Tư liệu chương 90
Kiểm chứng chương 90: Pháo đài rung chuyển
Đọc xong chương 90, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: ta biết gì về đống lửa thiêu những “thứ phù phiếm” ở Florence, những con người lặng lẽ canh tân Hội Thánh trong chương thật sự đã làm được bao nhiêu, và bản báo cáo Đức Phaolô III cho soạn năm 1537 thì đọc ở đâu. Những trang này trả lời các câu hỏi ấy. Chương kể về những người đã thấy Hội Thánh cần canh tân, trước và trong những năm đầu của cuộc Cải cách Tin Lành: Savonarôla ở Florence, hồng y Cisneros ở Tây Ban Nha, thánh Catarina thành Genova cùng các Huynh đoàn Tình yêu Thiên Chúa, các dòng tu mới (Teatinô, Capuxinô, Sômascô, Ursula), giám mục Giberti ở Verona, và bản báo cáo canh tân năm 1537. Ở đây bạn sẽ thấy mỗi chuyện lấy từ đâu, chuyện nào chắc chắn, chuyện nào chỉ là lời truyền lại, chuyện nào các sử gia còn bàn.
Các sử gia gọi những phong trào này là “canh tân Công giáo” và phân biệt nó với “phản Cải cách”. Lý do là nhiều phong trào đã bắt đầu trước Luther và không nhằm chống lại ông. Hubert Jedin, sử gia lớn nhất về Công đồng Trentô, làm rõ cách phân biệt này. Bạn có thể đọc tóm tắt trong bài Katholische Reformation oder Gegenreformation? (Canh tân Công giáo hay phản Cải cách?) của ông, viết năm 1946.
Nguồn chính gồm:
- các tiểu sử thánh viết ngay thời ấy;
- luật dòng của các dòng tu mới;
- bài giảng của Savonarôla, do người nghe chép lại;
- bản báo cáo năm 1537, Consilium de emendanda ecclesia, có bản La-tinh và bản dịch tiếng Anh trong nhiều tuyển tập nguồn.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Đống lửa năm 1497
Ngày và nơi. Ngày 7 tháng Hai năm 1497, thứ Ba cuối cùng trước Mùa Chay, ở quảng trường Signoria.
Các chi tiết. Có trong các tiểu sử Savonarôla viết thời ấy, nhất là của Pseudo-Burlamacchi, và trong nhật ký của Luca Landucci, một người bán thuốc ở Florence, người đã đứng giữa quảng trường ấy và chép lại những gì mình thấy. Các chi tiết ấy gồm kim tự tháp bảy tầng, những toán thiếu niên đi từng nhà xin các thứ “phù phiếm”, người lái buôn Venise trả hai mươi ngàn đồng scudo vàng, và hình ông ta bị đặt lên đỉnh. Chuyện người lái buôn, chương dùng cách nói “theo lời kể”, đúng mức chắc chắn. Một đống lửa thứ hai được đốt năm 1498.
Có một chuyện nhiều người kể rằng họa sĩ Botticelli đã tự tay ném tranh của mình vào lửa. Chuyện này xuất hiện trong Vasari nhưng không có chứng cứ trực tiếp. Chương không kể chuyện ấy, như vậy là cẩn thận.
Đời ông. Savonarôla sinh ở Ferrara năm 1452 và làm bề trên San Marcô từ năm 1491. Nhà Medici bị đuổi khỏi Florence năm 1494 lúc quân Pháp tiến vào. Ông giảng về sách Khải Huyền, và bị rút phép thông công năm 1497. Cuốn Savonarola and Florence của Donald Weinstein và cuốn Fire in the City của Lauro Martines kể câu chuyện ấy.
Mười lăm tháng sau. Đó là ngày 23 tháng Năm năm 1498, ở cùng quảng trường. Xem tư liệu chương 88 (Những Giáo hoàng thời Phục Hưng).
Lời phán xét về Savonarôla. Đoạn nhận định về ông là suy nghĩ riêng của người viết. Các sử gia đến nay vẫn chia rẽ: có người thấy một ngôn sứ, thậm chí một vị thánh, có người thấy một nhà độc tài tôn giáo. Như tư liệu chương 88 đã nói, tổng giáo phận Florence đã mở một án xem có nên tuyên bố ông là chân phước hay không. Thánh Philipphê Nêri và thánh Catarina de’ Ricci tôn kính ký ức về ông.
“Canh tân từ đầu đến chân tay”
Lời của Công đồng Constance. Xem tư liệu chương 85 (Constance, 1415).
