Tư liệu chương 89
Kiểm chứng chương 89: Hai bờ Địa Trung Hải và năm 1492
Đọc xong chương 89, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: ta biết gì về một bản hòa ước ký năm 713, Córdoba có thật là thành phố ánh sáng như người ta hay tả không, và chuyện Cervantes mang xiềng ở Alger lấy từ đâu ra. Những trang này trả lời các câu hỏi ấy. Chương đi qua gần chín trăm năm người Kitô hữu và người Hồi giáo sống cạnh nhau, đánh nhau và trao đổi với nhau quanh biển Địa Trung Hải, từ cuộc chinh phục năm 711 đến việc trục xuất người Morisco năm 1609–1614, với năm 1492 nằm ở giữa. Ở đây bạn sẽ thấy mỗi chuyện lấy từ đâu, chuyện nào chắc chắn, chuyện nào chỉ là lời truyền lại, chuyện nào các sử gia còn bàn.
Khoảng thời gian dài như vậy thì nguồn cũng đủ loại:
- các văn bản hòa ước;
- biên niên sử Ả Rập và Tây Ban Nha;
- các tác phẩm của thánh Eulôgiô thành Córdoba;
- nhật ký du hành của Ibn Jubayr;
- các sắc lệnh của vua Tây Ban Nha;
- hồ sơ phong thánh của Đức Piô V;
- hồ sơ chuộc người của dòng Ba Ngôi, trong đó có tên Cervantes;
- chính các tác phẩm của Cervantes.
Hai cuốn của các học giả ngày nay bàn trái ngược nhau về thời al-Andalus. Cuốn The Ornament of the World (Trang sức của thế giới) của María Rosa Menocal (2002) kể về những năm chung sống ở Tây Ban Nha bằng giọng ấm áp, nhiệt thành. Cuốn The Myth of the Andalusian Paradise (Huyền thoại về thiên đường Andalus) của Darío Fernández-Morera (2016) phản bác bức tranh ấy. Đọc cả hai, bạn sẽ thấy cuộc tranh luận đang diễn ra hôm nay.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Granada, ngày 2 tháng Giêng năm 1492
Đầu hàng. Hòa ước đầu hàng được ký tháng Mười Một năm 1491, và lễ trao thành diễn ra ngày 2 tháng Giêng năm 1492. Văn bản được ký trong trại quân của nhà vua ngoài thành Granada. “Boabdil” là cách người Tây Ban Nha đọc tên Abu Abdallah Muhammad XII, tên thật của ông, như chương viết. Alhambra, pháo đài kiêm cung điện sắc đỏ của triều Nasrid, phủ đầy chữ Ả Rập, và câu lặp lại khắp nơi, “Không có người chiến thắng nào ngoài Thiên Chúa” (wa lā ghāliba illā Allāh), là châm ngôn của cả triều đại. Cây thánh giá bạc trên tháp do vị hồng y cố vấn chính của Isabella mang đến, tức hồng y Pedro González de Mendoza, cùng lá cờ Castilla và bài Te Deum, đều có trong thư từ và biên niên sử thời ấy.
Tiếng thở dài. Lời người mẹ, bà Aixa, trích trong chương xuất hiện lần đầu trong một tác phẩm của giám mục Antonio de Guevara khoảng năm 1539, gần năm mươi năm sau biến cố. Chương nói đó “có lẽ là truyền thuyết”, và đúng như vậy. Ngọn đèo mang tên Puerto del Suspiro del Moro, “Tiếng Thở dài Cuối cùng của người Moro”, thì có thật, nằm ở phía nam Granada.
Bảy trăm tám mươi mốt năm. Tính từ năm 711 đến năm 1492. Chương 55 (Khi Hồi giáo trỗi dậy) kể về năm 711.
Các Quân vương Công giáo. Bốn năm sau, ngày 19 tháng Chạp năm 1496, Đức Alexanđê VI ban cho Ferdinand và Isabella danh hiệu ấy trong sắc chỉ Si convenit.
Người Do Thái năm 1492: xem chương 75 (Những người láng giềng Do Thái).
