Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 9

Kiểm chứng chương 9: Thầy Têphanô ngã xuống

Chương 9 kể cái chết của Têphanô, người đầu tiên đổ máu vì Đức Kitô. Câu chuyện lấy từ sách Công vụ Tông đồ, chương 6 và 7, cùng mấy câu đầu chương 8. Đọc xong, chắc bạn sẽ tự hỏi: các hội đường ở Giêrusalem là những nơi nào, bài giảng dài của Têphanô có đúng là lời ông nói không, vì sao ông thấy Đức Giêsu “đứng”, ai đã chôn ông, và câu “nếu Têphanô không cầu nguyện thì Hội Thánh đã không có Phaolô” từ đâu ra. Những trang này chỉ cho bạn từng đoạn, nói thêm về hài cốt và những nhà thờ mang tên Têphanô, và những câu hỏi mà các nhà nghiên cứu đặt ra.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org. “Cv 7,56” nghĩa là sách Công vụ Tông đồ, chương 7, câu 56.

Người được chọn lo bàn ăn

Những lời chương dùng để tả Têphanô, “một người đầy đức tin và Thánh Thần”, “đầy ân sủng và quyền năng”, làm “nhiều điều kỳ diệu và dấu lạ giữa dân”, lấy từ Cv 6,5 và 6,8. Cảnh buổi sáng ông khuân thúng bánh đi phát cho các bà góa, buổi chiều đứng giữa phố nói về Đức Giêsu, là hình ảnh người kể dựng lên từ hai việc sách Công vụ nói về ông: lo bàn ăn và rao giảng. Câu nói rằng có lẽ vì đã thấy thế giới rộng lớn bên ngoài nên ông hiểu sớm điều không thể nhốt Thiên Chúa trong một thành phố hay một ngôi nhà, cũng là lời đoán của người kể, và chương dùng chữ “có lẽ” để người đọc biết thế.

Tên ông là tiếng Hy Lạp, Stephanos, nghĩa là “vòng hoa”, “vương miện”. Các Giáo phụ hay chơi chữ với cái tên này: người đầu tiên đội vương miện tử đạo mang đúng tên “vương miện”.

Cuộc tranh luận trong hội đường

Giêrusalem có nhiều hội đường, là nơi người Do Thái họp nhau đọc Kinh Thánh và cầu nguyện. Một số dành cho khách từ xa tới. Các hội đường của người Kyrênê, người Alêxanđria, người Kilikia và Axia nằm ở Cv 6,9. Luca còn nhắc một hội đường của “những người được giải phóng”, chữ xưa chỉ nô lệ được tự do và con cháu họ, có lẽ là con cháu những người Do Thái từng bị bắt làm nô lệ rồi được trả tự do. Kyrênê ở miền Bắc Phi, Alêxanđria ở Ai Cập, còn Kilikia và Axia nằm trong vùng ngày nay là Thổ Nhĩ Kỳ.

Một tấm bia đá tìm được ở Giêrusalem cho thấy những nơi ấy dùng vào việc gì. Năm 1913, các nhà khảo cổ đào trên ngọn đồi ngay phía nam Đền Thờ, thấy một bản khắc chữ Hy Lạp về một người tên Theôđôtô, vừa là tư tế vừa là người đứng đầu hội đường. Bia nói ông xây một hội đường để đọc Luật và dạy các điều răn, có cả phòng cho khách ở xa đến trọ. Phần đông các học giả xếp tấm bia vào những năm trước khi Đền Thờ bị phá năm 70.

Kilikia là quê hương của Saolô người Tácxô (Cv 22,3). Vì vậy có nhà chú giải tự hỏi phải chăng Saolô cũng ở trong số những người đối đáp với Têphanô ở các hội đường ấy. Sách Công vụ không nói, và chương cũng chỉ nêu câu hỏi, không trả lời.

Lời Luca về những người tranh luận với ông, rằng họ không địch nổi sự khôn ngoan và Thần Khí mà ông dùng để nói, là Cv 6,10.

Hai điều thiêng liêng nhất

Việc xúi người đi rêu rao, khích động dân chúng, các kỳ mục và kinh sư, bắt Têphanô điệu ra Thượng Hội Đồng, và lời các nhân chứng gian, đều ở Cv 6,11-14. Câu “Chúng tôi đã nghe ông ta nói những lời lộng ngôn phạm đến ông Môsê và Thiên Chúa” là Cv 6,11. Chính Luca gọi các nhân chứng ấy là gian (Cv 6,13). Thượng Hội Đồng ở đây là cơ quan đã chất vấn Phêrô và Gioan ở chương trước. Lời tố cáo nói Đức Giêsu sẽ phá hủy nơi này gần như đúng lời người ta từng tố cáo chính Đức Giêsu (Mc 14,57-58).

