Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 88

Kiểm chứng chương 88: Những Giáo hoàng thời Phục Hưng

Đọc xong chương 88, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: chuyện con voi trắng giữa đường phố Rôma ai ghi lại, nhà Borgia thật sự tệ đến đâu, và có đúng một vị giáo hoàng đã đứng ra nhận lỗi của Hội Thánh trước các vương công nước Đức không. Những trang này trả lời các câu hỏi ấy. Chương kể tám mươi năm của các giáo hoàng Rôma, từ Nicôla V đến cuộc cướp phá Rôma năm 1527, một trong những trang tối nhất của lịch sử giáo hoàng, và chương đã kể thẳng. Ở đây bạn sẽ thấy mỗi chuyện lấy từ đâu, chuyện nào chắc chắn, chuyện nào chỉ là lời truyền lại, chuyện nào các sử gia còn bàn.

Nguồn rất nhiều:

  • nhật ký của Johann Burchard, trưởng ban nghi lễ ở triều đình Alexanđê VI; ông ghi chép tỉ mỉ, khô khan, và đáng tin;
  • các báo cáo của sứ thần Venise ở Rôma;
  • thư từ của chính các giáo hoàng;
  • cuốn Cuộc đời các họa sĩ, nhà điêu khắc và kiến trúc sư của Vasari;
  • nhiều nhân chứng của năm 1527.

Bộ Lịch sử các giáo hoàng của Ludwig von Pastor, sử gia Công giáo người Áo, gồm mười sáu tập tiếng Đức và bốn mươi tập trong bản tiếng Anh, đến nay vẫn là bộ đầy đủ nhất. Pastor được vào Văn khố Vaticanô nhờ phép của Đức Lêô XIII, vị giáo hoàng từng nói Hội Thánh không có gì phải sợ sự thật lịch sử. Pastor đã viết rất thẳng về các giáo hoàng thời này.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Con voi Hanno

Ngày 12 tháng Ba năm 1514, sứ đoàn của vua Manuel I nước Bồ Đào Nha, do Tristão da Cunha dẫn đầu, vào Rôma. Những chi tiết chương dùng đều có trong thư của những người có mặt: con voi trắng bốn tuổi, quỳ ba lần trước giáo hoàng, rồi phun nước lên đám đông. Cuốn The Pope’s Elephant (Con voi của giáo hoàng) của Silvio Bedini (1997) kể trọn câu chuyện. Câu chương nói tàu Bồ Đào Nha mới tới Ấn Độ cách đó “vỏn vẹn mười sáu năm” là tính từ lúc Vasco da Gama đến Calicut năm 1498.

Hanno chết hai năm sau, vào tháng Sáu năm 1516. Đức Lêô X tự viết văn bia cho nó, đúng như chương kể. Bức tranh tường tưởng niệm của Raphaen nay đã mất, chỉ còn những bản vẽ phác. Năm 1962, thợ đào móng ở sân Belvedere trong Vaticanô tìm thấy xương Hanno. Chuyện giáo hoàng quý con vật, năng ghé chuồng thăm và khóc khi nó chết là cách người kể dựng cảnh từ những chi tiết có thật ấy.

Lời thú nhận năm 1523: xem phần “Lời thú nhận ở Nuremberg” bên dưới.

Một thành phố đổ nát

Năm 1420. Martinô V vào Rôma ngày 28 tháng Chín năm 1420. Các sử gia ước tính dân số Rôma lúc ấy chỉ khoảng hai mươi đến ba mươi ngàn người, so với chừng một triệu dưới thời các hoàng đế (con số thường được nêu cho Rôma thời đế quốc). Quảng trường Rôma xưa thật sự được gọi là Campo Vaccino, “cánh đồng bò”. Chuyện sói xuống phố có trong vài biên niên sử thời ấy. Bạn nên coi đó là chi tiết để hình dung cảnh hoang tàn, đúng như chương viết, chứ không phải chuyện thường ngày.

