Bỏ qua, tới nội dung
Năm 1490–1537 · Florence, Rôma và những thành phố nước Ý

Chương 90

Pháo đài rung chuyển

Năm 1490–1537 · Florence, Rôma và những thành phố nước Ý

Giáo hoàng Alexanđê VI … Phaolô IIIHoàng đế Maximilian I, Carôlô V

Ngày 7 tháng Hai năm 1497, ngay trước Thứ Tư Lễ Tro, dân Florence dựng giữa quảng trường một ngọn tháp lạ: kim tự tháp gỗ bảy tầng, cao như một tòa nhà.

Năm ấy, nơi ấy

Năm 1490–1537

  1. Florence
  2. Genova
  3. Rôma
  4. Alcalá
  5. Brescia
  6. Venise
  7. Somasca
  8. Verona
Khi Rôma còn ngổn ngang, người ta lặng lẽ canh tân từ Genova, Brescia, Verona. Savonarôla đốt “sự phù phiếm” ở Florence, rồi chính ông bị thiêu.
Bắt đầu đọc

Chương 90

Năm 1490–1537 · Florence, Rôma và những thành phố nước Ý

Nơi chốn
Florence, Genova, Rôma, Alcalá, Brescia, Venise, Somasca, Verona
Giáo hoàng
Alexanđê VI … Phaolô III
Hoàng đế
Maximilian I, Carôlô V

Ngày 7 tháng Hai năm 1497, ngay trước Thứ Tư Lễ Tro, dân Florence dựng giữa quảng trường một ngọn tháp lạ: kim tự tháp gỗ bảy tầng, cao như một tòa nhà.

Mấy tuần trước, từng nhóm thiếu niên áo trắng đi gõ cửa từng nhà, xin nộp những “thứ phù phiếm trần tục”. Người ta gom về gương soi, lược ngà, dầu thơm, phấn sáp, tóc giả, áo lụa, bài tây, bàn cờ, súc sắc, đàn, thơ tình, cả tranh vẽ phụ nữ khỏa thân, chất cao ngất trên giàn. Tương truyền một thương gia Venice xin trả hai vạn scudo vàng mua lại cả đống, dân Florence từ chối, còn vẽ chân dung biếm họa ông đặt trên đỉnh tháp.

Rồi lửa được châm. Giữa tiếng chuông dồn dập và lời ca đoàn, đám đông nắm tay nhau nhảy múa quanh ngọn lửa ngút trời. Người đời sau gọi biến cố ấy là “Giàn hỏa thiêu những sự phù phiếm”.

Người linh hồn đứng sau biến cố chấn động ấy là một tu sĩ dòng Đa Minh dáng người gầy guộc, mũi khoằm, đôi mắt trũng sâu thăm thẳm: Cha Girolamo Savonarola, Bề trên tu viện San Marco danh tiếng. Những chi tiết sống động ấy được ghi lại cẩn thận qua ngòi bút của các nhân chứng cùng thời, đặc biệt là tập nhật ký của ông Luca Landucci, một người bán thuốc bình dân đã tận mắt chứng kiến ngọn lửa bùng cháy nơi quảng trường năm ấy.

Thế nhưng, số phận con người quả thật trớ trêu: chỉ đúng mười lăm tháng sau ngày hội lửa ấy, chính Cha Savonarola lại bị treo cổ và thiêu xác ngay tại chính quảng trường này!

Cha Savonarola sinh năm 1452 tại Ferrara và đảm nhận chức vụ Bề trên tu viện San Marco từ năm 1491. Khi triều đại thế tộc Medici bị lật đổ vào năm 1494 giữa lúc quân Pháp tràn vào đất Ý, ngài bất ngờ trở thành tiếng nói có sức nặng tinh thần và quyền lực lớn nhất thành phố. Đứng trên tòa giảng, ngài say sưa giải nghĩa sách Khải Huyền, cất giọng sấm truyền tiên báo những chén tai họa khủng khiếp sắp giáng phạt nước Ý, khiến dân chúng Florence suốt mấy năm trời lắng nghe ngài chẳng khác nào nghe một vị đại ngôn sứ thời Cựu Ước.