Côlômbô. Ông rời cảng Palos ngày 3 tháng Tám năm 1492. Thỏa thuận giữa ông với nhà vua và nữ hoàng, gọi là Capitulaciones de Santa Fe, đề ngày 17 tháng Tư năm 1492, ký ở trại quân ngoài Granada. Chương 101 (Châu Mỹ: thập giá và gươm) kể về châu Mỹ.
Một hòa ước năm 713
Năm 711. Tên Gibraltar bắt nguồn từ Jabal Tariq, “núi của Tariq”. Quân Hồi giáo đánh bại vua Roderic ở trận Guadalete năm 711, và người Ả Rập gọi vùng đất ấy là al-Andalus.
Pelayo và Asturias. Chuyện Pelayo thắng một đạo quân Hồi giáo ở Covadonga khoảng năm 722 có trong các biên niên sử Asturias thế kỷ IX, là Chronica Albeldense và Chronica Prophetica. Năm 722 là mốc thường được nêu, và đây là chuyện truyền lại hơn là chuyện chắc chắn. Việc tìm thấy ngôi mộ được tin là của tông đồ Giacôbê khoảng một thế kỷ sau, dưới triều Alfonso II, vào khoảng năm 813, cũng thuộc loại ấy. Con đường hành hương Santiago thành hình quanh ngôi mộ đó.
Văn bản. Hòa ước giữa Theodemir (người Ả Rập gọi là Tudmir) và Abd al-Aziz, con của Musa ibn Nusayr, đề ngày 5 tháng Tư năm 713, tức tháng Rajab năm 94 theo lịch Hồi giáo. Bản gốc đã mất. Ta biết nội dung qua các bản chép trong sách của những tác giả Ả Rập về sau, như al-Udhri ở thế kỷ XI và al-Dabbi ở thế kỷ XII. Vì thế câu “Văn bản ấy còn đến hôm nay” đúng nếu hiểu là nội dung còn đến nay, qua các bản chép ấy. Bảy thành phố, trong đó có Orihuela và Lorca, những lời bảo đảm và các khoản phải nộp đều khớp với văn bản. Theodemir thề không chứa chấp kẻ thù của vị caliph. Đây là hòa ước cổ nhất còn lại giữa người Hồi giáo và người Kitô hữu ở Tây Ban Nha.
Người được bảo hộ: xem chương 55.
Córdoba
Một thành phố lớn. Thế kỷ X, Córdoba có lẽ có từ một trăm đến hai trăm ngàn dân, có nguồn nói nhiều hơn. Abd al-Rahman III nhận danh hiệu caliph năm 929. Các tác giả Ả Rập đời sau nói thư viện của caliph al-Hakam II có bốn trăm ngàn cuốn. Các sử gia coi con số đó là phóng đại, nhưng đồng ý rằng thư viện ấy lớn. Chuyện đường phố thắp sáng ban đêm đến từ các tác giả Ả Rập đời sau khi ca ngợi thành phố, nên cách chương nói “du khách kể về” là đúng mức chắc chắn.
Nữ tu người Đức Hrotsvit thành Gandersheim, chưa từng thấy Córdoba, gọi nó trong bài thơ về thánh Pelagius, khoảng năm 960, bằng một cụm mà bản tiếng Anh dịch là “ornament of the world” (trang sức của thế giới). Chương dịch thành “viên ngọc của thế giới”. Đền thờ lớn bắt đầu xây từ năm 785. Lúc đầu người Hồi giáo dùng chung một nhà thờ Kitô giáo ở chỗ ấy, rồi Abd al-Rahman I mua nửa còn lại.
Người Mozarab. Chữ này đến từ tiếng Ả Rập musta’rib, nghĩa là người đã trở thành Ả Rập. Năm 854, Paulus Alvarus, một Kitô hữu ở Córdoba, than rằng thanh niên Kitô giáo mê văn chương Ả Rập đến nỗi không còn viết nổi một lá thư bằng tiếng La-tinh. Nghi lễ Mozarab vẫn được cử hành mỗi ngày trong một nhà nguyện của nhà thờ chính tòa Toledo, nhà nguyện do hồng y Cisneros lập khoảng năm 1500.