Đền Thờ là nơi Thiên Chúa ngự giữa dân Ngài, nơi duy nhất người ta dâng hy lễ cho Ngài (Đệ Nhị Luật 12,5-6). Luật là chính giao ước. Vì thế tấn công một trong hai thứ ấy bị nghe như tấn công mọi điều thánh.

Chương so sánh với cảnh một người lạ giọng nơi khác đứng giữa sân đình làng Việt Nam mà bảo mồ mả tổ tiên rồi sẽ bị san bằng, lễ giỗ ông bà cũng chẳng cần nữa. Đó là hình ảnh để người Việt thấy lời tố cáo nặng đến mức nào, không phải chuyện xảy ra trong câu chuyện.

Gương mặt Têphanô “như mặt một thiên thần” là Cv 6,15. Ai thuộc Cựu Ước có thể nhớ đến ông Môsê, mặt sáng chói sau khi nói chuyện với Thiên Chúa trên núi Sinai (Xh 34,29). Chính Luca không so sánh, và chương cũng nói rõ như thế.

Bài giảng cuối cùng

Câu hỏi của thượng tế, “Những điều ấy có đúng thế không?”, là Cv 7,1. Bài giảng của Têphanô chiếm gần trọn chương 7 sách Công vụ (các câu 2 đến 53), là bài diễn từ dài nhất trong sách. Bạn có thể đọc và thấy đúng như chương tóm lại. Ông Ápraham được gọi khi còn ở Mêsopôtamia, vùng đất giữa hai con sông Tigrơ và Ơphơrát, phần lớn nằm trong nước Irắc ngày nay. Ông Giuse bị các anh bán, nhưng Thiên Chúa ở với ông (Cv 7,9). Ông Môsê nghe tiếng gọi từ bụi gai: “Hãy cởi dép ra, vì nơi ngươi đứng là đất thánh” (Cv 7,33), đất thánh giữa hoang địa chứ không phải trong một đền thờ nào. Về Môsê, người dân đã gạt đi, Têphanô nói chính ông được Thiên Chúa sai đến làm người cai trị và người giải thoát (Cv 7,35). Rồi đến con bê vàng, và Đền Thờ của vua Salômôn.

Chính vua Salômôn, trong ngày khánh thành, đã nói rằng trời và các tầng trời cũng không chứa nổi Thiên Chúa, huống chi ngôi nhà ông xây (1 V 8,27). Têphanô trích ngôn sứ Isaia: “Trời là ngai của Ta, đất là bệ dưới chân Ta” (Cv 7,49-50, trích Is 66,1-2).

Lời kết gay gắt, “Hỡi những kẻ cứng đầu cứng cổ”, là Cv 7,51-52. Lời ấy không mới. Trong Luật, chính Đức Chúa đã gọi Ítraen là một dân cứng đầu cứng cổ (Xh 32,9), và ông Môsê đã bảo họ cắt bì trái tim mình (Đnl 10,16). Cắt bì là dấu một người thuộc về dân Thiên Chúa. Không cắt bì nơi lòng nơi tai là chỉ thuộc về dân ấy trên danh nghĩa. Chương đọc như vậy: những kẻ vu cho Têphanô nói chống ông Môsê thì chính đang nghe lời ông Môsê.

Các nhà nghiên cứu để ý thấy bài giảng có vài chi tiết khác với Cựu Ước bằng tiếng Híp-ri nhưng lại gần với bản dịch Hy Lạp gọi là bản Bảy Mươi (xem tư liệu chương 1), và có chỗ giống truyền thống của người Samari. Điều ấy khớp với việc Têphanô thuộc nhóm người Do Thái nói tiếng Hy Lạp. Như các bài diễn từ khác trong sách Công vụ, nhiều nhà nghiên cứu xem đây là bản tóm tắt bằng lời văn của Luca, giữ những ý của Têphanô.

Trời mở ra

Phản ứng của hội đồng, họ đau xót trong lòng và nghiến răng căm tức ông, là Cv 7,54. Nghiến răng là cắn chặt hai hàm vì giận.

