Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 91

Kiểm chứng chương 91: Tiếng búa ở Wittenberg, 1517

Đọc xong chương 91, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: chuyện tia sét ở Stotternheim ai kể lại, Luther có thật đã cầm búa đóng luận đề lên cửa nhà thờ không, và ở Worms ông đã nói đúng những gì. Trang này trả lời những câu hỏi ấy. Chương kể mười sáu năm đầu của Martin Luther, từ cơn giông năm 1505 đến lâu đài Wartburg năm 1521. Ngay đầu chương đã nói người Công giáo và người Tin Lành từng kể chuyện này rất khác nhau, và chương cố bám vào những điều mà các sử gia của cả hai phía ngày nay đồng ý với nhau. Ở đây bạn sẽ thấy mỗi câu chuyện đến từ đâu, chuyện nào chắc chắn, chuyện nào chỉ là lời truyền lại, chuyện nào còn đang tranh luận.

Nguồn về Luther rất dồi dào: toàn bộ tác phẩm của ông, thư từ của ông, và cuốn Chuyện bên bàn ăn (Tischreden, những lời ông nói trong bữa ăn, do học trò ghi lại). Tất cả in trong bộ Weimar (Weimarer Ausgabe, viết tắt WA), hơn một trăm hai mươi tập. Ngoài ra còn biên bản Hội nghị Worms và các văn thư của giáo hoàng.

Bạn nên biết một điều: nhiều chuyện nổi tiếng về Luther đến từ chính lời ông kể khi đã già, hai ba chục năm sau, nên có thể đã được tô lại theo cách ông nhìn mọi việc vào lúc ấy.

Về phía Công giáo, sử gia Joseph Lortz, trong công trình về cuộc Cải cách ở Đức (Die Reformation in Deutschland, 1939–1940), lập luận rằng chính những thiếu sót của Hội Thánh đã mở đường cho Luther, và sách ấy mở ra cách đọc công bằng hơn. Cuốn Luther: Man between God and the Devil (Luther, người giữa Thiên Chúa và ma quỷ, 1982) của Heiko Oberman là một tiểu sử chuẩn. Văn kiện chung Từ xung đột đến hiệp thông (2013) của ủy ban Công giáo và Luther kể lại lịch sử thế kỷ XVI theo cách cả hai bên cùng chấp nhận. Văn bản có trên vatican.va.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Cơn giông năm 1505

Ngày 2 tháng Bảy năm 1505. Chuyện xảy ra gần Stotternheim. Luther sinh ngày 10 tháng Mười Một năm 1483 ở Eisleben, nên lúc ấy hai mươi mốt tuổi. Cha ông là Hans Luder, từ phận con một người thợ mỏ vươn lên làm chủ mấy lò nấu đồng. Lời khấn với thánh Anna, bổn mạng thợ mỏ, có trong Chuyện bên bàn ăn năm 1539. Chương kể đúng như vậy. Ngày nay ở chỗ ấy có một tảng đá kỷ niệm. Năm 1505, ông cũng vừa lấy xong bằng thạc sĩ ở Erfurt.

Câu kêu cứu trong chương, “Thánh Anna ơi, xin cứu con! Con sẽ đi tu!”, là cách người kể dựng lại cảnh. Nguồn chỉ cho biết ông đã khấn thánh Anna trong cơn giông, và các tác giả về sau kể lại lời khấn ấy với những chữ hơi khác nhau.

Vào tu viện. Ông vào tu viện dòng Augustinô ẩn tu ở Erfurt ngày 17 tháng Bảy năm 1505. Cơn giận của người cha có trong chính lời Luther viết năm 1521, trong lời đề tặng gửi cha mình ở đầu cuốn Về lời khấn dòng. Chương kể đúng.

Lời mở đầu của người kể. Nhận xét rằng kể chuyện Luther là việc khó cho người Công giáo, và cả hai bức tranh cũ đều quá đơn giản, là lời của người viết chương. Nó gần với tinh thần văn kiện Từ xung đột đến hiệp thông.

Người tu sĩ không tìm được bình an

Một tu sĩ nghiêm túc. Chính Luther nói rằng nếu có tu sĩ nào lên được thiên đàng nhờ kỷ luật đời tu thì ông cũng đã lên được. Chuyện ông xưng tội hàng giờ có trong Chuyện bên bàn ăn và trong ký ức của các bạn đồng tu. Chương kể đúng.

