Bỏ qua, tới nội dung
Năm 711–1614 · Tây Ban Nha, Sicilia và biển Địa Trung Hải

Chương 89

Hai bờ Địa Trung Hải và năm 1492

Năm 711–1614 · Tây Ban Nha, Sicilia và biển Địa Trung Hải

Giáo hoàng Nhiều đờiHoàng đế Nhiều đời

Sáng ngày 2 tháng Giêng năm 1492, dưới chân ngọn đồi Alhambra thuộc xứ Granada miền nam Tây Ban Nha, vị vua Hồi giáo cuối cùng trên bán đảo Iberia lặng lẽ cưỡi ngựa rời khỏi cung điện của tổ tiên.

Năm ấy, nơi ấy

Năm 711–1614

  1. Orihuela (Tudmir)
  2. Córdoba
  3. Toledo
  4. Palermo
  5. Granada
  6. Alpujarras
  7. Lepanto
  8. Alger
  9. Dénia
  10. Valencia
Từ Granada, Córdoba, Toledo đến Palermo, hai bờ Địa Trung Hải vừa chung sống vừa đánh nhau. Lepanto là trận hải chiến năm 1571; Alger là nơi Cervantes làm nô lệ.
Bắt đầu đọc

Chương 89

Năm 711–1614 · Tây Ban Nha, Sicilia và biển Địa Trung Hải

Sáng ngày 2 tháng Giêng năm 1492, dưới chân ngọn đồi Alhambra thuộc xứ Granada miền nam Tây Ban Nha, vị vua Hồi giáo cuối cùng trên bán đảo Iberia lặng lẽ cưỡi ngựa rời khỏi cung điện của tổ tiên. Người Tây Ban Nha gọi ông là Boabdil, tên thật là Muhammad XII. Ông cúi đầu trao chìa khóa thành phố cho Vua Ferdinand và Nữ hoàng Isabella sau nhiều tháng trời bị vây hãm ngặt nghèo. Cung điện Alhambra màu đỏ rực rỡ của vương triều Nasrid vốn là một kiệt tác kiến trúc, trên khắp các bức tường phủ kín những hoa văn chạm nổi bằng chữ Ả Rập, với một câu kinh được lặp đi lặp lại như một điệp khúc: Không có đấng chiến thắng nào ngoài Thiên Chúa.

Ít lâu sau giây phút đầu hàng, trên đỉnh ngọn tháp cao nhất của Alhambra, người ta long trọng dựng lên một cây Thánh Giá lớn bằng bạc do vị hồng y cố vấn của Nữ hoàng trao tặng, và cắm lá cờ vương quốc Castilla kiêu hãnh tung bay bên cạnh. Đoàn quân Kitô giáo đồng loạt quỳ gối trên nền đá, sốt sắng cất cao lời kinh Te Deum, bài thánh thi tạ ơn ngàn đời của Hội Thánh.

Người đời sau vẫn bùi ngùi kể lại rằng, trên bước đường lưu đày về phương nam, khi lên đến một con đèo nhìn xuống thành phố lần cuối, Boabdil đã không cầm được nước mắt. Người mẹ nghiêm khắc đứng bên cạnh đã buông một lời cay đắng: “Con hãy khóc như một người đàn bà cho những gì con đã không biết gìn giữ như một trang nam nhi!” Chuyện ấy có lẽ là truyền thuyết, nhưng con đèo đến nay vẫn mang tên: Tiếng Thở Dài Cuối Cùng của Người Moro.

Thế là khép lại một chặng đường dài dằng dặc. Bảy trăm tám mươi mốt năm kể từ ngày viên tướng Hồi giáo Tariq vượt eo biển năm xưa, bóng dáng của các vương triều Hồi giáo trên bán đảo Iberia đã hoàn toàn chấm dứt. Cũng trong năm định mệnh 1492 ấy, triều đình ban lệnh trục xuất toàn bộ cộng đồng người Do Thái không chịu cải đạo ra khỏi bờ cõi. Và cũng chính trong năm ấy, một người hoa tiêu quả cảm xứ Genova tên là Christopher Columbus, nhờ sự tài trợ tiền bạc của Nữ hoàng Isabella theo bản giao kèo ký ngay trong doanh trại quân sự ngoài thành Granada, đã giương buồm đưa đoàn thuyền thám hiểm tiến thẳng về phía tây Đại Tây Dương. Năm 1492 đã khép lại một thế giới Trung Cổ cũ kỹ bên bờ Địa Trung Hải, đồng thời mở toang cánh cửa dẫn vào một Tân Thế Giới bao la ở trời tây.

Bốn năm sau, năm 1496, Đức Giáo hoàng Alexanđê VI đã trao tặng cho Vua Ferdinand và Nữ hoàng Isabella tước hiệu cao quý mà lịch sử muôn đời còn nhắc nhớ: Các Đấng Quân Vương Công Giáo.

Thế nhưng, thiên anh hùng ca và cả những trang sử đẫm lệ ấy thực chất đã khởi đầu từ hơn bảy thế kỷ trước, bên một eo biển lộng gió.