Thế nhưng, những lời chỉ trích gay gắt nhắm thẳng vào lối sống thế tục của Tòa Thánh Rôma đã khiến Đức Giáo hoàng Alexanđê VI ban lệnh cấm ngài giảng thuyết, và đến năm 1497 thì giáng vạ tuyệt thông. Nhìn lại cuộc đời ngài, lịch sử Giáo hội luôn mang một nỗi băn khoăn trăn trở: Cha Savonarola hoàn toàn có lý khi tha thiết kêu gọi Hội Thánh phải hoán cải và không ngần ngại vạch trần những vết nhơ nơi giáo triều thời Phục Hưng; thế nhưng, ngài lại chọn con đường canh tân bằng sự sợ hãi, bằng những lời sấm truyền trừng phạt nghiệt ngã và để mình vướng quá sâu vào những toan tính phe phái chính trị trần gian. Để rồi cuối cùng, chính những đám đông từng say sưa nhảy múa quanh ngọn lửa thanh tẩy của ngài lại dửng dưng đứng nhìn người mục tử bị điệu lên giàn hỏa thiêu.

Hậu thế muôn đời vẫn nhìn nhận ngài bằng hai góc nhìn đối lập: có người xem ngài là một nhà độc tài tôn giáo cuồng tín, nhưng cũng có biết bao tâm hồn thánh thiện, như Thánh Philipphê Nêri và Thánh Nữ Catarina de’ Ricci, luôn trân kính ngài như một chứng nhân đức tin đích thực, và Tổng Giáo phận Florence sau này cũng đã chính thức mở hồ sơ xem xét án phong chân phước cho ngài.

Nhưng câu chuyện của Hội Thánh trong giai đoạn này không chỉ dừng lại nơi những tiếng hô hào chấn động của Savonarola. Cùng thời điểm ấy, có biết bao tâm hồn đạo đức khác cũng cảm nhận được pháo đài Giáo hội đang rung chuyển dữ dội trước giông bão, và họ đã lặng lẽ xắn tay áo bước vào công cuộc vá lại từng viên đá, sửa sang lại từng góc tường trước khi tất cả sụp đổ. Họ canh tân Hội Thánh không phải bằng lửa cháy hay tiếng thét, mà bằng tình yêu khiêm hạ nơi cõi thinh lặng.

Tiếng kêu canh tân giữa cơn mê quyền bính

Tại Công đồng Chung Constance năm xưa, các vị chủ chăn từng tha thiết kêu gọi phải “canh tân Hội Thánh từ đầu não cho đến các chi thể”. Vậy mà một thế kỷ dài đằng đẵng trôi qua, tiếng kêu ấy dường như vẫn chỉ là một ước vọng xa xôi nằm trên trang giấy. Các công đồng chung được triệu tập rồi bế mạc, các văn kiện được ban hành rồi ai nấy lại vội vã trở về nhà. Ngay cả Công đồng Latêranô V khi khép lại vào tháng Ba năm 1517 cũng không thể đem lại một chuyển biến thực chất nào cho đời sống mục vụ nơi các giáo xứ.

Savonarola giảng tại Florence
Savonarola giảng tại Florence

Tại kinh thành Rôma, giáo triều bận tâm đến những việc hoàn toàn khác: công trường vĩ đại của Đền Thờ Thánh Phêrô ngày đêm ngốn những món tiền khổng lồ. Đất nước Ý xinh đẹp bỗng chốc trở thành bãi chiến trường đẫm máu giữa hai thế lực quân sự hùng mạnh nhất châu Âu: Vương quốc Pháp và Đế chế Habsburg cai trị cả Tây Ban Nha lẫn Áo. Cuộc chiến tranh giành ảnh hưởng ấy bùng nổ từ năm 1494 khi vua Charles VIII nước Pháp xua quân xuống bán đảo, và dây dưa mãi cho đến tận Hòa ước Cateau-Cambrésis năm 1559 mới chấm dứt. Suốt mấy mươi năm binh lửa ấy, các Đức Giáo hoàng bị cuốn trọn vào vòng xoáy ngoại giao thế tục: liên minh với bên này rồi lại đổi phe sang bên kia cốt để bảo vệ sự toàn vẹn của Lãnh thổ Giáo hoàng, vùng đất miền trung nước Ý mà Tòa Thánh cai quản chẳng khác nào một tiểu quốc trần gian.