Thánh lễ đầu tiên. Ông chịu chức linh mục ngày 3 tháng Tư năm 1507 và dâng lễ mở tay ngày 2 tháng Năm. Nỗi run sợ ở lời nguyện dâng lễ có trong chính lời ông kể lại về sau.

Vị Thiên Chúa công chính mà ông không yêu. Ý này có trong lời tựa ông viết năm 1545 cho bộ tác phẩm La-tinh của mình (WA 54, 185). Chương kể theo ý: khi già nhìn lại, ông viết rằng mình không yêu, thậm chí còn ghét, vị Thiên Chúa công chính chuyên phạt tội nhân.

Staupitz. Cha Gioan von Staupitz là tổng đại diện dòng Augustinô ở Đức. Lời ông nói rằng Thiên Chúa không giận Luther mà Luther đang giận Thiên Chúa có trong Chuyện bên bàn ăn. Luther lấy bằng tiến sĩ thần học năm 1512. Đại học Wittenberg do tuyển hầu Friđêricô Khôn Ngoan lập năm 1502. Chương kể đúng. Staupitz không theo Luther đến cùng: ông chết năm 1524 trong tư cách một đan sĩ Biển Đức.

Bộ sưu tập thánh tích ở Wittenberg. Trong Nhà thờ Lâu đài, Friđêricô gom hàng ngàn món thánh tích, và ai đến kính viếng vào lễ Các Thánh thì được ơn toàn xá. Các sử gia như Martin Brecht, trong tiểu sử Martin Luther, mô tả bộ sưu tập này.

Rôma năm 1510. Chuyến đi thường được xếp vào cuối năm 1510 đến đầu năm 1511. Chuyện leo Cầu thang Thánh để cứu ông nội và ý nghĩ rằng chẳng ai biết điều ấy có thật hay không có trong một bài giảng năm 1545. Chương nói có thể ông đã thêm thắt, điều này đúng. Các sử gia còn lưu ý rằng những lá thư Luther viết ngay sau chuyến đi không cho thấy ông bàng hoàng như ông kể về sau. Cầu thang có hai mươi tám bậc. Truyền thống cho rằng đó là các bậc của dinh Philatô, thánh Hêlêna đưa về Rôma hồi thế kỷ IV. Đó là truyền thống chứ không phải điều đã được chứng minh.

Cửa thiên đàng

Các bài giảng. Ông giảng về Thánh vịnh (1513–1515), thư Rôma (1515–1516) và thư Galát (1516–1517). Bản ghi các bài giảng thư Rôma được tìm lại vào cuối thế kỷ XIX. Từ năm 1516, ông dùng bản Tân Ước Hy Lạp của Erasmô. Chương kể đúng.

“Trải nghiệm trong tháp”. Luther kể chuyện này trong lời tựa năm 1545. Thời điểm là một trong những cuộc tranh luận lâu nhất của giới nghiên cứu Luther: có người cho là khoảng 1513 đến 1515, có người cho là 1518 đến 1519. Chương nói “có thể quãng 1515, có thể muộn đến 1518”, như vậy là đúng với tình hình các sử gia chưa thống nhất.

Rm 1,17. Câu ấy nằm trong thư của thánh Phaolô gửi tín hữu Rôma, chương 1, câu 17. Chương trích: “Quả thế, trong Tin Mừng này, sự công chính của Thiên Chúa được mặc khải từ lòng tin đến lòng tin, như có lời chép: người công chính nhờ lòng tin sẽ được sống.” Phaolô ở đây trích lời ngôn sứ Khabacúc (Kb 2,4).

Như được bước qua những cánh cổng mở toang. Lời này cũng nằm trong lời tựa năm 1545. Chương kể theo ý.

Điều ông tìm thấy không hoàn toàn mới. Đúng như chương nói. Thánh Augustinô viết sách Về Thần Khí và Chữ viết năm 412 và giải thích chính câu Rm 1,17 là sự công chính do Thiên Chúa ban. Chính Luther nhắc đến điều này trong lời tựa năm 1545. Công đồng Trentô, trong sắc lệnh về ơn công chính hóa năm 1547 (chương 97), cũng khẳng định ơn công chính hóa khởi đầu bằng ân sủng ban nhưng không. Hai bên khác nhau ở cách hiểu đức tin, việc lành, và sự đổi thay bên trong con người.