Bản hòa ước năm 713 và nếp sống dưới ách bảo hộ

Mùa xuân năm 711, các đạo quân Hồi giáo từ Bắc Phi vượt qua eo biển hẹp tiến vào châu Âu. Người ta đặt tên cho mỏm đá nơi họ đổ bộ là Jabal Tariq, nghĩa là “Ngọn núi của Tariq”, nguồn gốc của địa danh Gibraltar ngày nay. Đạo quân Hồi giáo đánh tan quân đội của vị vua Visigoth cuối cùng là Roderic, và chỉ trong vòng vài năm ngắn ngủi đã thôn tính gần như toàn bộ bán đảo, đặt tên cho xứ sở mới là al-Andalus. Duy chỉ còn vài thung lũng hiểm trở nơi miền núi xa xôi phía bắc là người Kitô hữu còn cầm cự được. Tại hang đá Covadonga vào khoảng năm 722, một thủ lĩnh kiên cường tên là Pelayo đã lãnh đạo nhóm tàn quân đánh bại một toán quân Hồi giáo, nhen nhóm lên tia lửa đầu tiên cho Vương quốc nhỏ bé Asturias. Hơn một thế kỷ sau, cũng từ vùng đất ấy, người ta đã tìm thấy ngôi mộ thánh thiêng được tin là của Thánh Giacôbê Tông Đồ, khai sinh nên con đường hành hương Santiago de Compostela lừng danh mà hàng triệu tín hữu Công giáo vẫn bền bỉ cất bước cho đến tận hôm nay.

Thế nhưng, lịch sử thời kỳ ấy không chỉ có gươm đao chém giết. Nhiều vùng đất đã đón nhận sự đổi thay bằng những cuộc thương lượng hòa bình.

Sau cuộc chinh phục
Sau cuộc chinh phục

Vào tháng Tư năm 713, tại miền đông nam, một vị bá tước Visigoth tên là Theodemir, người Ả Rập gọi là Tudmir, đã đặt bút ký một bản hòa ước lịch sử với con trai của vị tổng đốc Hồi giáo. Bản văn quý giá ấy may mắn còn lưu giữ trọn vẹn đến ngày nay, quy định rõ: Theodemir cùng toàn thể thần dân thuộc bảy thành phố dưới quyền ông sẽ được bảo toàn tính mạng, không bị bắt làm nô lệ, không bị chia lìa vợ con; các ngôi thánh đường của họ không bị xúc phạm hay đốt phá, và tuyệt đối không ai bị ép buộc phải chối bỏ đức tin Công giáo. Đổi lại, mỗi người đàn ông có đạo hằng năm phải nộp một khoản thuế thân gồm một đồng tiền vàng, bốn đấu lúa mì, bốn đấu lúa mạch cùng một lượng dầu ăn, mật ong và giấm; đồng thời Theodemir phải thề không bao giờ che chở cho kẻ thù của vương triều Hồi giáo.

Đó chính là thân phận chung của đại đa số người Kitô hữu sống dưới ách thống trị Hồi giáo trên bán đảo suốt nhiều thế kỷ: họ được pháp luật nhìn nhận như những người được bảo hộ, tiếng Ả Rập gọi là dhimmi, được tự do giữ đạo và cử hành phụng vụ, nhưng phải chấp nhận nộp thuế thân nặng nề và chịu nhiều quy định phân biệt đối xử của chính quyền bản xứ.

Thỏa thuận Tudmir
Thỏa thuận Tudmir

Viên ngọc sáng Córdoba và những chứng từ tử đạo

Bước sang thế kỷ X, kinh thành Hồi giáo Córdoba trên đất Tây Ban Nha đã vươn mình trở thành một trong những đô thị hoa lệ, sầm uất bậc nhất trời Âu. Từ năm 929, các vị cai trị tại đây đã tự xưng là caliph, nghĩa là Đấng kế vị Tiên tri. Các lữ khách phương xa không khỏi trầm trồ trước những con phố lát đá khang trang được thắp đèn sáng trưng thâu đêm, hàng trăm nhà tắm công cộng sạch sẽ, và đặc biệt là thư viện hoàng gia vĩ đại của Caliph al-Hakam II chứa đựng tới hàng trăm ngàn pho sách quý. Từ một tu viện xa xôi tận nước Đức, một nữ đan sĩ thánh thiện tên là Hrotsvit dù cả đời chưa từng đặt chân đến nơi này vẫn thán phục gọi Córdoba là “viên ngọc tráng lệ của thế giới”. Ngôi Đại Thánh Đường Hồi giáo tại đây, khởi công từ năm 785 trên nền móng của một ngôi thánh đường Kitô giáo cổ kính mà thuở ban đầu hai bên từng chia nhau sử dụng chung, là một kỳ quan với rừng cột đá cẩm thạch và những vòm cuốn hai tầng tuyệt mỹ.

Tại đô thành ấy, người Hồi giáo, Do Thái giáo và Kitô giáo sống đan xen bên cạnh nhau. Rất nhiều người Công giáo bản địa đã học nói tiếng Ả Rập lưu loát, mặc áo choàng theo phong cách phương Đông và làm việc mẫn cán trong bộ máy triều đình. Người đời gọi họ bằng cái tên Mozarab, nghĩa là “những người Kitô hữu đã chịu ảnh hưởng văn hóa Ả Rập”.

Người đời sau thường ca ngợi giai đoạn này như một thời kỳ vàng son của sự chung sống hòa bình giữa các tôn giáo, người Tây Ban Nha gọi là Convivencia. Nhận định ấy quả thật có phần đúng, nhưng bức tranh lịch sử không hoàn toàn êm đềm như người ta tưởng.