Các cuộc chiến ở Ý. Chúng bắt đầu năm 1494, khi vua Charles VIII của Pháp dẫn quân vào nước Ý, và chấm dứt với Hòa ước Cateau-Cambrésis năm 1559, tức sáu mươi lăm năm sau. Câu chương nói cuộc chiến “sẽ chẳng chấm dứt cho đến” năm 1559 là đúng.
Câu gán cho Lêô X. Câu nói về một cuộc cãi vã giữa các thầy dòng được nhà văn Matteo Bandello ghi lại nhiều năm sau, và ông là nguồn duy nhất. Tin về Luther đến Rôma năm 1518. Chương nói giáo hoàng “có lẽ không nói đúng như vậy”, và điều đó đúng.
Vị hồng y khắc khổ của Toledo
Đời sống khắc khổ. Cisneros sinh năm 1436. Chuyện ông ngủ trên sàn và mặc áo nhặm thô dưới áo hồng y có trong những tiểu sử viết ngay sau khi ông mất, như của Álvar Gómez de Castro (1569).
Canh tân dòng Phanxicô. Từ năm 1494, với sự ủng hộ của Isabella, ông buộc các tu sĩ Phanxicô thuộc nhánh “Conventual” ở Tây Ban Nha chuyển sang nhánh “Observant”, sống nghèo đúng luật. Nhiều tu sĩ phản đối. Có nguồn kể hàng trăm người bỏ sang Bắc Phi và theo đạo Hồi, nhưng con số ấy có lẽ phóng đại. Chương còn nói ông buộc các linh mục sống trong giáo xứ và giảng dạy. Đó là nét chung của công cuộc canh tân mà ông theo đuổi; các nguồn ở đây nói rõ nhất về việc cải cách dòng Phanxicô.
Đại học Alcalá. Được vạch kế hoạch năm 1499 và khai giảng năm 1508.
Kinh Thánh Đa Ngữ Complutense. Bộ sách in thành sáu tập khoảng giữa năm 1514 và 1517. Tập cuối ra khỏi nhà in vài tháng trước khi Cisneros qua đời, vào tháng Mười Một năm 1517. Giáo hoàng chuẩn y năm 1520, và sách đến tay độc giả khoảng năm 1522. Tên gọi lấy từ Complutum, tên La-tinh của Alcalá. Trong năm sách của Môsê, bộ sách thêm một bản bằng tiếng Aram, gọi là Targum. Tư liệu chương 87 (Máy in và thời Phục Hưng) so sánh bộ sách này với bản Tân Ước của Erasmô, và chương 89 (Hai bờ Địa Trung Hải và năm 1492) kể Cisneros ở Granada.
“Tây Ban Nha có sẵn linh mục và học giả”. Đây là nhận định của nhiều sử gia, và cũng là lời của người viết. Đúng là Tây Ban Nha gần như không có phong trào Tin Lành lớn. Nhưng bạn nên biết rằng Tòa Thẩm Tra Tây Ban Nha cũng đóng vai trò lớn, như trong các vụ xử những nhóm Tin Lành ở Valladolid và Sevilla năm 1559.
Những người phục vụ bệnh nhân vô phương cứu chữa
Thánh Catarina thành Genova. Catarina Fieschi sống từ năm 1447 đến 1510. Bà lấy Giuliano Adorno năm 1463, lúc mười sáu tuổi. Bà hoán cải ngày 22 tháng Ba năm 1473, đang khi xưng tội. Bà phục vụ ở bệnh viện Pammatone và về sau làm quản lý bệnh viện. Chồng bà cũng hoán cải và vào Dòng Ba Phanxicô. Bà để lại cuốn Luận về Luyện ngục, tả luyện ngục như ngọn lửa của tình yêu, được nhiều thế hệ đọc (bản tiếng Anh thường mang tên Purgation and Purgatory). Bà được phong thánh năm 1737.
Ettore Vernazza. Ông là luật sư, lập Huynh đoàn Tình yêu Thiên Chúa ở Genova năm 1497. Luật của huynh đoàn còn giữ. Họ lập bệnh viện cho những người “vô phương cứu chữa”, chủ yếu là người mắc bệnh giang mai, một căn bệnh mới bùng ở châu Âu vào các năm 1494–1495.
Ở Rôma. Nhóm này được lập khoảng năm 1514 đến 1517, họp ở nhà thờ Thánh Silvestrô và Đôrôthêa tại Trastevere, có chừng năm mươi hay sáu mươi thành viên. Họ lập bệnh viện San Giacomo cho những người bệnh vô phương cứu chữa. Trong số thành viên có Cajetanô thành Thiene, Gian Pietro Carafa, Gian Matteo Giberti và Gaspare Contarini.