Hòm tiền của Tetzel

Tetzel. Xem tư liệu chương 88. Tuyển hầu Friđêricô cấm bán ơn toàn xá trong lãnh địa của mình, và Tetzel đến rao ở Jüterbog, ngay bên kia biên giới.

Dân mang giấy xá tội về. Luther kể chuyện này nhiều lần. Chương kể đúng ý.

Ngày 31 tháng Mười năm 1517. Lá thư Luther gửi tổng giám mục Albert xứ Mainz còn giữ đến nay, bản gốc ở Stockholm. Kèm theo thư là chín mươi lăm luận đề bằng tiếng La-tinh. Chương kể đúng.

Luận đề 1. Luận đề thứ nhất nhắc lời Chúa Giêsu trong Tin Mừng Mátthêu, chương 4, câu 17 (Mt 4,17): “Anh em hãy sám hối”. Tiếng La-tinh là Poenitentiam agite.

Các luận đề 27, 43, 62 và 86. Chương tóm lại ý các luận đề này, và tóm đúng. Về luận đề 86, bạn nên biết Luther đặt nó như một câu hỏi của những người thường dân sắc sảo chứ không phải lời ông tuyên bố thẳng.

Chiếc búa và cánh cửa. Chuyện này lần đầu được kể sau khi Luther qua đời, trong lời thuật của Philip Melanchthon năm 1546. Melanchthon không có mặt ở Wittenberg năm 1517. Năm 1961, sử gia Công giáo Erwin Iserloh lập luận rằng việc đóng luận đề có lẽ chưa từng xảy ra, và mở ra một cuộc tranh luận lớn. Năm 2006, người ta tìm thấy một ghi chú viết tay của Georg Rörer, thư ký của Luther, viết khoảng năm 1540, nói rằng các luận đề đã được dán lên cửa các nhà thờ ở Wittenberg. Chương nói đúng: các sử gia vẫn bàn cãi, và dán thông báo tranh luận học thuật lên cửa nhà thờ là chuyện thường ở một thị trấn đại học. Cánh cửa gỗ cũ cháy năm 1760. Cánh cửa bằng đồng ngày nay làm năm 1858, đúc cả chín mươi lăm luận đề.

Lan nhanh. Lời rằng hai tuần khắp nước Đức, một tháng khắp châu Âu là của Friedrich Myconius, một môn đệ của Luther, viết về sau. Đó là một cách nói. Nhưng đúng là ngay trong năm 1517, các luận đề đã được in lại ở Nuremberg, Leipzig và Basel.

Ba năm leo thang

Augsburg, tháng Mười năm 1518. Hồng y Thomas de Vio, gọi là Cajetanô, thuộc dòng Đa Minh, là một nhà chú giải rất được kính trọng của thánh Tôma Aquinô. Hai bên gặp nhau ba lần, từ ngày 12 đến 14 tháng Mười. Luther lẻn khỏi Augsburg đêm 20 tháng Mười. Chương kể đúng. Bạn nên biết các sử gia ngày nay công bằng hơn với Cajetanô. Ông đã đọc kỹ các tác phẩm của Luther và nhận ra ngay điểm cốt lõi, là đức tin và sự chắc chắn về ơn cứu độ của mỗi người. Ông không chỉ đòi một lời rút lại cho có.

Leipzig, năm 1519. Cuộc tranh luận kéo dài từ ngày 27 tháng Sáu đến 15 tháng Bảy năm 1519. Johann Eck dồn Luther đến chỗ phải nói rằng có những điều Hus dạy rất Kitô giáo, và rằng công đồng cũng có thể sai. Chương kể đúng. Về công đồng Constance, xem tư liệu chương 85.

