tín hữu trở về với sự đơn sơ nguyên tuyền của Phúc Âm, điều ngài gọi là “triết lý của Chúa Kitô”, bớt đi những nghi lễ rườm rà và những cuộc tranh luận thần học khô khan.
Thế nhưng, chính cuốn Tân Ước tiếng Hy Lạp của ngài lại trở thành công cụ nền tảng để Martin Luther dịch Lời Chúa sang tiếng Đức vào năm 1522, thổi bùng lên ngọn lửa của cuộc Cải Cách Tin Lành. Các tu sĩ đương thời thường nhắc đi nhắc lại một câu ngạn ngữ cay đắng mà Erasmô vô cùng chán ghét: “Erasmô đẻ trứng, còn Luther ấp cho nở”. Trong một lá thư viết năm 1524, Erasmô đã chua chát trả lời: quả thật tôi có đẻ ra một quả trứng, nhưng đó là một quả trứng gà hiền lành; còn Luther ấp ra lại là một giống chim ưng hoàn toàn khác biệt!
Đỉnh cao nghệ thuật và bóng mờ của sự thế tục
Thời kỳ Phục Hưng đã để lại cho kho tàng đức tin Công giáo những tuyệt tác nghệ thuật tráng lệ nhất mà bàn tay và khối óc con người từng tạo tác nên.
Năm 1499, người nghệ sĩ trẻ tuổi xứ Florence là Michelangelo đã hoàn thành kiệt tác điêu khắc bằng đá cẩm thạch trắng Đức Mẹ Sầu Bi, tiếng Ý là Pietà: Mẹ Maria lặng lẽ ôm thi hài Con vừa hạ xuống từ Thập Giá. Tượng nay ở Đền Thánh Phêrô, Rôma. Khi tạc nên bức tượng rung động lòng người ấy, chàng thanh niên Michelangelo mới vừa tròn hai mươi tư tuổi!
Từ năm 1508 đến 1512, theo lệnh Đức Giuliô II, chính ông đứng trên giàn giáo cao hai mươi mét trong Nhà nguyện Sistine, ngửa cổ suốt bốn năm vẽ trần nhà. Ban đầu Giáo hoàng chỉ muốn mười hai Tông đồ. Michelangelo xin được tự do, rồi phủ kín mái vòm dài bốn mươi mét bằng cả thiên anh hùng ca Sáng Thế: từ giây phút Thiên Chúa phân rẽ ánh sáng khỏi bóng tối, tạo dựng vầng nhật nguyệt, cho đến khoảnh khắc rung động vĩnh cửu khi ngón tay của Thiên Chúa vươn ra sắp chạm vào ngón tay của con người đầu tiên Ađam! Hơn ba trăm nhân vật sống động đã được khắc họa trên mái vòm thánh đường.

Trong một bài thơ mộc mạc gửi cho bạn mình, Michelangelo đã than thở về nỗi vất vả cực nhọc của công việc: cổ ông sưng vù vì ngửa quá lâu, râu chĩa ngược lên trời, và những giọt sơn dầu li ti ngày đêm rơi xuống mặt khiến dung nhan ông loang lổ chẳng khác nào một nền nhà lát đá hoa văn!
Thế nhưng, ánh hào quang của nghệ thuật Phục Hưng cũng kéo theo những bóng mờ thế tục đáng buồn. Một số học giả vì quá tôn sùng văn hóa ngoại giáo cổ đại đã viết về Thiên Chúa như một vị thần Jupiter trong thần thoại Hy Lạp, và gọi các vị thánh là “các vị thần”. Các Đức Giáo hoàng thời bấy giờ vì quá say mê xây dựng các công trình nguy nga đã lao vào những toan tính chính trị và cần đến những nguồn tiền bạc khổng lồ để chi trả cho các danh họa và đạo quân viễn chinh. Con người, khi được đặt vào vị trí trung tâm kiêu hãnh của trần thế, đôi khi lại dần lãng quên Đấng Tạo Hóa đã dựng nên chính mình.
Chiếc máy in của Gutenberg, cũng như mọi thành tựu vĩ đại khác của loài người, là một con dao hai lưỡi. Nó in ra những cuốn Kinh Thánh nuôi dưỡng các linh hồn, nhưng nó cũng in ra hàng triệu tờ truyền đơn nặc danh chứa đầy những lời lăng mạ và hận thù. Nó in sách kinh nguyện cho người nghèo khó, và trong thập niên 1520, nó cũng in ra những bức tranh biếm họa độc địa của phe cải cách vẽ Đức Giáo hoàng thành quỷ dữ, để rồi các xưởng in Công giáo lại đáp trả bằng những hình ảnh châm biếm cay nghiệt không kém. Máy in giúp tiếng nói Tin Mừng của Erasmô lan tỏa khắp châu Âu, nhưng nó cũng tiếp tay cho những kẻ quá khích đi đốt phá sách vở của nhau.