Vào giữa thế kỷ IX, ngay tại lòng thành Córdoba, linh mục Eulogius đã đau đớn chứng kiến gần năm mươi tín hữu Kitô giáo bị chính quyền đem ra xử tử. Phần lớn họ là những người trẻ tuổi vì lòng nhiệt thành đức tin đã can đảm bước ra giữa phố xá đông đúc công khai tuyên xưng Chúa Giêsu là Thiên Chúa thật và chỉ trích các tín điều Hồi giáo, hoặc là những người vốn sinh ra trong gia đình Hồi giáo nhưng đã can đảm đón nhận phép Rửa để theo Chúa Kitô. Năm 854, một học giả giáo dân tên là Paulus Alvarus đã xót xa than thở rằng thế hệ thanh niên Công giáo thời ấy say mê vẻ đẹp của thơ ca tiếng Ả Rập đến nỗi không còn viết nổi một lá thư giản dị bằng tiếng Latinh của cha ông. Đứng trước nguy cơ bị trả thù hàng loạt, một số giám mục địa phương vì quá lo sợ đã trách cứ các vị tử đạo là quá khích, tự rước lấy cái chết và làm nguy hại đến sự an toàn của cả giáo đoàn; thậm chí một công đồng địa phương họp năm 852 đã ra lệnh cấm các tín hữu tự ý đi tìm cái chết tử đạo.

Thế nhưng, ngọn lửa đức tin của các chứng nhân vẫn không hề lùi bước: hai trinh nữ Flora và Maria đã can đảm chịu chém đầu vào năm 851; linh mục Perfectus chịu tử đạo một năm trước đó; và chính Cha Eulogius, người cặm cụi ghi chép lại gương sáng của các thánh tử đạo, cũng đã đổ máu đào vì đức tin vào năm 859 sau khi bị bắt vì dám lén lút che chở cho một thiếu nữ Hồi giáo trở lại đạo Công giáo. Chung sống là có thật, nhưng mong manh: một bên nắm quyền sinh sát, một bên luôn phải cúi mình.

Dấu ấn thiêng liêng của những năm tháng gian nan ấy ngày nay vẫn còn sống động: trong một gian nguyện đường cổ kính của Nhà thờ Chính tòa Toledo, hằng ngày các linh mục vẫn cử hành Thánh lễ theo Phụng vụ Mozarab, nghi thức phụng vụ cổ truyền bằng tiếng Latinh mang đậm âm hưởng thánh thiêng mà các tín hữu al-Andalus đã kiên trung gìn giữ bằng cả mạng sống suốt thời kỳ bị đô hộ.

Córdoba đời thường
Córdoba đời thường

Chiếc cầu tri thức ở Toledo và chiếc áo lụa đăng quang tại Palermo

Năm 1085, Vua Alfonso VI xứ Castilla đã làm nên một bước ngoặt lịch sử khi giải phóng thành phố Toledo, cố đô ngàn năm của người Visigoth. Vào thành, học giả Kitô giáo ngỡ ngàng thấy thư viện đầy sách tiếng Ả Rập: triết học Aristotle, toán học Euclid, thiên văn Ptolemy, y khoa Galen, và chú giải của các triết gia Hồi giáo, Do Thái.

Sang thế kỷ XII, Toledo nhanh chóng trở thành một trung tâm dịch thuật rực rỡ nhất trần gian, nơi các học giả Kitô giáo, Do Thái giáo và Hồi giáo cùng ngồi lại bên nhau quanh chiếc bàn tròn để chuyển ngữ các danh tác ấy sang tiếng Latinh. Một học giả người Ý tên là Gerard xứ Cremona vì quá khao khát tìm đọc cuốn thiên văn học vĩ đại Almagest của Ptolemy đã lặn lội vượt núi băng ngàn sang tận Toledo. Tìm được sách quý, ông quyết định ở lại, nhẫn nại học tiếng Ả Rập và cống hiến trọn phần đời còn lại để dịch hơn bảy mươi bộ sách lớn về toán học, thiên văn và y học sang tiếng Latinh. Chính nhờ cây cầu tri thức Toledo ấy mà các trường đại học châu Âu và Thánh Tôma Aquinô sau này mới có trong tay các tác phẩm của Aristotle để xây dựng nên nền thần học kinh viện đỉnh cao.

Khoảng năm 1142, Viện phụ Phêrô Khả Kính của Đan viện Cluny lừng danh khi sang kinh lý Tây Ban Nha đã chủ động xuất tiền thuê các học giả dịch trọn vẹn cuốn Kinh Qur’an sang tiếng Latinh lần đầu tiên trong lịch sử. Ngài giải thích: Kitô hữu phải hiểu thấu niềm tin của người Hồi giáo, để đối thoại và làm chứng cho Tin Mừng bằng lý lẽ và tấm lòng, chứ không bằng gươm giáo.

Gerard học tiếng Ả Rập
Gerard học tiếng Ả Rập

Cùng thời gian ấy, tại hòn đảo Sicilia miền nam nước Ý, một câu chuyện giao thoa văn hóa kỳ diệu tương tự cũng diễn ra. Hòn đảo này từng nằm dưới quyền cai trị của người Hồi giáo suốt hơn hai trăm năm, cho đến khi các hiệp sĩ Norman dũng mãnh đến giải phóng vào thế kỷ XI. Các vị vua Norman tại Palermo đã không xua đuổi người Hồi giáo; trái lại, họ trọng dụng các quan chức, học giả và thợ thủ công Ả Rập, cho phép họ được tự do giữ đạo. Ngày Lễ Giáng Sinh năm 1130, Vua Roger II long trọng đăng quang ngôi vị. Trong triều đình của ngài, nhà địa lý Hồi giáo kiệt xuất al-Idrisi đã vẽ nên tấm bản đồ thế giới chuẩn xác nhất thời bấy giờ, và các nghệ nhân Ả Rập đã được mời đến chạm khắc trần gỗ hình tổ ong lộng lẫy cho Nguyện đường Hoàng gia.