Câu Têphanô kêu lên, “Kìa tôi thấy trời mở ra, và Con Người đang đứng bên hữu Thiên Chúa”, là Cv 7,56. Chương nhận xét rằng ở những nơi khác Kinh Thánh nói “ngồi”, và bạn có thể tự kiểm. Thánh vịnh 110,1 có câu “Hãy ngồi bên hữu Ta”. Đức Giêsu nói với chính hội đồng này rằng họ sẽ thấy Con Người ngồi bên hữu Đấng Quyền Năng (Mc 14,62). Thư gửi tín hữu Do Thái nói Người đã ngồi xuống bên hữu Đấng Cao Cả (Dt 1,3). Riêng ở đây Người đứng.

Cách đọc cho rằng Đức Giêsu đứng dậy để đón người chứng nhân đầu tiên là cách đọc rất xưa, có từ các Giáo phụ. Cách đọc cho rằng Người đứng như một nhân chứng đứng trước tòa để bênh vực Têphanô là cách khác. Công vụ không giải thích.

Bị ném đá

Việc họ la lớn, bịt tai, xông vào ông và lôi ra ngoài thành ném đá là Cv 7,57-58. Chi tiết các nhân chứng để áo dưới chân một thanh niên tên Saolô cũng ở Cv 7,58.

Luật Môsê dạy kẻ lộng ngôn phải bị đưa ra ngoài trại và ném đá (Lv 24,14), và những người làm chứng phải ra tay trước (Đnl 17,7). Muốn rảnh tay, các nhân chứng cởi áo ngoài đặt sang một bên.

Các sử gia đặt một câu hỏi. Dưới quyền Rôma, Thượng Hội Đồng không được tự ý xử tử ai, và chính Tin Mừng Gioan ghi lời các lãnh đạo Do Thái nói với Philatô: “Chúng tôi không có quyền xử tử ai” (Ga 18,31). Vậy vụ ném đá Têphanô là một bản án hay hành động của đám đông giận dữ? Luca không ghi bản án nào, và chương nói thẳng là Luca không nói hội đồng đã vượt quyền hay đám đông tự ra tay. Một số sử gia còn nhận xét rằng Philatô bị triệu về Rôma năm 36, và những việc như thế dễ xảy ra hơn khi quyền Rôma lỏng tay.

Lời cầu nguyện cuối cùng

Hai lời cầu nguyện cuối cùng của ông, “Lạy Chúa Giêsu, xin đón nhận thần khí con” và “Lạy Chúa, xin đừng chấp họ tội này”, là Cv 7,59-60. Chương đặt chúng cạnh hai lời của Đức Giêsu trên thập giá, lời phó thác ở Lc 23,46 và lời xin tha ở Lc 23,34. Các nhà chú giải đều thấy Luca cố ý kể hai cái chết kề nhau.

Luca không nêu tên những người chôn cất ông. Ông chỉ nói có mấy người đạo đức chôn cất và khóc than thảm thiết (Cv 8,2).

Thánh Irênê ở Lyon, viết khoảng năm 180 trong Chống lạc giáo (quyển 3, chương 12, đoạn 10), gọi Têphanô là người đầu tiên theo bước chân tử đạo của Chúa. Chữ “tử đạo” bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp martys, nghĩa là “chứng nhân”. Hội Thánh mừng lễ ngài ngày 26 tháng Mười Hai, ngay sau lễ Giáng Sinh, và tên ngài được xướng lên trong Kinh Nguyện Thánh Thể I của Thánh lễ.

Năm 177, các Hội Thánh Lyon và Vienne, ở nước Pháp ngày nay, viết thư về các vị tử đạo của mình, và Êusêbiô giữ lại trong Lịch sử Hội Thánh (quyển 5, chương 2, đoạn 5). Thư kể các vị tử đạo ở Lyon cầu nguyện cho người làm hại mình “như ông Têphanô, chứng nhân hoàn hảo”, và lời Têphanô được chép lại: “Lạy Chúa, xin đừng chấp họ tội này.”

Chuyện Anrê Phú Yên, thầy giảng mười chín tuổi, quỳ xuống năm 1644 trên một gò đất ở Quảng Nam, là người kể nối hai câu chuyện cách nhau hơn mười sáu thế kỷ. Chuyện của ngài ở chương 110: ngày 26 tháng Bảy năm 1644 ngài bị xử tử, và ngày 5 tháng Ba năm 2000 ngài được tôn phong chân phước.

Người thanh niên giữ áo

Câu “Saolô tán thành việc giết ông” là Cv 8,1. Theo lời Luca, Saolô không cầm viên đá nào. Nhưng anh đứng đó, và hẳn đã nghe người hấp hối xin tha cho những kẻ đang giết mình. Câu chương viết rằng anh trẻ và sùng đạo, tin chắc mình đứng về phía Thiên Chúa, là cách người kể hình dung. Điều chắc chắn hơn là Saolô học Luật dưới chân Gamaliên, theo lời chính ông ở Cv 22,3, như chương 8 đã nhắc.