Công trường Thánh Phêrô đầu thế kỷ XVI
Công trường Thánh Phêrô đầu thế kỷ XVI
Những sứ giả giữa chiến tranh Ý
Những sứ giả giữa chiến tranh Ý

Chính vì thế, khi những tin tức đầu tiên về một thầy dòng Augustinô tên là Martin Luther tại nước Đức bắt đầu dấy lên vào năm 1518, người ta kể lại rằng Đức Giáo hoàng Lêô X chỉ xua tay xem đó như một cuộc cãi vã vặt vãnh giữa các tu sĩ với nhau. Dù câu chuyện truyền khẩu ấy có phần thi vị hóa, sự thật lịch sử cay đắng là Tòa Thánh đã ngủ quên quá lâu trên ngai vàng của nghệ thuật và quyền lực, để rồi hoàn toàn không nhận ra cơn địa chấn tâm linh đang âm ỉ dưới chân mình cho đến khi mọi sự đã quá muộn màng.

Thế nhưng, sự thinh lặng của Rôma không đồng nghĩa với việc ngọn lửa Chúa Thánh Thần đã tắt lụi trong lòng người tín hữu.

Vị hồng y mặc áo nhặm và công trình Kinh Thánh xứ Toledo

Nơi xứ sở Tây Ban Nha xa xôi, ngọn gió canh tân thực chất đã bắt đầu thổi từ rất sớm, mà người tiên phong dọn đường chính là Đức Hồng y Francisco Jiménez de Cisneros, nhân vật nghiêm khắc từng để lại nhiều trang sử trăn trở nơi miền nam Granada. Lịch sử cứu độ quả thật luôn chứa đựng những nét đan thanh phức tạp.

Vốn là một đan sĩ dòng Phanxicô sinh năm 1436, ngài từng giữ trách nhiệm linh mục giải tội cho Nữ hoàng Isabella trước khi được chọn làm Tổng Giám mục Toledo, tòa giáo phận giàu có và quyền thế bậc nhất bán đảo Iberia. Bước lên đỉnh cao danh vọng, ngài vẫn chọn cho mình nếp sống nhiệm nhặt của một người đền tội: đêm đêm ngả lưng trên nền đá lạnh và luôn mặc chiếc áo nhặm thô ráp bằng lông thú bên trong tấm áo chùng đỏ hồng y lộng lẫy.

Ngài siết kỷ cương: buộc tu sĩ Phanxicô bỏ nếp sống nhung lụa về với khó nghèo của Thánh Phanxicô, và buộc linh mục giáo phận phải ở ngay giáo xứ để dạy giáo lý, chăm đoàn chiên. Giáo sĩ lười chống đối dữ dội, ngài không lùi.

Tầm nhìn sâu sắc nhất của ngài là đặt nền móng cho tri thức linh mục: ngài đã sáng lập nên trường Đại học Alcalá, khởi công năm 1499 và khai giảng năm 1508, với mục đích duy nhất là đào tạo nên một thế hệ mục tử đạo đức, biết đọc Kinh Thánh và biết giảng giải Lời Chúa cho giáo dân. Đặc biệt, ngài đã quy tụ các học giả hàng đầu để thực hiện một công trình dịch thuật vĩ đại mang tên Kinh Thánh Đa Ngữ Complutum, theo tên Latinh cổ của thành phố Alcalá.

Bộ đại tác phẩm đồ sộ gồm sáu tập này đã đặt các bản văn gốc tiếng Híp-ri, tiếng Hy Lạp và bản dịch tiếng Latinh song song bên cạnh nhau trên từng trang sách Cựu Ước, riêng năm cuốn sách đầu tiên của ông Môsê còn in thêm cả bản dịch tiếng Aram cổ xưa. Tập cuối cùng rời khỏi xưởng in vào năm 1517, đúng năm ngài thanh thản về với Chúa. Công trình được Tòa Thánh chuẩn y năm 1520 và chính thức phát hành rộng rãi vào năm 1522.

Nhờ nền đạo đức linh mục và vốn Kinh Thánh ấy, Giáo hội Tây Ban Nha sau này đứng vững trước cơn lốc Cải Cách Tin Lành.