Vào các năm 1133–1134, chính vị vua Công giáo Roger II đã sai xưởng dệt hoàng gia tại Palermo may cho mình một chiếc áo choàng đăng quang bằng lụa đỏ tuyệt mỹ. Trên nền lụa quý, các nghệ nhân đã thêu hình hai con sư tử dũng mãnh quật ngã hai con lạc đà, viền quanh gấu áo là một dòng chữ Ả Rập nắn nót cầu chúc cho nhà vua luôn tràn đầy phúc lộc và bình an. Chiếc áo choàng lộng lẫy ấy sau này đã trở thành y phục đăng quang chính thức của các Hoàng đế Đế quốc La Mã Thần thánh suốt hàng trăm năm, và ngày nay vẫn được lưu giữ trang trọng tại thành Viên nước Áo. Bước vào Nguyện đường Hoàng gia ở Palermo hôm nay, khách hành hương vẫn không khỏi ngỡ ngàng khi thấy những bức tranh khảm vàng óng ánh theo phong cách Byzantium, những vòm cổng đá vững chãi của người Norman và trần gỗ mang đậm hoa văn Hồi giáo cùng hòa quyện hài hòa dưới một mái thánh đường duy nhất.

Áo choàng Palermo
Áo choàng Palermo

Năm 1184, một học giả Hồi giáo Tây Ban Nha tên là Ibn Jubayr trên đường hành hương từ Mecca trở về đã ghé qua Palermo đúng vào ngày Đại lễ Giáng Sinh. Ông đã vô cùng sửng sốt khi thấy các phụ nữ Công giáo nơi đây đi lễ nhà thờ trong những tấm áo choàng lụa dài, đeo khăn che mặt trang nhã, xức nước hoa thơm ngát và nói chuyện bằng tiếng Ả Rập hệt như những người phụ nữ Hồi giáo tại quê hương ông.

Dẫu vậy, cảnh thanh bình ấy cũng chẳng thể kéo dài mãi mãi. Đến đầu thế kỷ XIII, sau những cuộc xung đột vũ trang bùng phát, Hoàng đế Frederick II đã buộc phải gom toàn bộ dân cư Hồi giáo trên đảo đày vào định cư tập trung tại thị trấn Lucera trên đất liền nước Ý, để rồi đến năm 1300, khu định cư biệt lập ấy cũng bị triều đình Napoli triệt hạ hoàn toàn.

Lữ khách đến Sicilia
Lữ khách đến Sicilia

Hai vị chủ chăn của thành Granada: tình bác ái hay sự cưỡng bách?

Trở lại với mốc thời gian lịch sử năm 1492 tại Granada, bản hòa ước đầu hàng mà Vua Ferdinand và Nữ hoàng Isabella ký kết với người Hồi giáo ban đầu chứa đựng nhiều điều khoản rất nhân đạo: người Hồi giáo được bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, được giữ lại các thánh đường, phong tục và luật lệ riêng, tuyệt đối không ai bị ép buộc phải theo đạo Công giáo.

Để chăm sóc mục vụ cho vùng đất mới, Nữ hoàng Isabella đã sáng suốt chọn vị linh mục giải tội của mình là Cha Hernando de Talavera, một đan sĩ Dòng Thánh Giêrônimô thánh thiện đã ngoài sáu mươi tuổi, làm Tổng Giám mục tiên khởi của Tổng Giáo phận Granada.

Đức Tổng Giám mục Talavera tin rằng người Hồi giáo chỉ có thể đến với Chúa Kitô bằng nhẫn nại, lời giải thích thấu tình và gương bác ái. Đầu đã bạc, ngài vẫn ngồi học từng chữ Ả Rập, và buộc linh mục dưới quyền cũng học để chuyện trò với dân. Ngài cho soạn ngữ pháp, từ điển, dịch các đoạn Phúc Âm và kinh nguyện căn bản sang tiếng Ả Rập. Ngài sống thanh bần, đem hết bổng lộc chia cho người nghèo, có đạo hay Hồi giáo cũng vậy. Cảm phục trước đức độ và lòng bao dung của ngài, bà con Hồi giáo khắp vùng Granada đã kính cẩn gọi ngài bằng danh xưng trìu mến: “El Santo Alfaquí”, nghĩa là “Vị Thầy Thánh”.

Thế nhưng, chốn quan trường trần thế lại có những kẻ không đủ kiên nhẫn với con đường bác ái chậm rãi ấy.

Năm 1499, Đức Tổng Giám mục Toledo là Hồng y Francisco Jiménez de Cisneros, vị đại giáo sĩ quyền lực nhất Tây Ban Nha lúc bấy giờ, thân hành đến thị sát Granada. Cho rằng phương pháp cảm hóa của Đức cha Talavera là quá chậm chạp và thiếu hiệu quả, Đức Hồng y Cisneros đã đơn phương áp dụng những biện pháp cưỡng bách khắc nghiệt. Ngài ra lệnh cử hành các nghi thức rửa tội tập thể vội vã: hàng ngàn người Hồi giáo bị lùa vào nhà thờ nhận phép Rửa trong một ngày mà chưa hề được học qua những điều căn bản nhất của giáo lý đức tin! Đau lòng hơn cả, ngài cho lính thu gom hàng ngàn cuốn sách viết bằng tiếng Ả Rập đem chất thành đống đốt cháy rụi giữa quảng trường Bib-Rambla, chỉ chừa lại duy nhất những cuốn sách chuyên khảo về y khoa.