Nhiều năm sau, Phaolô nhắc lại ngày ấy với đám đông ở Giêrusalem: “Khi máu Têphanô, chứng nhân của Chúa, đổ ra, thì chính tôi cũng đứng đó, tán thành việc ấy, và giữ áo của những kẻ giết ông” (Cv 22,20).

Chương dẫn một ý thường gán cho thánh Augustinô, đại ý rằng nếu Têphanô không cầu nguyện thì Hội Thánh đã không có Phaolô. Câu ấy thường được trích bằng tiếng Latinh: Si Stephanus non orasset, Ecclesia Paulum non haberet. Chương dùng chữ “đại ý” vì những bài giảng của Augustinô về Têphanô dài hơn câu ấy nhiều, và khó chỉ ra chính xác bài giảng nào. Bạn nên xem đó là lời truyền lại.

Than hồng theo gió

Cơn bách hại nằm ở Cv 8,1-4. Saolô “tàn phá Hội Thánh, vào từng nhà”, lôi cả đàn ông lẫn đàn bà đem bỏ tù. Các tín hữu tản mác khắp các miền Giuđê và Samari, còn các tông đồ ở lại trong thành, và những người bị tản mác đi khắp nơi rao giảng lời Chúa. Chuyện họ đi đến tận Phênixi, đảo Síp và Antiôkhia là Cv 11,19.

Sách Công vụ không cho biết những người ra đi là ai, nên câu chương viết rằng phần đông họ là thợ thuyền, các bà mẹ và người đi buôn là người kể hình dung. Hình ảnh than hồng văng ra mọi hướng cũng là lối nói của người kể.

Chuyện Philípphê, một trong bảy người, lên đường về miền Samari, chương 10 sẽ kể.

Hài cốt và những nhà thờ

Điều này chương không kể, nhưng người đọc có thể thích biết. Năm 415, một linh mục tên Lucianô, ở làng Caphargamala gần Giêrusalem, nói rằng đã tìm thấy mộ Têphanô sau một giấc mơ. Hài cốt được rước về Giêrusalem rồi chia đi nhiều nơi. Thánh Augustinô, ở Bắc Phi, kể lại những phép lạ người ta cầu được nhờ hài cốt Têphanô (Thành đô Thiên Chúa, quyển 22, chương 8). Năm 460, hoàng hậu Eudocia cho xây một ngôi thánh đường lớn kính ngài ở phía bắc Giêrusalem. Chuyện tìm thấy mộ này các sử gia coi là truyền thống, không thể kiểm.

Những người trong chương

Têphanô, một trong bảy người được chọn phục vụ, và vị tử đạo đầu tiên. Hội Thánh Công giáo mừng lễ ngài ngày 26 tháng Mười Hai, ngay sau lễ Giáng Sinh.

Saolô, người thanh niên giữ áo, về sau là thánh Phaolô (từ chương 11).

Vị thượng tế: sách Công vụ không ghi tên vị thượng tế hỏi Têphanô (Cv 7,1). Có thể vẫn là Caipha.

Philípphê, bạn của Têphanô trong bảy người, xuất hiện ở cuối chương và ở chương 10.

Những nơi trong chương

Giêrusalem, với các hội đường của người Do Thái ở nước ngoài về, và nơi ném đá ngoài cổng thành. Một truyền thống từ thời Thập tự chinh đặt nơi ấy ở cổng phía đông, nay gọi là Cổng Sư Tử hay Cổng Thánh Têphanô. Một truyền thống xưa hơn, từ thế kỷ V, đặt nó ở phía bắc, nơi nay có nhà thờ Saint-Étienne của Trường Kinh Thánh Dòng Đa Minh.

Đọc thêm

Bạn có thể đọc liền sách Công vụ Tông đồ từ chương 6 câu 8 đến chương 8 câu 4, khoảng hai mươi phút. Trong bài giảng của Têphanô bạn sẽ thấy cả lịch sử Israel được kể trong một hơi. Chống lạc giáo của thánh Irênê và Lịch sử Hội Thánh của Êusêbiô có bản tiếng Anh miễn phí trên trang newadvent.org.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 4 (lời cầu nguyện trên thập giá), chương 8 (bảy người được chọn phục vụ), chương 10 (các tín hữu tản mác ra đi), chương 11 (Saolô đi bắt đạo), chương 12 (Đamát), và chương 110 (Anrê Phú Yên).

Trở lại chương 9