Những dòng tu mới
Dòng Teatinô. Lập ngày 14 tháng Chín năm 1524. Tên dòng lấy từ Theate, tên La-tinh của Chieti, giáo phận của Carafa. Lối sống không có thu nhập mà cũng không đi xin là nét riêng của dòng. Carafa về sau là Giáo hoàng Phaolô IV (1555–1559), một giáo hoàng nghiêm khắc đến mức cứng rắn. Cajetanô được phong thánh năm 1671.
Dòng Capuxinô. Matteo da Bascio rời tu viện năm 1525. Ông và các bạn được các đan sĩ Camaldoli và Caterina Cybo, nữ công tước Camerino, che chở. Ngày 3 tháng Bảy năm 1528, Đức Clêmentê VII chuẩn y dòng trong sắc thư Religionis zelus. Năm ấy dịch hạch ập đến vùng quanh Camerino, và các tu sĩ ở lại chăm sóc người bệnh. Tên “Capuxinô” bắt nguồn từ chữ cappuccio, mũ trùm. Bernardino Ochino rời Hội Thánh năm 1542. Cà phê cappuccino được đặt tên theo màu áo dòng của các tu sĩ.
Người lính và những đứa trẻ mồ côi
Bị bắt năm 1511. Giêrônimô Emiliani bị bắt ở pháo đài Castelnuovo, gần Treviso, trong cuộc chiến giữa Venise và Liên minh Cambrai. Ông trốn thoát và treo xiềng xích của mình trong một đền Đức Mẹ gần Treviso.
Các cô nhi viện. Bắt đầu từ năm 1528 ở Venise, rồi Bergamo, Milan và nhiều nơi khác. Các Cha Dòng Somasca lấy tên làng Somasca gần Bergamo. Ông mất ngày 8 tháng Hai năm 1537 vì bệnh mắc phải khi chăm người ốm. Năm 1928, Đức Piô XI đặt ông làm bổn mạng của trẻ mồ côi và trẻ bị bỏ rơi.
Những người phụ nữ dạy các bé gái
Cuộc đời bà. Angêla Merici sinh khoảng năm 1474 gần hồ Garda, và là thành viên Dòng Ba Phanxicô.
Năm 1535. Ngày 25 tháng Mười Một năm 1535, ở Brescia, bà lập một hội gồm hai mươi tám phụ nữ, đặt dưới sự bảo trợ của thánh Ursula (Company of Saint Ursula), khi bà khoảng sáu mươi mốt tuổi. Ursula là một trinh nữ tử đạo trong truyền thuyết, thời Trung Cổ tôn kính như người che chở các thiếu nữ, đúng như chương nói.
Lối sống mới. Lúc đầu các thành viên sống tại gia, không khấn trọng, không mặc áo dòng. Lời dặn cuối cùng của bà trong cuốn Những lời khuyên chính là điều chương tóm lại khi nói bà bảo họ giữ những lề thói cũ và sống một đời mới.
Bị buộc vào tu viện. Sau Công đồng Trentô, nhất là dưới ảnh hưởng của thánh Carôlô Borrômêô (xem chương 98, Trentô bước ra đường phố: Carôlô Borrômêô), các nhóm Ursula ở nhiều nơi phải sống chung trong tu viện. Các nữ tu Ursula đến Quebec năm 1639, nơi thánh Marie của Nhập Thể mở trường cho các bé gái bản địa.
Một giám mục ở tại nhà
Giberti ở Verona. Ông được bổ nhiệm năm 1524, về ở hẳn từ năm 1528, sau vụ cướp phá Rôma năm 1527, và ở đó cho đến khi mất năm 1543.
Thăm viếng và quy định. Các biên bản thăm viếng mục vụ của ông còn giữ. Bộ Constitutions của ông in năm 1542. Ông đặt một nhà in ngay trong dinh để xuất bản các bản văn của giáo phụ, như sử gia Ý Adriano Prosperi trình bày trong công trình nghiên cứu về Giberti. Việc đặt Mình Thánh trong nhà tạm trên bàn thờ chính là một trong những đề xuất của ông. Thời ấy Mình Thánh thường được cất trong tủ âm tường hay một tháp riêng.
Ảnh hưởng đến Trentô. Thánh Carôlô Borrômêô lấy các quy định của Giberti làm mẫu cho giáo phận Milan. Các sử gia gọi Giberti là vị giám mục kiểu Trentô trước cả Trentô. Chương 97 (Mười tám năm ở Trentô) kể tiếp.