Những bàn tay ân cần bên giường bệnh vô phương cứu chữa

Cùng thời gian ấy, tại thành phố cảng Genova miền bắc nước Ý, Chúa Thánh Thần đã khơi dậy ngọn lửa canh tân từ trái tim của một người phụ nữ quý tộc: Thánh Nữ Catarina thành Genova, tên khai sinh là Caterina Fieschi.

Mười sáu tuổi, vâng lời cha mẹ, ngài lấy Giuliano Adorno, một người chồng phóng đãng, hoang phí, và sống mười năm cô đơn trong cuộc hôn nhân lạnh nhạt. Ngày 22 tháng Ba năm 1473, đang quỳ xưng tội, ngài bỗng cảm nghiệm tình yêu vô bờ Thiên Chúa dành cho mình.

Kể từ giây phút hoán cải thiêng liêng ấy, ngài đã dâng trọn phần đời còn lại để phục vụ những bệnh nhân nghèo khổ nơi bệnh viện Pammatone lớn nhất thành phố Genova, rồi trở thành người quản lý tận tụy của bệnh viện. Tình yêu thương và gương sáng thánh thiện của ngài đã cảm hóa được người chồng hoang đàng: ông đã ăn năn hối cải, xin gia nhập Dòng Ba Phanxicô và cùng vợ ngày đêm chăm sóc bệnh nhân cho đến hơi thở cuối cùng. Ngài an nghỉ trong Chúa năm 1510 và được phong Hiển Thánh năm 1737. Tác phẩm nhỏ Luận về Luyện Ngục của ngài đã để lại một cái nhìn thần học tuyệt mỹ: ngài diễn tả ngọn lửa thanh luyện nơi luyện hình không phải là ngục tù của sự trừng phạt đáng sợ, mà chính là ngọn lửa nồng nàn của Tình Yêu Thiên Chúa đang thiêu đốt mọi tỳ ố để chuẩn bị cho linh hồn được bay vào cõi vĩnh hằng.

Lấy cảm hứng từ đời sống bác ái của ngài, một luật sư trẻ tuổi đạo đức tại Genova tên là Ettore Vernazza đã đứng ra thành lập một hội đoàn nhỏ gồm các linh mục và giáo dân vào năm 1497, đúng vào năm Florence đang mải mê đốt những đống lửa phù phiếm ngoài quảng trường. Nhóm người này cùng nhau cam kết sống đời cầu nguyện nhiệm nhặt, năng rước Mình Thánh Chúa mỗi tuần, và tự nguyện dấn thân chăm sóc những bệnh nhân khốn khổ nhất bị xã hội hắt hủi. Thời bấy giờ, căn bệnh giang mai quái ác vừa mới bùng phát khắp châu Âu từ các năm 1494–1495, bị người đời coi là thứ bệnh tật nhơ nhớp, đáng xấu hổ và vô phương cứu chữa. Họ gọi hội đoàn của mình bằng cái tên thân thương: Hội Tình Yêu Thiên Chúa, tiếng Ý là Oratorio del Divino Amore. Không ồn ào khoa trương, không đao to búa lớn, họ âm thầm lau khô những vết thương lở loét nhân danh Chúa Cứu Thế.

Huynh đệ đoàn phục vụ người nghèo
Huynh đệ đoàn phục vụ người nghèo

Đến khoảng năm 1514, một nhóm bác ái tương tự đã âm thầm thành hình ngay giữa lòng kinh thành Rôma hoa lệ của Đức Lêô X. Khoảng năm mươi đến sáu mươi tâm hồn ưu tú, gồm các linh mục, giáo dân và một vài vị giám mục thánh thiện, thường xuyên quy tụ cầu nguyện trong ngôi nhà thờ nhỏ Thánh Silvestrô và Đôrôthêa nơi xóm nghèo Trastevere. Họ chung tay lập nên bệnh viện San Giacomo để đón nhận và chăm sóc những bệnh nhân hiểm nghèo nhất của thành phố. Chính từ căn phòng nguyện đơn sơ ấy, những khuôn mặt xuất sắc sẽ đứng lên dẫn dắt công cuộc đại canh tân của toàn thể Giáo hội sau này.