Ba cuốn sách năm 1520. Đó là Gửi giới quý tộc Kitô giáo của dân tộc Đức (tháng Tám), Cuộc lưu đày Babylon của Hội Thánh (tháng Mười) và Về tự do của người Kitô hữu (tháng Mười Một). Trong cuốn thứ hai, Luther giữ hai bí tích là Rửa tội và Thánh Thể, có lúc nói đến bí tích thứ ba là Giải tội. Câu chương trích là câu mở đầu cuốn thứ ba: “Người Kitô hữu là chúa tể hoàn toàn tự do của muôn vật, không lệ thuộc ai. Người Kitô hữu là tôi tớ hoàn toàn tận tụy của muôn người, lệ thuộc mọi người.” Cuốn này gửi kèm một lá thư ngỏ khá ôn tồn gửi đức giáo hoàng Lêô X.

Sắc chỉ Exsurge Domine. Ban ngày 15 tháng Sáu năm 1520, lên án bốn mươi mốt mệnh đề và cho Luther sáu mươi ngày. Tiếng kêu mở đầu, “Lạy Chúa, xin trỗi dậy”, lấy từ sách Thánh vịnh (Tv 74,22). Hình ảnh con heo rừng phá vườn nho lấy từ Thánh vịnh 80, câu 14 (Tv 80,14). Văn bản có trong bộ Denzinger, các số 1451 đến 1492. Chương kể đúng.

Ngày 10 tháng Mười Hai năm 1520. Luther đốt sắc chỉ và các sách luật Hội Thánh bên ngoài Cổng Elster. Chương kể đúng. Nơi ấy ngày nay có một cây sồi trồng để kỷ niệm.

Vạ tuyệt thông. Văn thư Decet Romanum Pontificem đề ngày 3 tháng Giêng năm 1521. Chương kể đúng. Quanh năm 2017 có người đề nghị Tòa Thánh xem lại vạ tuyệt thông này. Các vị trong Tòa Thánh giải thích rằng theo giáo luật, vạ tuyệt thông chỉ áp dụng cho người còn sống, nên đã chấm dứt khi Luther qua đời.

Worms

Carôlô V. Sinh tháng Hai năm 1500, nên hai mươi mốt tuổi. Qua mẹ là bà Juana, ông là cháu ngoại của Ferdinand và Isabella, và qua cha, là cháu nội hoàng đế Maximilian. Ông được bầu năm 1519, và tiền vay của nhà Fugger đã mua phiếu các tuyển hầu. Chương kể đúng.

Giấy bảo đảm và ký ức về Hus. Cả hai đều có trong thư từ thời ấy. Chương kể đúng.

Ngày 17 và 18 tháng Tư năm 1521. Người đặt câu hỏi cho Luther là Johann von der Ecken, viên chức của tổng giám mục Trier. Chương kể đúng.

Lời đáp của Luther. Chương thuật lại ý chính theo các biên bản, không đặt thành lời trích nguyên văn. Câu nổi tiếng “Tôi đứng đây, tôi không thể làm khác” có trong các bản in đầu tiên ở Wittenberg, nhưng không có trong biên bản ghi tại phòng họp. Vì thế chương viết rằng nhiều khả năng câu ấy được thêm vào, và viết như vậy là đúng.

Lời đáp của Carôlô V. Đề ngày 19 tháng Tư năm 1521, bằng tiếng Pháp, do chính tay ông viết. Bản gốc còn giữ. Chương thuật đúng ý.

Sắc lệnh Worms. Ký ngày 25 tháng Năm năm 1521. Chương viết “một tháng sau”, đúng. Girolamo Aleandro góp tay soạn.

Căn phòng ở Wartburg

Vụ “bắt cóc”. Xảy ra ngày 4 tháng Năm năm 1521, gần Altenstein, do người của tuyển hầu Friđêricô sắp đặt. Họa sĩ Albrecht Dürer, nghe tin ấy, viết trong nhật ký một khúc than dài vì tin Luther đã chết. Chương kể đúng.

Hiệp sĩ Giorgiô. Tên tiếng Đức là Junker Jörg. Lucas Cranach đã vẽ chân dung Luther để râu vào thời ấy. Chương kể đúng.

Mười một tuần. Từ khoảng giữa tháng Mười Hai năm 1521 đến đầu tháng Ba năm 1522. Bản dịch được in tháng Chín năm 1522, gọi là “Tân Ước tháng Chín”. Khoảng ba ngàn bản bán hết trong vài tháng. Chương kể đúng.