Nicôla V. Tommaso Parentucelli làm giáo hoàng từ năm 1447 đến 1455. Thuở trẻ ông làm gia sư cho các nhà giàu ở Florence để có tiền ăn học. Những lời ông nói về các công trình nguy nga làm vững đức tin cho người bình thường nằm trong bài nói ông đọc trước các hồng y lúc hấp hối, do người viết tiểu sử ông là Giannozzo Manetti ghi lại. Ông để lại khoảng một ngàn hai trăm bản chép tay, hạt giống của Thư viện Vaticanô. Ông cũng mời Fra Angelico về trang trí một nhà nguyện riêng bằng cảnh đời hai phó tế Têphanô và Laurensô. Công trình ấy, nhà nguyện Niccolina (1447–1449), nay vẫn còn trong Vaticanô.

Xíttô IV. Ông làm giáo hoàng từ năm 1471 đến 1484. Năm 1475, ông lập lại Thư viện Vaticanô và mở cho các học giả vào. Một bức bích họa của Melozzo da Forlì vẽ cảnh ấy, nay ở Bảo tàng Vaticanô. Nhà nguyện Sistine được xây trong những năm 1473–1481. Botticelli và Perugino vẽ tường, trong đó có bức Perugino vẽ Đức Kitô trao chìa khóa cho Phêrô.

Sáu người cháu làm hồng y. Đúng như chương nói. Một trong sáu người ấy là Giulianô della Rovere, về sau là Giuliô II.

Âm mưu nhà Pazzi. Việc xảy ra ngày 26 tháng Tư năm 1478 trong nhà thờ chính tòa Florence. Giulianô de’ Medici bị giết, Lôrensô bị thương ở cổ nhưng chạy thoát vào phòng thánh. Hiệu lệnh cho các sát thủ là tiếng chuông rung lúc nâng Mình Thánh. Chi tiết này lấy từ Poliziano, người có mặt và viết tường thuật ngay năm 1478. Girolamo Riario, cháu của Xíttô IV, là một trong những kẻ chủ mưu. Xíttô IV dính líu đến đâu vẫn còn được bàn, đúng như chương nói. Ngài muốn đổi chính quyền ở Florence, nhưng có lẽ không muốn máu đổ.

Nhà Borgia

Cuộc bầu năm 1492. Diễn ra ngày 11 tháng Tám năm 1492. Nhiều nhân chứng thời ấy tố cáo việc mua phiếu. Các sử gia ngày nay đồng ý có việc hứa bổng lộc để đổi lấy phiếu. Chương viết “Người ta nói”, đúng mức chắc chắn. Rôđrigô Borgia sinh năm 1431, là cháu của Calixtô III. Giáo hoàng này phong ông làm hồng y năm 1456, khi ông hai mươi lăm tuổi.

Các con. Ông có ít nhất bảy người con với nhiều người đàn bà. Bốn người nổi tiếng nhất là con của Vannozza dei Cattanei: Gioan, Cêsarê, Lucrêsia và Jofré. Cêsarê được phong hồng y năm 1493, lúc mười tám tuổi, và từ bỏ chức ấy năm 1498. Lucrêsia lấy chồng ba lần.

Đường kẻ qua Đại Tây Dương. Năm 1493, Alexanđê ban sắc lệnh Inter caetera (đề ngày 4 tháng Năm) để phân xử đòi hỏi của Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha. Hiệp ước Tordesillas kế đó được ký ngày 7 tháng Sáu năm 1494.

Có một điều nên biết cho thật: nhiều chuyện ghê rợn về nhà Borgia, như đầu độc hay loạn luân, là lời đồn của kẻ thù thời ấy, về sau các nhà văn thế kỷ XIX thêu thêm. Các sử gia ngày nay nhận những điều có giấy tờ, như chuyện con cái, phiếu mua chuộc, những toan tính chính trị, và dè dặt với phần còn lại. Chương cũng nói đúng như thế.