Mùa xuân của những hội dòng mới

Từ chiếc nôi thiêng liêng của Hội Tình Yêu Thiên Chúa, một làn gió canh tân đời tu đã bùng lên mạnh mẽ.

Gương mặt tiêu biểu đầu tiên là Thánh Cajetanô, tức Gaetano da Thiene, một linh mục xuất thân từ dòng dõi quý tộc miền Vicenza từng làm việc mẫn cán nơi giáo triều Tòa Thánh. Năm 1524, cùng với Đức Giám mục Gian Pietro Carafa xứ Chieti, người mà sau này sẽ bước lên ngai tòa Giáo hoàng với tông hiệu Phaolô IV, ngài đã sáng lập nên một hội dòng linh mục mới mang tên Dòng Teatinô, theo tên Latinh Theate của giáo phận Chieti.

Linh mục Teatinô sống khó nghèo triệt để: không có thu nhập cố định, cũng không đi xin, mà phó thác cho Chúa Quan Phòng qua lòng hảo tâm giáo dân. Hằng ngày họ giảng Lời Chúa, ngồi bên giường bệnh, và dâng Thánh lễ thật sốt sắng, trang nghiêm. Họ muốn dùng chính đời sống thánh thiện của mình để làm chứng cho người đời thấy: một linh mục đích thực của Chúa Kitô phải sống như thế nào! Cha Cajetanô được Hội Thánh tôn phong Hiển Thánh vào năm 1671.

Cajetan và đời sống khó nghèo
Cajetan và đời sống khó nghèo

Cùng thời gian ấy, trong lòng Dòng Anh Em Hèn Mọn Phanxicô, một phong trào quay về nguồn cội cũng bùng nổ. Năm 1525, một tu sĩ dòng Phanxicô tên là Thầy Matteo da Bascio đã rời tu viện với khát vọng mãnh liệt: muốn sống đúng theo từng dấu chân khó nghèo nguyên tuyền của Cha Thánh Phanxicô thuở xưa, đi chân đất, để râu dài và đội chiếc mũ trùm đầu nhọn hoắt bằng vải thô, tiếng Ý gọi là cappuccio. Ban đầu, các bề trên cũ ra sức truy bắt ngài, buộc ngài cùng vài tu huynh đồng chí hướng phải trốn tránh trong các đan viện dòng Camaldoli dưới sự che chở của Nữ Công tước Caterina Cybo.

Nhưng nhận thấy hoa trái thánh thiện của họ, ngày 3 tháng Bảy năm 1528, Đức Giáo hoàng Clêmentê VII đã chính thức phê chuẩn bản tu luật của dòng, khai sinh nên Dòng Anh Em Hèn Mọn Capuxinô. Ngay năm ấy, dịch hạch tràn qua miền trung nước Ý. Người giàu bỏ chạy, các thầy Capuxinô ở lại giữa ổ dịch băng bó, xức dầu, chôn người chết. Từ đó, chiếc áo nâu mũ trùm nhọn khắc vào lòng dân nghèo. Về sau, ly cà phê cappuccino màu nâu bọt sữa của nước Ý được đặt tên theo màu áo các thầy.

Capuchin trên đường làng
Capuchin trên đường làng

Người thương binh của trẻ mồ côi và người Mẹ của các thiếu nữ nghèo

Tại miền bắc nước Ý, lòng thương xót của Chúa lại được thể hiện sống động qua cuộc đời của hai vị thánh vĩ đại:

Người thứ nhất là Thánh Giêrônimô Emiliani, một sĩ quan quân đội dũng cảm của Cộng hòa Venice. Năm 1511, ông bị bắt trong một trận đánh, bị xích trong hầm tối. Tuyệt vọng, ông khấn Đức Mẹ, và được thoát một cách kỳ diệu. Ông mang chính sợi xích ấy treo trước bàn thờ Đức Mẹ gần Treviso, rồi bỏ binh nghiệp, dâng đời cho Chúa.