Dòng chữ Quốc ngữ và nhịp cầu nối về xứ sở Việt Nam
Đứng từ góc nhìn của người tín hữu Việt Nam hôm nay, chúng ta nhận ra một mối dây liên kết thiêng liêng và kỳ diệu giữa phát minh máy in năm xưa và đức tin nơi quê hương mình.
Gần hai trăm năm sau ngày cuốn Kinh Thánh Gutenberg ra đời, vào năm 1651, tại kinh thành Rôma, nhà in của Thánh bộ Truyền bá Đức Tin đã long trọng xuất bản hai cuốn sách lịch sử mang ý nghĩa vô giá đối với dân tộc Việt Nam: cuốn sách giáo lý dạy đạo mang tên Phép giảng tám ngày và cuốn Từ điển Việt–Bồ–La. Cả hai công trình mẫu mực ấy đều do vị thừa sai Dòng Tên người Pháp là Cha Alexandre de Rhodes dày công biên soạn. Người dân xứ đạo vẫn quen gọi ngài một cách thân thương là Cha Đắc Lộ.
Đó chính là những cuốn sách đầu tiên trong lịch sử được in bằng chữ Quốc Ngữ, thứ chữ viết dùng các mẫu tự Latinh để ghi lại tiếng nói của mẹ Âu Cơ mà toàn thể người dân Việt Nam chúng ta đang sử dụng mỗi ngày.
Để in ra những trang sách giáo lý thân thương ấy, những người thợ in tại Rôma năm 1651 cũng đã phải dùng đôi bàn tay tỉ mẩn nhặt từng con chữ kim loại nhỏ bé bằng chì, xếp ngay ngắn từng dòng, từng trang trên bàn in trục vít, y như bác thợ Gutenberg đã từng cần mẫn làm bên bờ sông Rhine hai thế kỷ trước.
Từ xưởng in nhỏ bé nơi trời Âu xa xôi, hạt giống Lời Chúa và ánh sáng của nền văn minh in ấn đã theo chân các vị thừa sai vượt muôn trùng sóng gió đại dương để cập bến quê hương Việt Nam. Từng trang sách in chữ Quốc Ngữ đầu tiên ấy đã gieo mầm đức tin vào lòng đất mẹ, để rồi trải qua bao thăng trầm dâu bể, Giáo hội Việt Nam hôm nay đã vươn mình trở thành một trong những cộng đoàn đức tin sống động và kiên trung bậc nhất nơi vùng trời châu Á.
Từng trang sách in chữ Quốc Ngữ đầu tiên ấy đã gieo mầm đức tin vào lòng đất mẹ, để rồi trải qua bao thăng trầm dâu bể, Giáo hội Việt Nam hôm nay đã vươn mình trở thành một trong những cộng đoàn đức tin sống động và kiên trung bậc nhất nơi vùng trời châu Á.
Chương 87 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
“Erasmô đẻ trứng, còn Luther ấp cho nở”
Những người trong chương
- Gutenberg · Bảo tàng Gutenberg ở Mainz, thành phố ông sinh ra, trưng bày Kinh Thánh bốn mươi hai dòng, cuốn sách in lớn đầu tiên của châu Âu.
- Erasmô · Ông mất ở Basel năm 1536 và được chôn trong nhà thờ chính tòa Basel. Mộ ông còn đó.
- Michelangelô · Bức Pietà ông tạc năm hai mươi bốn tuổi vẫn nằm trong Đền thờ Thánh Phêrô ở Rôma.
Nơi ấy hôm nay
- Hội chợ sách Frankfurt mỗi độ thu vẫn mở, đến nay là hội chợ sách lớn nhất thế giới.
- Nhà nguyện Sistine trong Vatican vẫn còn trần nhà Michelangelô vẽ, khách đến Rôma hôm nay vào xem được.
- Đan viện San Marco ở Florence nay là bảo tàng. Các phòng nhỏ vẫn còn tranh tường của Fra Angelico.
Muốn đọc thêm
Mt 4,17 · Erasmô, lời tựa Paraclesis · Giorgio Vasari, Cuộc đời các họa sĩ, nhà điêu khắc và kiến trúc sư · Elizabeth Eisenstein, The Printing Press as an Agent of Change · bản Kinh Thánh Gutenberg số hóa trên trang Thư viện Anh
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Aenêa Silviô Piccolômini
- Juan de Carvajal
- Gioan Gutenberg
- Johann Fust
- Adolf II
- Filippô Brunelleschi
- Côsimô de’ Medici
- Marsilio Ficinô
- Vittôrinô da Feltre
- Lôrensô Valla
- Erasmô thành Rotterdam
- Tôma More
- Lêô X
- Martin Luther
- Michelangelô Buonarroti
- Alexandre de Rhodes
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 88
Những Giáo hoàng thời Phục Hưng
Giáo hoàng nào đã dám nói trước các vương công Đức rằng điều ghê tởm bắt đầu từ chính Tòa Thánh?
Khoảng 22 phút đọc