Các vị tử đạo Córdoba. Từ năm 850 đến 859 có bốn mươi tám người chết, theo các tác phẩm của thánh Eulôgiô và Alvarus. Phần lớn chết vì công khai lăng mạ đạo Hồi giữa phố, một số ít vì bỏ đạo Hồi. Linh mục Perfectô bị xử tử năm 850, hai thiếu nữ Flora và Maria bị chém đầu năm 851. Eulôgiô viết lại lịch sử các vị tử đạo trong cuốn Memoriale sanctorum, rồi chính ông bị chém ngày 11 tháng Ba năm 859 vì đã che giấu một thiếu nữ rời Hồi giáo theo đạo Kitô. Alvarus kể việc này trong Life of Eulogius (Cuộc đời Eulôgiô). Một công nghị năm 852 do tổng giám mục Reccafred chủ trì, dưới sức ép của caliph, cấm các Kitô hữu đi tìm cái chết. Nhận định rằng đó là sự chung sống giữa những người không ngang hàng là của người viết, và gần với cách nhìn của nhiều sử gia ngày nay.
Những người dịch sách ở Toledo
Năm 1085. Alfonso VI chiếm Toledo ngày 25 tháng Năm năm 1085.
Gerard thành Cremona. Ông mất năm 1187. Các học trò của ông lập danh sách khoảng bảy mươi mốt tác phẩm ông dịch, trong đó có cuốn Almagest của Ptôlêmê, cùng các sách thiên văn, toán học và y học. Chuyện Aristote đến với phương Tây được bàn trong tư liệu chương 76 (Phanxicô, Đa Minh, Tôma và những thánh đường Gothic).
Kinh Qur’an bằng tiếng La-tinh. Khoảng năm 1142, viện phụ Cluny là Phêrô Khả Kính sang thăm Tây Ban Nha, và năm 1143 Robert xứ Ketton hoàn tất cho ông bản dịch Kinh Qur’an đầu tiên sang tiếng La-tinh, đề tên Lex Mahumet pseudoprophete. Chương nêu mục đích đúng như chính Phêrô tuyên bố: ông muốn các Kitô hữu có thể đáp lại Hồi giáo bằng lý lẽ, không chỉ bằng gươm.
Chiếc áo choàng ở Palermo
Sicilia. Người Ả Rập bắt đầu chiếm đảo từ năm 827 và xong năm 902. Người Norman chiếm lại từ năm 1061 đến 1091. Chương viết “hơn hai trăm năm”, đúng. Roger II đội mão làm vua ngày Giáng Sinh năm 1130. Nhà địa lý al-Idrisi ở triều ông, bản đồ thế giới của ông ấy, gọi là Tabula Rogeriana, làm năm 1154. Cappella Palatina được khởi công năm 1132. Trần nhà nguyện do thợ Ả Rập trang trí, và dưới mái ấy có những bức khảm Byzantium và vòm cuốn Norman.
Chiếc áo choàng của Roger II. Dòng chữ Ả Rập trên áo ghi năm 528 theo lịch Hồi giáo, tức năm 1133–1134, và nơi làm là xưởng hoàng gia ở Palermo. Hình sư tử quật lạc đà và lời chúc may mắn trong dòng chữ đúng như chương tả. Áo hiện nằm trong Kho báu Hoàng gia ở Viên, và được dùng trong lễ đăng quang của các hoàng đế cho đến thế kỷ XIX.
Ibn Jubayr. Ông là người Valencia, sinh năm 1145, và có mặt ở Palermo dịp Giáng Sinh năm 1184. Những gì chương kể về y phục, khăn che mặt, trang sức, nước hoa và tiếng Ả Rập của phụ nữ Kitô giáo đều có trong nhật ký du hành của ông. Bản tiếng Anh The Travels of Ibn Jubayr do R. J. C. Broadhurst dịch, xuất bản năm 1952.
Lucera. Đầu thế kỷ XIII, trong khoảng 1224 đến 1246, Frederick II đày người Hồi giáo ở Sicilia sang Lucera. Vua Napoli là Charles II xứ Anjou phá hủy khu định cư ấy năm 1300.
Hai vị giám mục của Granada
Hòa ước Granada. Những điều chương nêu về việc người Hồi giáo được giữ đức tin, đền thờ và luật lệ riêng đều có trong văn bản hòa ước năm 1491.