Năm 1528, đói kém và dịch bệnh tàn phá miền bắc nước Ý, hàng ngàn trẻ mồ côi lang thang đầu đường xó chợ. Giêrônimô bán sạch gia tài, thuê nhà đón các em về nuôi. Ông lo cho các em cơm áo, dạy chữ, dạy giáo lý, dạy cả nghề để tự lập vào đời. Ông sáng lập nên Dòng Các Giáo Sĩ Somasca, theo tên ngôi làng nhỏ Somasca nơi đặt trụ sở. Năm 1537, trong lúc đang tận tụy chăm sóc những bệnh nhân dịch hạch nghèo khổ, ngài đã bị lây bệnh và qua đời ngày 8 tháng Hai. Năm 1928, Đức Giáo hoàng Piô XI đã long trọng tôn vinh ngài làm Đấng Bổn Mạng của trẻ mồ côi và những trẻ em bị bỏ rơi trên toàn thế giới.

Somascan chăm sóc trẻ mồ côi
Somascan chăm sóc trẻ mồ côi

Người thứ hai là Thánh Nữ Angêla Merici, một phụ nữ độc thân đạo đức thuộc Dòng Ba Phanxicô sống tại thành phố Brescia gần hồ Garda thơ mộng. Ngài nhận thấy một khoảng trống đau lòng nơi xã hội thời bấy giờ: trong khi các bé trai có trường học, thì các bé gái con nhà nghèo hoàn toàn bị lãng quên, không được cắp sách đến trường, không được học giáo lý và lớn lên trong sự mù chữ về đức tin.

Năm 1535, khi mái đầu đã điểm bạc ở tuổi sáu mươi, ngài đã quy tụ hai mươi tám thiếu nữ đạo đức, đặt họ dưới sự che chở của Thánh Nữ Ursula tử đạo để thành lập nên Hội Dòng Thánh Ursula. Nét canh tân mang tính cách mạng của ngài là: các thành viên không bị giam mình sau bốn bức tường tu viện kín, không mặc áo dòng tu sĩ, và cũng không sống chung dưới một mái nhà. Họ vẫn sống giữa gia đình mình, giữ tâm hồn trinh khiết, siêng năng cầu nguyện, và hằng ngày tỏa ra khắp các xóm ngõ để dạy chữ, dạy đạo cho các bé gái nghèo. Lời trăn trối yêu thương của ngài để lại cho chị em là: hãy trung thành gìn giữ những truyền thống tốt lành của cha ông, nhưng phải luôn biết sống một cuộc đời hoàn toàn mới trong Thần Khí.

Dù sau này, dưới thời Thánh Carôlô Borrômêô, Giáo hội đã quy định các nữ tu Ursula phải sống đời đan viện nội cấm như các dòng nữ truyền thống, ngọn lửa giáo dục của họ đã lan tỏa khắp năm châu bốn biển. Đến năm 1639, các nữ tu Ursula đã can đảm vượt đại dương sang tận miền đất băng giá Quebec, Canada, nơi Thánh Nữ Marie Nhập Thể mở trường dạy học đầu tiên cho các thiếu nữ thổ dân và con em người định cư nghèo khó.

Lớp học của Angela Merici
Lớp học của Angela Merici

Người mục tử ở lại cùng đoàn chiên nơi thành Verona

Trong khi nhiều vị giám mục thời bấy giờ chỉ mải mê bổng lộc chốn cung đình Rôma mà cả đời chẳng thèm đặt chân về giáo phận của mình, thì tại Verona, một tấm gương mục tử đích thực đã tỏa sáng: Đức Giám mục Gian Matteo Giberti.

Từng là một học giả nhân văn uyên bác, giữ chức thư ký thân cận của Đức Giáo hoàng tại Rôma, ngài được bổ nhiệm làm Giám mục Verona vào năm 1524. Sau biến cố đau thương kinh thành Rôma bị cướp phá năm 1527, ngài đã dứt khoát rời bỏ mọi vinh hoa chốn kinh kỳ để trở về sống gắn bó trọn vẹn với giáo phận Verona cho đến ngày nhắm mắt xuôi tay.

Ngài lặn lội thăm từng giáo xứ hẻo lánh, gặp từng cha xứ, xem cha có đọc rành tiếng Latinh không, có giảng mỗi Chúa Nhật không, có giữ khiết tịnh không, có ghi sổ Rửa Tội, sổ Hôn Phối cẩn thận không. Ngài cho thành lập một trường đào tạo các linh mục trẻ, và đặt ngay một xưởng in trong tòa giám mục để in ấn các trước tác của các Thánh Phụ gửi tặng các cha xứ.