Cái chết của Gioan Borgia. Xảy ra trong đêm 14 rạng 15 tháng Sáu năm 1497. Xác ông được vớt dưới sông Tibrô. Nhật ký của Burchard kể việc này. Bài nói của Alexanđê trước các hồng y và ủy ban canh tân đều có thật. Dự thảo một sắc lệnh canh tân còn giữ được, nhưng chưa bao giờ được ban hành. Chuyện nhốt mình nhiều ngày không ăn và nỗi đau “lùi dần” là cách người kể tả tâm trạng, vì các nguồn ở đây chỉ nói đến bài nói và ủy ban.

Savonarôla. Ông bị treo cổ rồi thiêu ngày 23 tháng Năm năm 1498 ở quảng trường Signoria, Florence. Hai sứ giả của giáo hoàng có mặt và chủ trì phần xét xử thuộc về Hội Thánh. Tro tàn được ném xuống sông Arno, như nhà biên niên Florence là Landucci ghi lại. Ngày nay có một tấm đá tròn gắn trên nền quảng trường đánh dấu chỗ ấy. Cuối thập niên 1990, tổng giáo phận Florence đã mở hồ sơ xin phong chân phước cho ông. Chương 90 (Pháo đài rung chuyển) còn nhắc đến ông.

Vị giáo hoàng mặc áo giáp

Piô III. Ngài ở ngôi hai mươi sáu ngày năm 1503.

Giuliô II. Ngài làm giáo hoàng từ năm 1503 đến 1513. Ngài có một người con gái, Felice della Rovere, sinh trước khi ngài làm giáo hoàng. Chương viết ngài không để gia đình mình điều hành Hội Thánh, và đó là vế đứng vững hơn cả.

Năm 1510. Theo các sử sách về triều Giuliô II, ngài để râu sau khi mất Bologna, như một lời thề.

Mirandola. Việc xảy ra tháng Giêng năm 1511, khi ngài trèo qua chỗ tường thành bị phá mà vào thị trấn. Các nguồn thời ấy kể như vậy.

Erasmô và Giuliô II. Erasmô quả có thấy Giuliô II vào Bologna năm 1506. Bài châm biếm Giuliô bị đuổi khỏi thiên đàng (Iulius exclusus) in năm 1517, không đề tên tác giả. Erasmô không bao giờ nhận mình viết, nhưng đa số học giả tin là của ông, vì còn một bản chép tay bằng chữ của ông. Chương nói “có lẽ là của ông”, theo ý kiến của đa số. Vẫn còn một chút nghi ngờ.

Tượng Laocoön. Nhóm tượng được tìm thấy ngày 14 tháng Giêng năm 1506 trong một vườn nho ở Rôma, có Giuliano da Sangallo và Michelangelô đứng xem lúc đào. Nhà văn cổ Plinius đã tả nhóm tượng này trong Natural History (quyển 36, đoạn 37).

Đền thờ thánh Phêrô cũ. Constantinô cho xây từ khoảng năm 320, và Charlemagne được đội mão ở đó (chương 59, Giáng Sinh năm 800). Viên đá đầu tiên của đền mới đặt ngày 18 tháng Tư năm 1506. Biệt danh Bramante ruinante, “Bramante kẻ phá hoại”, có thật. Những mất mát chương nhắc cũng có thật: nhiều ngôi mộ, tranh khảm và bàn thờ cổ bị phá. Giacôbê Grimaldi đã vẽ và ghi lại một phần những gì còn sót trước khi phần cuối bị dỡ năm 1605–1606. Những lính Thụy Sĩ đầu tiên của đội vệ binh Giuliô đến Rôma ngày 22 tháng Giêng năm 1506.

Michelangelô và Raphaen. Raphaen bắt đầu vẽ các phòng riêng của giáo hoàng (Stanze) từ năm 1508. Ông đến Rôma lúc hai mươi lăm tuổi, và mất vào Thứ Sáu Tuần Thánh, ngày 6 tháng Tư năm 1520, thọ ba mươi bảy tuổi, được an táng ở Đền Pantheon. Câu giáo hoàng hỏi “Bao giờ xong?” và câu đáp “Khi nào xong thì xong” có trong Vasari, và chương dùng cách nói “Người ta kể”, đúng mức chắc chắn. Michelangelô không ưa Raphaen, như thư của chính ông cho thấy.