Hernando de Talavera. Ông sinh năm 1428, thuộc dòng thánh Giêrônimô, là cha giải tội của Isabella. Ông làm tổng giám mục Granada năm 1492–1493, khi khoảng sáu mươi bốn tuổi. Theo yêu cầu của ông, tu sĩ Pedro de Alcalá soạn một cuốn văn phạm và một bản từ vựng tiếng Ả Rập, in năm 1505. Danh hiệu người Hồi giáo dành cho ông, “vị thầy thánh” (alfaquí santo), có trong các nguồn Tây Ban Nha. Về sau chính Talavera bị Tòa Thẩm Tra điều tra vì gốc gác Do Thái, và ông mất năm 1507 trước khi vụ việc kết thúc. Các nguồn dùng ở đây không bàn riêng việc dịch Tin Mừng và lời kinh sang tiếng Ả Rập hay chuyện ông đem lương cho người nghèo. Đó là cách người kể tả ông.
Cisneros. Ông đến Granada năm 1499. Việc rửa tội hàng loạt và đốt sách Ả Rập ở quảng trường Bib-Rambla, chỉ giữ lại sách y khoa, có trong các nguồn thời ấy. Ước tính số sách bị đốt dao động từ vài ngàn đến hơn một trăm ngàn tùy nguồn, nên chương viết “hàng ngàn” là mức thận trọng. Cisneros cũng là người cho làm bộ Kinh Thánh Đa Ngữ Complutense, in trong những năm 1514–1517 nhưng mãi đến 1520–1522 mới phát hành. Chuyện bản Tân Ước Hy Lạp phát hành trước hết thuộc về Erasmô, như tư liệu chương 87 đã nói.
Nổi dậy. Khu Albaicín nổi dậy tháng Chạp năm 1499, và vùng Alpujarras từ năm 1500 đến 1501.
Sắc lệnh năm 1502. Ban hành ngày 14 tháng Hai năm 1502 cho vương quốc Castilla. Ở Aragon và Valencia, việc ép rửa tội đến vào năm 1525–1526. Năm 1568, người Morisco ở Alpujarras lại nổi dậy, cuộc chiến kéo dài đến năm 1571, với Don Juan xứ Áo chỉ huy phía Tây Ban Nha.
Tòa Thẩm Tra và người Morisco: xem tư liệu chương 74 (Tòa Thẩm Tra: sự thật và ngộ nhận).
Lepanto
Suleiman. Ông chiếm Belgrade năm 1521, Rhodes năm 1522 và Buda năm 1541, và vây hãm Viên năm 1529.
Hạm đội Ottoman ở Toulon. Hạm đội trú đông ở đó mùa 1543–1544, theo liên minh giữa vua Pháp Phanxicô I và quốc vương Suleiman.
Piô V và áo trắng. Piô V là tu sĩ Đa Minh và vẫn mặc áo dòng trắng. Câu chuyện rằng nhờ ngài mà các giáo hoàng mặc áo trắng rất phổ biến. Thật ra các sử gia lưu ý rằng màu trắng đã gắn với giáo hoàng từ trước. Chương viết “người ta thường nói”, đúng mức chắc chắn.
Liên minh Thánh. Được ký ngày 25 tháng Năm năm 1571. Famagusta đầu hàng ngày 1 tháng Tám năm 1571, và các tường thuật của Venise kể rằng Marcantonio Bragadin bị lột da sống. Chuyện giáo hoàng kêu gọi tín hữu lần hạt Mân Côi cầu cho chiến thắng là lời truyền lại quen thuộc quanh trận này; các nguồn dùng ở đây không đi vào chi tiết ấy.
Trận đánh. Diễn ra ngày 7 tháng Mười năm 1571. Phía Liên minh có khoảng 206 chiến thuyền và sáu thuyền lớn kiểu galeazza. Phía Ottoman có khoảng 230 chiến thuyền và nhiều thuyền nhỏ. Chương viết “gần ba trăm” là khi tính cả thuyền nhỏ. Don Juan xứ Áo là con ngoài giá thú của Carôlô V và là em cùng cha khác mẹ của Philip II. Số nô lệ Kitô hữu được giải thoát thường được nêu là mười hai đến mười lăm ngàn, nên “khoảng mười hai ngàn” của chương nằm trong khoảng ấy. Chuyện các linh mục nghe xưng tội khắp hạm đội có trong các sách sử về trận này, như cuốn Victory of the West của Niccolò Capponi (2006).