Đặc biệt nhất, Đức cha Giberti đã ban hành những quy định phụng vụ nghiêm cẩn mà người Công giáo Việt Nam chúng ta hôm nay vẫn đang thừa hưởng mỗi ngày: ngài buộc các nhà thờ phải luôn được quét dọn sạch sẽ, trang nghiêm, và ngài ra lệnh phải đặt Nhà Tạm tôn kính Mình Thánh Chúa ngay tại vị trí trung tâm, trang trọng nhất trên bàn thờ chính của thánh đường! Thời bấy giờ, Mình Thánh Chúa thường chỉ được cất giữ trong một chiếc tủ nhỏ âm tường bên hông hoặc trong một tháp đá khuất nẻo, khiến bàn thờ nơi dâng lễ trở nên trống trải. Ngài muốn Thánh Thể Chúa Giêsu phải là trái tim sống động ngự giữa lòng cộng đoàn xứ đạo.

Hai mươi năm sau ngày ngài bắt đầu công cuộc canh tân ấy, Công đồng Chung Trentô đã lấy chính những mô hình mục vụ kiểu mẫu của ngài tại Verona để đúc kết thành giáo luật chung cho toàn thể Giáo hội hoàn vũ. Các sử gia Công giáo trân trọng gọi ngài là “vị Giám mục của Công đồng Trentô trước khi Công đồng Trentô ra đời”!

Giberti thăm giáo xứ Verona
Giberti thăm giáo xứ Verona

Bản tường trình can đảm năm 1537 và pháo đài rạn nứt

Năm 1534, chiếc triều thiên Giáo hoàng được trao cho Đức Phaolô III, tức Alessandro Farnese. Vị Giáo hoàng này vốn xuất thân từ chính chiếc nôi của thời kỳ Phục Hưng thế tục: trước khi thụ phong linh mục ngài từng có bốn người con riêng, và vừa lên ngôi ngài đã vội vã phong chức hồng y cho hai người cháu còn ở tuổi thiếu niên, một cậu mới mười bốn tuổi.

Thế nhưng, trước cơn nguy biến của đức tin, ơn Chúa đã soi sáng cho vị Giáo hoàng già đưa ra một quyết định dũng cảm đến bất ngờ. Năm 1536, ngài quyết định thành lập một ủy ban cải cách đặc biệt gồm chín vị giáo phẩm đức độ để nghiên cứu và báo cáo trung thực cho ngài về tất cả những căn bệnh nhức nhối đang gặm nhấm thân mình Hội Thánh.

Đứng đầu ủy ban là Đức Hồng y Gaspare Contarini, một nhà ngoại giao kỳ cựu xứ Venice, một người giáo dân đạo đức, say mê đọc Kinh Thánh vừa được Tòa Thánh đặc ân tấn phong hồng y. Cùng ngồi trong ủy ban là những gương mặt sáng giá nhất: Đức cha Giberti thành Verona, học giả Jacopo Sadoleto, Đức cha Carafa của dòng Teatinô và Đức Hồng y Reginald Pole người Anh.

Ngày 9 tháng Ba năm 1537, bản tường trình lịch sử mang tên Latinh Consilium de emendanda ecclesia, nghĩa là “Khuyến nghị về việc canh tân Giáo hội”, chính thức được trân trọng đặt lên bàn của Đức Thánh Cha.

Đó là một văn kiện trung thực và can đảm đến kinh ngạc! Bản báo cáo không ngần ngại chỉ thẳng rằng: gốc rễ căn bệnh trầm kha của Hội Thánh bắt đầu từ ngay trên đỉnh đầu, từ chính các vị Giáo hoàng đã để cho quyền bính thiêng liêng bị biến thành một món hàng mua bán trục lợi trần thế. Các thành viên ủy ban đã thẳng thắn liệt kê từng vết thương mưng mủ:

  • Việc truyền chức bừa bãi cho những kẻ bất xứng, dốt nát và thiếu đạo đức.
  • Tệ nạn các giám mục hưởng hoa lợi béo bở nhưng không chịu về sống cùng đoàn chiên nơi giáo phận.
  • Tình trạng một người kiêm nhiệm bổng lộc của nhiều giáo xứ, đan viện.
  • Việc mua bán các chứng thư chuẩn miễn giáo luật để lấy tiền.
  • Sự suy đồi buông thả nơi một số dòng tu.
  • Và cảnh tượng đau lòng khi những phụ nữ làm nghề mua vui vẫn tự do đi lại nơi phố phường Rôma dưới sự bao che của một số giáo sĩ biến chất.