“Ta hãy hưởng ngôi giáo hoàng”

Lêô X. Gioan de’ Medici được phong hồng y năm 1489, lúc mười ba tuổi, nhưng mãi đến năm 1492 việc ấy mới được công bố. Ông được bầu ngày 9 tháng Ba năm 1513, chịu chức linh mục ngày 15 tháng Ba và được tấn phong giám mục ngày 17 tháng Ba. Vì thế chương viết “trong vài ngày người ta truyền chức cho ông” là đúng.

Câu “hãy hưởng nó”. Sứ thần Venise Marino Giorgi ghi lại câu này. Đó không phải lời Lêô nói trước nhiều người. Chương viết rằng người ta gán cho ngài một câu mà có lẽ ngài chưa từng nói, đúng mức chắc chắn.

Tiêu tiền. Câu đùa về ba triều giáo hoàng bị một mình ngài tiêu hết có trong các văn châm biếm thời ấy. Các sử gia xác nhận Lêô X để lại món nợ rất lớn.

Giữ nhiều giáo phận. Người anh em họ của Lêô là Giulio de’ Medici, về sau là Clêmentê VII, giữ nhiều giáo phận cùng lúc. Hồng y Wolsey ở Anh là một ví dụ nổi tiếng khác (chương 94, Nhà vua, người chưởng ấn và vị giám mục già). Công đồng Trentô sau này cấm lối ấy (chương 97, Mười tám năm ở Trentô).

Công đồng Latêranô V. Họp từ năm 1512 đến ngày 16 tháng Ba năm 1517. Sắc lệnh Inter sollicitudines năm 1515 buộc sách phải được duyệt trước khi in. Mở đầu công đồng là bài giảng nổi tiếng của Egidiô thành Viterbo, bề trên tổng quyền dòng Augustinô, nói với các giám mục rằng những điều thánh phải làm con người đổi thay, không phải con người đổi những điều thánh. Chương chỉ lấy ý ấy, không trích nguyên văn.

Một hòm tiền ở nước Đức

Giáo huấn về ơn xá. Chương tóm tắt đúng giáo huấn Công giáo. Sách Giáo lý của Hội Thánh Công giáo trình bày lại trong các số 1471 đến 1479. Luyện ngục, mà chương định nghĩa là tình trạng thanh luyện sau khi chết, nằm ở các số 1030–1031. Năm 1567, Đức Piô V hủy các ơn xá gắn với việc đóng tiền, trong văn kiện Quam plenum. Văn kiện Indulgentiarum doctrina của Đức Phaolô VI năm 1967 gỡ hẳn mối liên hệ với tiền bạc và sửa lại cách tính ơn xá.

Albert xứ Brandenburg. Ông đã là tổng giám mục Magdeburg và giám quản Halberstadt. Năm 1514, ông được chọn làm tổng giám mục Mainz. Ông vay ngân hàng Fugger để trả phí miễn chuẩn và phí nhậm chức. Theo thỏa thuận, ông được rao ơn xá tám năm trong các giáo phận của mình, một nửa nộp về Rôma. Người của nhà Fugger giữ chìa khóa hòm tiền. Các hợp đồng và sổ sách vẫn còn. Jakob Fugger, người điều hành ngân hàng, là một trong những người giàu nhất châu Âu, như cuốn The Fuggers of Augsburg của Mark Häberlein giải thích.

Johann Tetzel. Câu vè “Tiền vừa leng keng vào hòm, linh hồn từ luyện ngục vọt lên” được gắn với tên ông, và chương nói đúng là có lẽ ông không nói nguyên câu ấy. Bản chỉ dẫn Albert soạn cho những người rao ơn xá, tên là Instructio summaria, có những câu dễ bị hiểu theo nghĩa đó, nhất là về ơn xá cho người đã chết. Bạn nên coi câu vè là lời truyền lại, không phải lời có biên bản.