Một bản báo cáo năm 1537
Phaolô III. Alessandro Farnese làm giáo hoàng từ năm 1534 đến 1549. Ngài có bốn người con trước khi chịu chức linh mục. Năm 1534, ngài phong hai người cháu nội còn thiếu niên làm hồng y, một cậu mười bốn tuổi.
Ủy ban chín người. Gồm Contarini, Carafa, Jacopo Sadoleto, Reginald Pole, Federico Fregoso, Girolamo Aleandro, Gian Matteo Giberti, Gregorio Cortese và Tommaso Badia. Contarini được phong hồng y năm 1535 khi vẫn còn là giáo dân. Elisabeth Gleason viết cuốn tiểu sử chuẩn về ông, Gasparo Contarini. Chuyện ông được cử sang Đức hàn gắn với những người theo Luther được kể ở chương 92 (Sau tiếng búa), nơi nhắc ông tại Regensburg năm 1541.
Nội dung. Bản Consilium de emendanda ecclesia được trình lên giáo hoàng ngày 9 tháng Ba năm 1537. Mọi điều chương liệt kê đều có trong văn bản. Bản báo cáo nói căn bệnh bắt đầu từ trên cao, từ những giáo hoàng để quyền lực của mình bị dùng như món hàng. Nó kể ra việc truyền chức cho người không xứng, các giám mục không sống trong giáo phận, một người thu nhiều bổng lộc, các miễn chuẩn bán lấy tiền, các dòng tu suy đồi, và gái điếm đi lại tự do khắp Rôma dưới sự che chở của các giáo sĩ.
Luther in lại năm 1538. Bản tiếng Đức của ông có lời tựa và chú thích mỉa mai do chính ông viết.
“Pháo đài đã nứt”. Đây là suy nghĩ riêng của người viết.
Những người trong chương
Hiêrônimô Savonarôla, tu sĩ Đa Minh, bề trên San Marcô.
Lêô X, giáo hoàng ở Rôma.
Francisco Jiménez de Cisneros, hồng y, tổng giám mục Toledo. Isabella, nữ hoàng Castilla.
Catarina thành Genova (Catarina Fieschi Adorno), người phục vụ bệnh viện và nhà thần bí. Ettore Vernazza, luật sư lập Huynh đoàn.
Cajetanô thành Thiene, linh mục lập Dòng Teatinô. Gian Pietro Carafa, giám mục, về sau là Giáo hoàng Phaolô IV.
Matteo da Bascio, tu sĩ Phanxicô lập Dòng Capuxinô. Clêmentê VII, giáo hoàng chuẩn y dòng.
Giêrônimô Emiliani, người lập Dòng Somasca.
Angêla Merici, người lập hội đặt dưới sự bảo trợ của thánh Ursula, tiền thân các nữ tu Ursula.
Gian Matteo Giberti, giám mục Verona.
Phaolô III, giáo hoàng cho soạn bản báo cáo. Gaspare Contarini, hồng y đứng đầu ủy ban.
Martin Luther, người cho in bản báo cáo ở Wittenberg.
Những nơi trong chương
Florence, với quảng trường Signoria và đan viện San Marcô. Toledo và Alcalá. Granada. Genova, với bệnh viện Pammatone. Rôma, với Trastevere. Vicenza và Chieti. Camerino. Treviso, Venise, Bergamo, Milan và Somasca. Brescia. Verona. Wittenberg.
Đọc thêm
Nếu chỉ đọc một văn bản, hãy đọc bản báo cáo năm 1537. Chỉ vài trang thôi, nhưng bạn sẽ thấy những người Công giáo đạo đức đã nhìn thẳng vào căn bệnh của Hội Thánh mình như thế nào. Rồi đọc Những lời khuyên của thánh Angêla Merici, để thấy một con đường canh tân hoàn toàn khác: lặng lẽ, và bắt đầu từ việc dạy một bé gái biết đọc. Về Savonarôla, hai cuốn của Weinstein (Savonarola and Florence) và Martines (Fire in the City) là chỗ khởi đầu tốt.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 85 (Constance, 1415), chương 87 (Máy in và thời Phục Hưng, nơi có Erasmô), chương 88 (Những Giáo hoàng thời Phục Hưng, nơi có Savonarôla), chương 89 (Hai bờ Địa Trung Hải và năm 1492, nơi có Cisneros ở Granada), chương 91 (Tiếng búa ở Wittenberg, 1517), chương 92 (Sau tiếng búa), chương 97 (Mười tám năm ở Trentô) và chương 98 (Trentô bước ra đường phố: Carôlô Borrômêô).