Bản tường trình lẽ ra phải giữ kín để Tòa Thánh âm thầm sửa. Nhưng một bản sao lọt ra. Năm 1538, ở Wittenberg, Martin Luther in lại bằng tiếng Đức, kèm lời bình mỉa mai: Hãy nhìn xem, ngay cả chính những vị hồng y thân cận của Giáo hoàng giờ đây cũng đã phải công khai thừa nhận những tội lỗi ấy!

Khi bản báo cáo ra đời năm 1537, Cải Cách Tin Lành đã sang năm thứ hai mươi. Giberti, Thánh Cajetanô, Thánh Angêla Merici, Hồng y Contarini đã thấy rõ điều phải canh tân và bắt tay làm bằng cả tình yêu. Nhưng họ đến quá muộn, và còn quá ít.

Bức tường thành của pháo đài cũ đã xuất hiện những vết nứt toác không thể nào hàn gắn. Và tiếng búa định mệnh đầu tiên làm sụp đổ sự hiệp nhất ngàn năm của Giáo hội phương Tây thực ra đã giáng xuống từ hai mươi năm trước đó, vang vọng trên cánh cửa gỗ của ngôi nhà thờ lâu đài ở Wittenberg nước Đức…

Và tiếng búa định mệnh đầu tiên làm sụp đổ sự hiệp nhất ngàn năm của Giáo hội phương Tây thực ra đã giáng xuống từ hai mươi năm trước đó, vang vọng trên cánh cửa gỗ của ngôi nhà thờ lâu đài ở Wittenberg nước Đức…

Chương 90 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“Họ canh tân Hội Thánh không phải bằng lửa cháy hay tiếng thét, mà bằng tình yêu khiêm hạ nơi cõi thinh lặng.”

Khi Rôma còn ngổn ngang, người ta lặng lẽ canh tân từ Genova, Brescia, Verona. Savonarôla đốt “sự phù phiếm” ở Florence, rồi chính ông bị thiêu.

Những người trong chương

  • Savonarôla · Một tấm biển tròn trên mặt đá quảng trường Signoria ở Florence đánh dấu chỗ ông bị thiêu năm 1498.
  • Giêrônimô Emiliani · Năm 1928 Giáo hoàng Piô XI đặt ngài làm bổn mạng trẻ mồ côi. Các Cha Dòng Somasca ngài lập vẫn còn hôm nay.
  • Angêla Merici · Các nữ tu Ursula theo bà mở trường khắp thế giới. Năm 1639 họ đến Quebec, nơi các nữ tu vẫn dạy học.

Nơi ấy hôm nay

  • Quảng trường Signoria ở Florence ngày nay đầy khách du lịch. Nơi ngọn lửa năm 1497 và 1498 từng cháy chỉ cách cửa Cung điện Vecchio vài bước.
  • Nhà thờ Thánh Silvestrô và Đôrôthêa ở xóm Trastevere, Rôma, là nơi nhóm Tình yêu Thiên Chúa họp khoảng năm 1514.
  • Somasca, ngôi làng nhỏ nơi Giêrônimô đặt trụ sở, đã cho dòng của ngài cái tên.

Muốn đọc thêm

Consilium de emendanda ecclesia (1537) · Catarina thành Genova, Luận về Luyện ngục · Luca Landucci, Nhật ký Florence · Donald Weinstein, Savonarola: The Rise and Fall of a Renaissance Prophet

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 91

Tiếng búa ở Wittenberg, 1517

Một cơn giông trên đường làng năm 1505 đã đổi hướng đời chàng sinh viên luật Martin ra sao?

Khoảng 23 phút đọc