Wittenberg. Tetzel không được vào lãnh địa của tuyển hầu Fridericô xứ Saxony, nên dân Wittenberg kéo sang Jüterbog bên kia biên giới. Chương 91 (Tiếng búa ở Wittenberg, 1517) kể tiếp.

Lời thú nhận ở Nuremberg

Ađrianô VI. Ađrianô thành Utrecht được bầu ngày 9 tháng Giêng năm 1522 khi đang ở Tây Ban Nha. Ông sinh ở Utrecht năm 1459, học ở một trường có liên hệ với Anh em Đời sống Chung, dạy ở Louvain và là thầy của Carôlô V. Ông đến Rôma tháng Tám năm 1522.

Lời thú nhận. Lời này nằm trong bản chỉ thị ngài trao cho sứ giả Francesco Chieregati, được đọc trước Quốc hội Nuremberg ngày 3 tháng Giêng năm 1523. Ý “ngay tại Tòa Thánh này đã có những điều ghê tởm” từ nhiều năm nay, ý “mọi sự đã bị đảo lộn” và ý căn bệnh lan từ đầu xuống tay chân, “nhất là của các linh mục và các giám chức”, đều có trong bản văn. Lời trong ngoặc kép của chương là cách người kể chuyển ý sang tiếng Việt, chứ không phải một bản dịch chính thức. Đây là văn kiện mà Đức Gioan Phaolô II và nhiều nhà thần học nhắc đến khi bàn về việc Hội Thánh xin tha thứ. Dân Rôma ghim thơ chế giễu ngài lên pho tượng biết nói Pasquino là truyền thống ở Rôma, có kể trong Pastor.

Ngày mất. Ngài qua đời ngày 14 tháng Chín năm 1523. Chương nói “sau chừng hai mươi tháng tại vị”, tính từ ngày được bầu. Chuyện vòng hoa treo trước cửa nhà thầy thuốc kèm dòng chữ “Gửi người cứu tinh của tổ quốc” có trong các nguồn thời ấy, và chương dùng chữ “Người ta kể”, đúng mức chắc chắn.

Năm 1978. Đức Gioan Phaolô II là giáo hoàng đầu tiên không phải người Ý kể từ Ađrianô VI, cách bốn trăm năm mươi lăm năm. Về ngài, xem chương 158 (Người lữ khách toàn cầu).

Tháng Năm năm 1527

Clêmentê VII. Ngài làm giáo hoàng từ năm 1523 đến 1534. Năm 1526, ngài liên minh với Pháp trong Liên minh Cognac để chống Carôlô V.

Ngày 6 tháng Năm năm 1527. Quân của hoàng đế khoảng hai mươi ngàn người, gồm lính đánh thuê Đức (Landsknechte), lính Tây Ban Nha và Ý. Nhiều người Đức theo Luther. Tướng Charles de Bourbon trúng đạn chết khi đang trèo thang. Nhà điêu khắc Benvenuto Cellini, có mặt hôm ấy, tự nhận trong hồi ký rằng chính ông bắn phát đạn đó, nhưng các sử gia không tin hẳn.

Đội Vệ binh Thụy Sĩ. Trong khoảng một trăm tám mươi chín người, một trăm bốn mươi bảy người tử trận. Giáo hoàng chạy theo hành lang có mái Passetto di Borgo sang Lâu đài Thánh Thiên Thần. Lễ tuyên thệ của tân binh vào ngày 6 tháng Năm mỗi năm là có thật.

Nét khắc chữ “Luther” trên tường. Nét khắc trên bức Tranh luận về Bí tích Thánh Thể trong phòng Stanza della Segnatura có thật và vẫn còn thấy đến nay. Bên cạnh còn có những nét khắc khác của lính thời ấy.

Số người chết và dân số. Các con số khác nhau rất xa. Một cuộc điều tra năm 1526–1527 đếm Rôma có khoảng năm mươi lăm ngàn dân. Sau cuộc cướp phá, vì chết chóc, dịch bệnh và người bỏ chạy, dân số tụt mạnh. Con số “khoảng mười ngàn” của chương là con số thấp nhất được nhắc đến, còn nhiều sử gia ước tính hai mươi đến ba mươi ngàn. Chương cũng nói rõ như thế, nên bạn đọc con số ấy như một mức thấp.