Chính Cisneros về sau lập Đại học Alcalá và bỏ tiền in bộ Kinh Thánh Đa Ngữ Alcalá, in song song Híp-ri, Hy Lạp, Latinh. Ngài uyên bác, kỷ cương sắt đá, nhưng sự nghiêm khắc quá mức đã đẩy Granada vào thảm họa. Uất ức vì bị bội ước và xúc phạm tôn giáo, tháng Chạp năm 1499, người dân tại khu phố cổ Albaicín đã đồng loạt nổi dậy, kéo theo làn sóng khởi nghĩa vũ trang lan rộng khắp vùng núi Alpujarras hiểm trở.

Lấy cớ người Hồi giáo đã nổi loạn phá vỡ hiệp ước hòa bình năm 1492, triều đình Tây Ban Nha tuyên bố bản hòa ước không còn giá trị. Năm 1502, một sắc lệnh hoàng gia nghiệt ngã được ban hành: buộc mọi người Hồi giáo tại vương quốc Castilla phải lựa chọn giữa việc chịu phép Rửa để theo đạo hoặc phải cuốn gói rời khỏi đất nước. Đứng trước nguy cơ mất hết nhà cửa ruộng vườn, tuyệt đại đa số đã cắn răng bước vào nhà thờ nhận phép Rửa.

Người đời gọi tầng lớp tín hữu mới này bằng cái tên Morisco. Trên giấy tờ hộ tịch và trước mắt quan quân, họ mang danh nghĩa là Kitô hữu; nhưng khi cánh cửa gia đình khép lại, nhiều người vẫn âm thầm giữ nếp sống cũ, thì thầm cầu nguyện bằng tiếng Ả Rập, kiêng ăn thịt heo và lén lút dạy đạo Hồi cho con cái. Tòa Thẩm Tra Tây Ban Nha suốt một thế kỷ sau đó đã không ngừng theo dõi, điều tra và trừng phạt họ. Nỗi uất ức âm ỉ kéo dài đến năm 1568 thì bùng nổ thành cuộc chiến tranh Alpujarras lần thứ hai đẫm máu; sau khi dẹp tan cuộc nổi dậy vào năm 1571, triều đình đã cưỡng bách phân tán toàn bộ cộng đồng Morisco xứ Granada đi khắp các vùng thôn quê hẻo lánh của xứ Castilla nhằm xóa bỏ hoàn toàn gốc tích của họ.

Học ngôn ngữ Granada
Học ngôn ngữ Granada

Trận hải chiến Lepanto năm 1571 và chuỗi hạt Mân Côi mầu nhiệm

Trong khi bán đảo Tây Ban Nha chìm trong những cuộc thanh trừng nội bộ, thì ở bờ bên kia Địa Trung Hải, một cơn bão táp kinh hoàng khác đang đe dọa sự tồn vong của toàn thể thế giới Kitô giáo.

Giữa thế kỷ XVI, Đế quốc Ottoman ở đỉnh cao quyền lực. Sultan Suleiman Khổng Lồ lần lượt chiếm Belgrade, đảo Rhodes, Buda của Hungary, và năm 1529 vây thành Viên. Hạm đội Ottoman cùng cướp biển Bắc Phi, nhất là ổ Alger, làm chủ Địa Trung Hải. Họ cướp thuyền buôn, đổ bộ lên làng chài Ý và Tây Ban Nha, bắt hàng chục ngàn thường dân đem bán ở chợ nô lệ.

Chuộc tự do
Chuộc tự do

Thế mà vua chúa Kitô giáo phương Tây lại mải đâm chém nhau. Để kiềm Hoàng đế Charles V, vua Pháp còn liên minh với chính Sultan Suleiman; vào mùa đông năm 1543–1544, cả một hạm đội chiến thuyền Ottoman đã ngang nhiên vào neo đậu và trú đông ngay tại cảng quân sự Toulon của nước Pháp!

Năm 1570, quân Ottoman đánh đảo Síp, tiền đồn giàu có của Venice. Ở pháo đài Famagusta, thành trì cuối cùng, tổng trấn Marcantonio Bragadin cầm cự nhiều tháng. Tháng Tám năm 1571, lương cạn đạn hết, ông đầu hàng khi phía Ottoman thề giữ mạng cho mọi tù binh. Nhưng họ bội ước: các tường thuật đau xót của Venice kể lại rằng viên tướng Hồi giáo đã ra lệnh tàn sát dã man các hàng binh, và đích thân bắt viên chỉ huy Bragadin phải chịu nhục hình lột da sống giữa thanh thiên bạch nhật!

Sứ giả vượt ranh giới
Sứ giả vượt ranh giới

Một vị Giáo hoàng thánh đã gióng chuông báo động cho cả châu Âu: Thánh Piô V. Ngài là tu sĩ Đa Minh sống rất khắc khổ; làm Giáo hoàng rồi vẫn mặc áo dòng trắng vải thô bên trong phẩm phục, và người ta tin từ đó mà có truyền thống Giáo hoàng mặc áo chùng trắng đến nay.