Thị kiến của Piô V. Chuyện này có trong hồ sơ phong thánh của ngài. Chương nói “không ai kiểm chứng được”, và đúng vậy. Tin thắng trận đến Rôma vào khoảng ngày 21–22 tháng Mười, nên chương viết “hơn hai tuần sau”.
Lễ Mân Côi. Năm 1572, Piô V lập lễ Đức Mẹ Chiến Thắng. Năm 1573, Grêgôriô XIII đổi thành lễ Đức Mẹ Mân Côi. Lêô XIII dành tháng Mười cho kinh Mân Côi năm 1883.
Sau trận. Trong vòng một năm người Thổ đóng xong hạm đội mới. Venise bỏ Síp trong hòa ước ngày 7 tháng Ba năm 1573. G. K. Chesterton xuất bản bài thơ Lepanto năm 1911.
Người tù ở Alger
Cervantes ở Lepanto. Ông sinh năm 1547 nên khi ấy hai mươi bốn tuổi. Những gì chương kể đều có trong lời khai của các nhân chứng mà chính Cervantes xin lập vào năm 1578 và 1580: cơn sốt, việc ông xin được ra trận, ba vết thương, bàn tay trái tàn phế. Ông phục vụ trên thuyền chiến Marquesa. Biệt danh “người cụt tay ở Lepanto” ra đời từ đó, dù bàn tay ông chưa từng bị chặt.
Bị bắt. Việc xảy ra tháng Chín năm 1575, trên chiếc tàu Sol. Ông ở Alger năm năm. Chuyện bốn lần tìm đường trốn, lần nào cũng nhận hết lỗi về mình, có trong bản Información do chính ông lập ở Alger năm 1580, kèm lời khai của nhiều bạn tù. Gia đình ông bán hết những gì có, và số tiền chuộc chỉ đủ cho người em là Rodrigo, được thả năm 1577. Lý do bọn bắt giữ đòi tiền chuộc cao là cách người kể giải thích, các nguồn ở đây không bàn riêng.
Dòng Ba Ngôi và dòng Đức Mẹ Chuộc Tù. Dòng Ba Ngôi do thánh Gioan de Matha lập năm 1198. Dòng Đức Mẹ Chuộc Tù (Mercedarian) do thánh Phêrô Nolascô lập năm 1218. Tu sĩ dòng Đức Mẹ Chuộc Tù khấn thêm lời khấn thứ tư: sẵn sàng ở lại làm con tin thay cho người bị bắt. Chuyện các chiến thuyền Kitô giáo của Tây Ban Nha, Ý và Malta cũng do tù nhân Hồi giáo chèo được các sử gia Địa Trung Hải như Braudel, và Robert Davis trong cuốn Christian Slaves, Muslim Masters (2003), chứng minh.
Ngày 19 tháng Chín năm 1580. Tu sĩ Juan Gil chuộc ông với năm trăm escudo, đúng lúc ông đã bị xích trên tàu của Hassan Pasha sắp đi Constantinôpôli. Biên bản chuộc người còn giữ. Ông cập bến Dénia ngày 27 tháng Mười năm 1580. Phần I của Don Quixote in năm 1605. Câu “Tự do, hỡi Sancho, là một trong những món quà quý giá nhất mà trời đã ban cho loài người” nằm trong phần II, chương 58, nguyên văn Tây Ban Nha là La libertad, Sancho, es uno de los más preciosos dones que a los hombres dieron los cielos. Cervantes mất tháng Tư năm 1616 và được an táng trong một tu viện nữ tu Dòng Ba Ngôi ở Madrid.
Những con thuyền rời Valencia
Juan de Ribera. Ông làm tổng giám mục Valencia từ năm 1568 đến 1611 và được phong thánh năm 1960. Các bản ghi nhớ ông gửi Philip III thúc giục việc trục xuất là có thật. Chương nói đúng cả cái trái ngược giữa đời sống đạo đức của ông và lập trường ấy.