Tiền chuộc và cuộc trốn. Khoản tiền chuộc là bốn trăm ngàn đồng ducat, như André Chastel kể trong The Sack of Rome (1983). Clêmentê ở trong Lâu đài Thánh Thiên Thần đến tháng Chạp năm 1527 rồi cải trang trốn đi. Carôlô V là con của bà Joanna, em gái Catarina thành Aragon, nên là cháu của hoàng hậu nước Anh. Vì thế Giáo hoàng ở thế khó khi vua Henry VIII xin hủy hôn nhân (chương 94).

Lời kết chương. Lời đánh giá ở cuối là của chính người viết, gần với cách nhìn của nhiều sử gia Công giáo như Pastor và Hubert Jedin.

Những người trong chương

Lêô X (Gioan de’ Medici), vị giáo hoàng của con voi và của ơn xá.

Manuel I, vua Bồ Đào Nha. Hanno, con voi trắng.

Raphaen (Raffaello Sanzio), họa sĩ.

Ađrianô VI, giáo hoàng người Hà Lan.

Martinô V, Nicôla V và Xíttô IV, các giáo hoàng dựng lại Rôma.

Lôrensô và Giulianô de’ Medici, hai anh em bị tấn công ở Florence.

Alexanđê VI (Rôđrigô Borgia), giáo hoàng năm 1492. Cêsarê, Lucrêsia và Gioan Borgia, các con ông.

Hiêrônimô Savonarôla, tu sĩ Đa Minh ở Florence.

Piô III và Giuliô II (Giulianô della Rovere), hai giáo hoàng kế tiếp.

Erasmô thành Rotterdam, học giả.

Bramante, kiến trúc sư, và Michelangelô, nhà điêu khắc kiêm họa sĩ.

Albert xứ Brandenburg, tổng giám mục Mainz. Nhà Fugger, chủ ngân hàng ở Augsburg. Johann Tetzel, tu sĩ Đa Minh rao ơn xá. Martin Luther, tu sĩ Augustinô ở Wittenberg.

Carôlô V, hoàng đế. Clêmentê VII (Giulio de’ Medici), giáo hoàng thời cướp phá Rôma. Charles de Bourbon, chỉ huy quân của hoàng đế.

Những nơi trong chương

Rôma, với Lâu đài Thánh Thiên Thần, Vaticanô, nhà nguyện Sistine, Đền thờ thánh Phêrô và sông Tibrô. Florence, với nhà thờ chính tòa và quảng trường Signoria. Mirandola. Bologna. Mainz, Magdeburg và Augsburg. Wittenberg và Jüterbog. Nuremberg. Utrecht.

Đọc thêm

Nếu chỉ đọc một văn bản, hãy đọc lời thú nhận của Ađrianô VI năm 1523. Chỉ một đoạn thôi, nhưng đó là lần đầu một giáo hoàng nói thẳng như thế. Nếu muốn hiểu cả thời kỳ, bộ Lịch sử các giáo hoàng của Pastor tuy dài, nhưng là tấm gương đẹp của một sử gia Công giáo dám kể sự thật mà không sợ. Về con voi, có cuốn The Pope’s Elephant của Silvio Bedini. Về năm 1527, cuốn The Sack of Rome của André Chastel là người dẫn đường tốt.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 59 (Giáng Sinh năm 800, nơi nhắc đền thờ thánh Phêrô cũ), chương 85 (Constance, 1415, nơi Martinô V được bầu), chương 87 (Máy in và thời Phục Hưng, nơi có Erasmô), chương 89 (Hai bờ Địa Trung Hải và năm 1492), chương 90 (Pháo đài rung chuyển, nơi nhắc Savonarôla), chương 91 (Tiếng búa ở Wittenberg, 1517), chương 94 (nước Anh), chương 97 (Trentô) và chương 158 (Người lữ khách toàn cầu).

Trở lại chương 88