Bằng uy tín luân lý cao cả, Đức Piô V đã đứng ra dàn xếp, quy tụ các quốc gia đang thù nghịch nhau để thành lập nên Liên Minh Thánh vào ngày 25 tháng Năm năm 1571, bao gồm Tây Ban Nha, Venice và Lãnh thổ Giáo hoàng. Nhưng vũ khí lợi hại nhất mà vị Giáo hoàng thánh thiện cậy trông không phải là súng lớn hay tàu to, mà chính là lời cầu bầu quyền thế của Đức Mẹ Maria. Ngài tha thiết gửi thông điệp mục vụ kêu gọi toàn thể các dòng tu, các giáo xứ và mọi gia đình tín hữu trên khắp thế giới hãy hiệp ý ăn chay, hãm mình và sốt sắng lần hạt Kinh Mân Côi để nài xin Nữ Vương Hòa Bình ra tay giải cứu Hội Thánh.

Ngày 7 tháng Mười năm 1571, trận hải chiến định mệnh đã bùng nổ tại vịnh Lepanto ngoài khơi bờ biển Hy Lạp. Hơn hai trăm chiến thuyền của Liên Minh Thánh đối đầu với gần ba trăm chiến thuyền hùng hậu của hạm đội Ottoman. Tổng chỉ huy liên quân Kitô giáo là Hoàng tử Don Juan xứ Áo, người em cùng cha khác mẹ của Vua Tây Ban Nha, khi ấy mới vừa tròn hai mươi tư tuổi. Trước giờ xuất trận, các linh mục tuyên úy đã đi khắp các chiến thuyền giải tội và ban phép lành bình an cho từng người lính. Đó là trận hải chiến giáp lá cà bằng thuyền chèo lớn nhất và khốc liệt nhất mà Địa Trung Hải từng chứng kiến kể từ thời cổ đại. Tiếng đại bác gầm vang hòa cùng tiếng gươm đao và lời kinh cầu khẩn cất lên giữa muôn trùng sóng nước. Đến chiều tà, hạm đội Ottoman hoàn toàn tan rã, hàng vạn quân giặc tử trận hoặc bị bắt sống. Nhưng niềm an ủi thiêng liêng và xúc động nhất của ngày chiến thắng chính là: khoảng mười hai ngàn người nô lệ Kitô giáo khốn khổ, những người từng bị xiềng xích chặt chẽ vào các băng ghế chèo thuyền của quân Thổ suốt bao năm tháng tối tăm, đã được bẻ gãy xiềng xích và tìm lại được ánh sáng tự do!

Hồ sơ phong thánh Đức Piô V kể: chiều hôm ấy ở Rôma, đang làm việc với các chức sắc, ngài bỗng đứng dậy, ra cửa sổ, lặng nhìn trời hồi lâu. Rồi ngài quay lại, mặt rạng rỡ: “Chúng ta hãy ngưng công việc lại để cùng nhau tạ ơn Thiên Chúa, bởi vì hạm đội Kitô giáo của chúng ta đã toàn thắng!” Hơn hai tuần sau đó, bức mật thư báo tin thắng trận mới chính thức được kỵ mã chuyển về đến Rôma.

Lời kinh Mân Côi
Lời kinh Mân Côi

Để muôn đời ghi nhớ ơn phù hộ của Mẹ Thiên Chúa, Đức Piô V đã quyết định thiết lập ngày lễ kính Đức Mẹ Chiến Thắng vào đúng ngày 7 tháng Mười hằng năm, mà vị Giáo hoàng kế vị sau này đã đổi tên thành Đại lễ Đức Mẹ Mân Côi. Đến thế kỷ XIX, Đức Giáo hoàng Lêô XIII đã long trọng dành trọn vẹn tháng Mười dương lịch hằng năm làm “Tháng Mân Côi” kính Đức Mẹ.

Giáo dân các xứ đạo Việt Nam hẳn thấm điều ấy. Mỗi tháng Mười, từ nhà thờ chính tòa phố thị đến nguyện đường mái ngói miền quê sông nước, chuông chiều ngân lên gọi các gia đình quây quần, chắp tay đọc từng kinh Kính Mừng. Chuỗi hạt các bà, các mẹ lần mỗi tối nối chúng ta với lời kinh tạ ơn năm xưa trên vịnh Lepanto.

Người thương binh quả cảm và những vị tu sĩ đi chuộc nô lệ

Trên một chiến thuyền ở Lepanto hôm ấy có người lính Tây Ban Nha hai mươi tư tuổi tên Miguel de Cervantes. Sáng ấy anh sốt cao. Thuyền trưởng và đồng đội khuyên anh nằm dưới khoang, nhưng anh xin ra tuyến đầu: thà ngã xuống khi chiến đấu còn hơn nằm an toàn dưới đáy tàu. Trong trận huyết chiến trên chiến hạm Marquesa, anh đã trúng ba phát đạn: hai viên găm vào ngực và một viên bắn nát bàn tay trái, khiến bàn tay ấy vĩnh viễn bị bại liệt suốt đời. Người đời sau vì thế đã đặt cho anh biệt danh đầy kính phục: “Người cụt tay ở Lepanto”.

Mặt biển Lepanto
Mặt biển Lepanto

Năm 1575, trên đường từ Napoli về quê, tàu chở Cervantes bị hải tặc Bắc Phi bắt. Anh bị giải về Alger làm nô lệ. Thấy trong hành lý có thư giới thiệu của các tướng lĩnh, quý tộc, chúng tưởng anh là nhân vật quyền quý nên đòi tiền chuộc rất lớn. Gia đình nghèo bán sạch gia tài cũng chỉ đủ chuộc người em Rodrigo.

Cervantes ở lại làm nô lệ ở Alger năm năm. Bốn lần anh tổ chức cho bạn tù vượt ngục, cả bốn lần thất bại. Mỗi lần bị bắt, đối diện cái chết, anh một mình nhận hết trách nhiệm để che cho anh em.