Sắc lệnh. Philip III ký quyết định ngày 9 tháng Tư năm 1609. Sắc lệnh cho Valencia được công bố ngày 22 tháng Chín năm 1609, và những chuyến tàu đầu rời đi cuối tháng ấy, chuyến đầu từ Dénia ngày 30 tháng Chín. Đến năm 1614, khoảng ba trăm ngàn người đã bị đuổi. Ở Valencia, người Morisco chiếm chừng một phần ba dân số theo các sử gia như Henry Kamen và Lapeyre, tuy đây là ước tính có cơ sở chứ chưa phải con số chắc.
Trẻ em bị giữ lại. Sắc lệnh cho phép giữ lại trẻ dưới bốn tuổi nếu cha mẹ đồng ý, và các giáo sĩ đã giữ thêm một số trẻ lớn hơn.
Bị cướp bóc ở Bắc Phi. Chuyện này có trong nhiều nguồn, nhất là ở vùng Oran.
Ricote. Ông xuất hiện trong Don Quixote phần II, chương 54, in năm 1615. Nguyên văn Tây Ban Nha: pues en fin nacimos en ella y es nuestra patria natural. Chương dịch đúng ý: “vì rốt cuộc chúng tôi sinh ra ở đó, và đó là quê hương tự nhiên của chúng tôi.”
Đoạn kết. Đoạn cuối là suy nghĩ riêng của người viết.
Những người trong chương
Boabdil (Muhammad XII), vua cuối cùng của Granada.
Ferdinand và Isabella, vua và nữ hoàng Tây Ban Nha.
Tariq, tướng Hồi giáo. Côlômbô, thủy thủ xuất phát từ Palos.
Theodemir (Tudmir), bá tước Visigoth. Abd al-Aziz, thống đốc Hồi giáo.
Eulôgiô thành Córdoba, linh mục và vị tử đạo.
Alfonso VI, vua Castilla. Gerard thành Cremona, dịch giả.
Roger II, vua Sicilia. Ibn Jubayr, người hành hương và du hành Hồi giáo.
Hernando de Talavera, tổng giám mục đầu tiên của Granada.
Francisco Jiménez de Cisneros, hồng y, tổng giám mục Toledo.
Suleiman, quốc vương Ottoman. Phanxicô I, vua Pháp. Carôlô V, hoàng đế.
Piô V, giáo hoàng của trận Lepanto. Don Juan xứ Áo, chỉ huy hạm đội.
Miguel de Cervantes, người lính và nhà văn. Juan Gil, tu sĩ Dòng Ba Ngôi đã chuộc ông.
Juan de Ribera, tổng giám mục Valencia. Philip III, vua Tây Ban Nha.
Ricote, nhân vật trong Don Quixote.
Những nơi trong chương
Granada, với Alhambra, khu Albaicín và vùng Alpujarras. Gibraltar. Palos. Córdoba. Toledo. Palermo và Sicilia. Viên. Rhodes, Belgrade và Buda. Toulon. Síp. Lepanto. Rôma. Alger. Dénia. Valencia.
Đọc thêm
Nếu chỉ đọc một trang, hãy đọc phần II, chương 54 của Don Quixote, nơi Ricote kể chuyện trở về: vài trang văn mà người Tây Ban Nha vẫn đọc khi nói về những người phải rời quê hương. Bản dịch tiếng Anh nào tốt cũng dùng được. Muốn hiểu thời al-Andalus, đọc liền hai cuốn của Menocal và Fernández-Morera rồi tự mình đánh giá. Về Lepanto, cuốn Victory of the West của Niccolò Capponi là một bản kể rõ ràng.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 55 (Khi Hồi giáo trỗi dậy, nơi kể năm 711), chương 74 (Tòa Thẩm Tra: sự thật và ngộ nhận), chương 75 (Những người láng giềng Do Thái, nơi kể năm 1492 của họ), chương 76 (Phanxicô, Đa Minh, Tôma và những thánh đường Gothic, nơi có Aristote), chương 86 (Florence, 1453 và “Rôma thứ ba”), chương 87 (Máy in và thời Phục Hưng, nơi có bản Tân Ước Hy Lạp của Erasmô) và chương 101 (Châu Mỹ: thập giá và gươm).