Và những vị thiên thần đã đem lại ánh sáng tự do cho anh chính là các tu sĩ thuộc Dòng Chúa Ba Ngôi Chuộc Kẻ Làm Than.

Đây là một hội dòng vô cùng đặc biệt được thành lập từ cuối thế kỷ XII với một linh đạo duy nhất: dấn thân chuộc lại các Kitô hữu bị bắt làm nô lệ. Cùng với Dòng Đức Mẹ Chuộc Kẻ Tù Rỗi thành lập năm 1218, các tu sĩ của hai dòng đã cứu thoát hàng chục ngàn linh hồn thoát khỏi cảnh đọa đày nơi đất khách quê người. Các thầy dòng cặm cụi đi gõ cửa từng nhà trên khắp đất nước Tây Ban Nha để xin từng đồng tiền bố thí của bà con giáo dân, rồi can đảm vượt biển sang tận sào huyệt Hồi giáo Bắc Phi để mặc cả chuộc người. Có những lúc tiền chuộc không đủ, nhiều tu sĩ thánh thiện đã tình nguyện tự tra tay vào cùm xích, ở lại làm con tin thế mạng để người nô lệ nghèo được bình an trở về đoàn tụ với gia đình!

Ngày 19 tháng Chín năm 1580, Cervantes đã bị xích trên con tàu sắp nhổ neo sang Constantinôpôli, nơi đến rồi coi như chết trong kiếp đọa đày. Đúng lúc ấy, tu sĩ Dòng Ba Ngôi Juan Gil tới kịp, mang năm trăm đồng escudo vàng góp nhặt từ bạn bè và giáo dân, chuộc anh ra.

Tháng Mười năm ấy, Cervantes nghẹn ngào đặt bước chân tự do đầu tiên lên bờ biển Dénia quê nhà. Hai mươi lăm năm sau ngày thoát nạn, ông đã cầm bút viết nên kiệt tác văn học bất hủ của nhân loại: tiểu thuyết Don Quixote, chàng hiệp sĩ quý tộc xứ Mancha. Trong tác phẩm ấy, người cựu tù năm xưa đã để cho nhân vật hiệp sĩ của mình thốt lên với bác giám mã Sancho một câu nói rút ra từ chính xương máu cuộc đời:

“Này bác Sancho, tự do chính là một trong những món quà thiêng liêng và quý giá nhất mà Thiên Chúa nhân lành đã trao ban cho loài người chúng ta!”

Khi trút hơi thở cuối cùng vào năm 1616, theo đúng di nguyện tâm tình của mình, Cervantes đã được an táng trang trọng bên trong tu viện của các nữ tu Dòng Ba Ngôi tại thủ đô Madrid, như một lời tri ân sâu sắc gửi đến hội dòng đã từng cứu vớt cuộc đời ông khỏi cảnh trầm luân.

Cervantes về Dénia
Cervantes về Dénia

Khúc bi ca trên những chuyến tàu trục xuất và bài học ngàn năm

Thế nhưng, chương sử về hai bờ Địa Trung Hải lại phải khép lại bằng một nốt nhạc trầm buồn xé ruột.

Hơn một thế kỷ sau ngày bị ép chịu phép Rửa, người Morisco vẫn chưa bao giờ được coi là đồng bào. Hàng xóm nghi kỵ, chính quyền theo dõi, ai cũng sợ họ làm nội ứng cho quân Ottoman. Có giám mục khuyên triều đình kiên nhẫn dùng tình thương Phúc Âm, nhưng tiếng nói cứng rắn thắng thế. Ngay cả Đức Tổng Giám mục Juan de Ribera xứ Valencia, một vị mục tử cả đời tận tụy chăm lo cho người nghèo và sau này được Giáo hội tôn phong Hiển Thánh, lúc bấy giờ vì quá lo sợ cho an ninh quốc gia cũng đã liên tục thúc giục triều đình phải dứt khoát trục xuất họ.

Ngày 9 tháng Tư năm 1609, Vua Philip III chính thức đặt bút ký sắc lệnh trục xuất toàn diện người Morisco.

Mùa thu năm ấy, những chuyến tàu lưu đày đầu tiên bắt đầu nhổ neo rời bến cảng Valencia để đưa họ sang bờ biển Bắc Phi. Điều trớ trêu và đau lòng thay, chiếc tàu đầu tiên rời bến lại nhổ neo từ chính cảng biển Dénia, nơi hai mươi chín năm trước Cervantes từng hân hoan đặt chân lên đất mẹ như một con người tự do!

Suốt năm năm trời ròng rã, từ năm 1609 đến 1614, khoảng ba trăm ngàn con người đã bị cưỡng bức xua đuổi khỏi mảnh đất quê hương, nơi mà tổ tiên của họ đã từng sinh cơ lập nghiệp suốt hơn tám trăm năm qua! Tại vương quốc Valencia, số người bị trục xuất chiếm tới một phần ba dân số. Đã có những cuộc xô xát tuyệt vọng nổ ra và nhiều người ngã xuống. Đau đớn hơn nữa, khi sang đến bờ biển Bắc Phi, nhiều người Morisco khốn khổ lại bị chính những người Hồi giáo bản xứ cướp bóc và ngược đãi, bởi vì trong mắt người Hồi giáo Ả Rập, những con người mang tên họ tiếng Tây Ban Nha này thực chất chỉ là những kẻ theo đạo Kitô! Đau xót nhất là hàng ngàn đứa trẻ thơ Morisco vô tội đã bị chính quyền giữ lại Tây Ban Nha, dứt lìa khỏi vòng tay cha mẹ để đưa vào các gia đình Công giáo nuôi nấng.

Đại văn hào Cervantes, người từng nếm trải nỗi cay đắng của kiếp đọa đày bên kia bờ biển, đã dành những trang viết đầy trắc ẩn trong phần hai của tác phẩm Don Quixote để nói về nỗi đau của những người hàng xóm Morisco. Ông xây dựng nhân vật Ricote, một bác chủ quán Morisco hiền lành, người láng giềng cũ của bác giám mã Sancho Panza. Sau ngày bị xua đuổi, Ricote đã phải cải trang thành một người hành hương nghèo khó từ nước Đức lén lút tìm đường quay trở lại thăm lại ngôi làng xưa. Gặp lại người bạn cũ bên gốc cây, bác Ricote đã nghẹn ngào tâm sự trong nước mắt:

Những người rời Valencia
Những người rời Valencia

“Bác Sancho ơi, dẫu phải lưu lạc đến chân trời góc bể nào, lòng chúng tôi vẫn luôn luôn thổn thức khóc thương cho xứ sở Tây Ban Nha; bởi vì suy cho cùng, chính nơi mảnh đất này chúng tôi đã được sinh ra, và nơi đây mãi mãi là quê hương ruột thịt tự nhiên của cõi lòng chúng tôi!”

Nhìn lại trang sử dài gần một thiên niên kỷ nơi hai bờ Địa Trung Hải, người tín hữu hôm nay nhận ra một bài học đức tin sâu sắc. Có những thời kỳ rực rỡ khi con người biết ngồi lại bên nhau để chia sẻ hạt lúa mì, trang sách quý và khúc nhạc hay; nhưng cũng có những tháng ngày tăm tối khi lòng cuồng tín và nỗi sợ hãi đẩy nhân loại vào cảnh gươm đao đẫm máu, bắt bớ nô lệ và xua đuổi đồng loại.

Thế nhưng, ngay giữa những giông bão của lòng thù hận, ánh sáng cứu độ của Tin Mừng chưa bao giờ bị dập tắt. Ánh sáng ấy vẫn âm thầm tỏa rạng qua nụ cười nhân ái của Đức Tổng Giám mục Talavera cặm cụi học từng tiếng Ả Rập để chuyện trò cùng đoàn chiên ngoại đạo, qua bước chân quên mình của những vị tu sĩ Dòng Ba Ngôi sẵn sàng đem cả mạng sống mình ra để chuộc lại tự do cho anh em, và qua lời kinh Mân Côi khiêm hạ của triệu triệu người tín hữu bình dân vẫn hằng ngày tin tưởng phó thác vận mệnh của Hội Thánh trong bàn tay từ mẫu của Mẹ Maria.

Ánh sáng ấy vẫn âm thầm tỏa rạng qua nụ cười nhân ái của Đức Tổng Giám mục Talavera cặm cụi học từng tiếng Ả Rập để chuyện trò cùng đoàn chiên ngoại đạo, qua bước chân quên mình của những vị tu sĩ Dòng Ba Ngôi sẵn sàng đem cả mạng sống mình ra để chuộc lại tự do cho anh em, và qua lời kinh Mân Côi khiêm hạ của triệu triệu người tín hữu bình dân vẫn hằng ngày tin tưởng phó thác vận mệnh của Hội Thánh trong bàn tay từ mẫu của Mẹ Maria.

Chương 89 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“… tự do chính là một trong những món quà thiêng liêng và quý giá nhất mà Thiên Chúa nhân lành đã trao ban…”

Cervantes, Don Quixote
Từ Granada, Córdoba, Toledo đến Palermo, hai bờ Địa Trung Hải vừa chung sống vừa đánh nhau. Lepanto là trận hải chiến năm 1571; Alger là nơi Cervantes làm nô lệ.

Những người trong chương

  • Boabdil · Con đèo ông ngoái nhìn Granada lần cuối vẫn mang tên Tiếng Thở dài Cuối cùng của người Moro.
  • Piô V · Ngày 7 tháng Mười, ngài lập lễ Đức Mẹ Chiến Thắng. Người kế vị đổi thành lễ Đức Mẹ Mân Côi, mà Hội Thánh còn mừng hôm nay.
  • Cervantes · Ông được an táng trong tu viện các nữ tu Dòng Ba Ngôi ở Madrid. Năm 2015 người ta tìm ra hài cốt được cho là của ông ở đó.

Nơi ấy hôm nay

  • Alhambra ở Granada vẫn đứng trên đồi, tường phủ chữ Ả Rập. UNESCO công nhận là di sản thế giới năm 1984.
  • Đền thờ lớn Córdoba, khởi công năm 785 trên nền một nhà thờ cổ, nay là nhà thờ chính tòa Công giáo mà khách vẫn vào xem được.
  • Cappella Palatina ở Palermo, nhà nguyện của vua Roger II, còn bức khảm vàng kiểu Byzantium, vòm Norman và trần gỗ Ả Rập dưới cùng một mái.

Muốn đọc thêm

Cervantes, Don Quixote, phần hai (chuyện Ricote) · Phêrô Khả Kính, lời tựa dịch Kinh Qur’an · Ibn Jubayr, Du ký (Palermo năm 1184) · G. K. Chesterton, bài thơ Lepanto · María Rosa Menocal, The Ornament of the World

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 90

Pháo đài rung chuyển

Vì sao dân Florence năm 1497 gom gương lược, đàn sáo thành một tháp gỗ rồi châm lửa đốt?

Khoảng 21 phút đọc