Không phải bản đầu tiên. Đúng: trước Luther đã có mười tám bản Kinh Thánh tiếng Đức in sẵn (mười bốn bản tiếng Đức vùng cao, bốn bản tiếng Đức vùng thấp), bắt đầu từ bản Mentelin năm 1466. Việc Luther góp phần định hình tiếng Đức hiện đại là ý kiến chung của các nhà ngôn ngữ học.

Năm trăm năm sau

Lời của Luther về người Do Thái. Cuốn Về người Do Thái và những lời dối trá của họ (1543) sẽ được bàn ở chương 92. Năm 1994, Giáo hội Tin Lành Luther ở Mỹ (ELCA) chính thức từ bỏ những lời ấy. Năm 2015, Giáo hội Tin Lành Đức (EKD) cũng làm như vậy.

Tuyên ngôn chung năm 1999. Ký ngày 31 tháng Mười năm 1999 ở Augsburg, do hồng y Edward Cassidy và giám mục Christian Krause ký. Câu chương trích, “Chỉ nhờ ân sủng, trong đức tin vào công trình cứu độ của Đức Kitô, chứ không vì bất cứ công trạng nào của chúng ta, chúng ta được Thiên Chúa đón nhận”, là số 15 của văn kiện. Ý rằng các lời kết án thế kỷ XVI không còn áp dụng cho giáo huấn của phía bên kia có ở số 41. Văn kiện có trên vatican.va. Hội đồng Giám lý Thế giới ký thêm năm 2006, Hiệp thông Anh giáo xác nhận năm 2016, và Hiệp thông Thế giới các Hội Thánh Cải cách ký năm 2017.

Lund, ngày 31 tháng Mười năm 2016. Đức giáo hoàng Phanxicô và Liên đoàn Luther Thế giới ký một tuyên bố chung và cùng dự buổi cầu nguyện. Trong đó hai bên bày tỏ lòng biết ơn về những ân huệ thần học và thiêng liêng đã nhận được qua cuộc Cải cách. Văn bản có trên vatican.va.

Những người trong chương

Martin Luther là tu sĩ Augustinô và giáo sư ở Wittenberg.

Hans Luder là cha ông.

Gioan von Staupitz là bề trên của ông.

Friđêricô Khôn Ngoan là tuyển hầu xứ Saxony.

Erasmô thành Rotterdam xuất bản bản Tân Ước Hy Lạp mà Luther dùng.

Augustinô thành Hippô đã giải thích câu Rm 1,17 từ rất lâu trước đó.

Johann Tetzel là tu sĩ Đa Minh đi rao giảng ơn toàn xá.

Albert xứ Brandenburg là tổng giám mục Mainz.

Thomas de Vio, Cajetanô, là vị hồng y ở Augsburg.

Johann Eck là nhà thần học tranh luận với Luther ở Leipzig.

Jan Hus bị thiêu ở Constance năm 1415.

Lêô X là đức giáo hoàng.

Carôlô V là hoàng đế.

Philip Melanchthon là bạn và đồng nghiệp của Luther.

Đức giáo hoàng Phanxicô có mặt ở Lund năm 2016.

Những nơi trong chương

Stotternheim và Erfurt. Wittenberg, với Nhà thờ Lâu đài và tu viện Augustinô. Rôma, với Cầu thang Thánh. Jüterbog. Mainz. Augsburg. Leipzig. Worms. Wartburg, gần Eisenach. Lund, ở Thụy Điển.

Đọc thêm

Nếu chỉ đọc một văn bản, hãy đọc Từ xung đột đến hiệp thông (2013). Người Công giáo và người Luther cùng viết, cùng kể lại câu chuyện năm 1517, và cùng nhận lỗi của mỗi bên. Rồi đọc số 15 của Tuyên ngôn chung năm 1999, chỉ vài dòng, để thấy sau gần năm trăm năm hai bên đã nói được với nhau điều gì. Nếu muốn một tiểu sử đầy đủ, hãy tìm cuốn của Heiko Oberman, Luther: Man between God and the Devil.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 46 (thánh Augustinô), chương 84 và 85 (Jan Hus), chương 87 (máy in và Erasmô), chương 88 (Tetzel và Lêô X), chương 90 (Pháo đài rung chuyển), chương 92 (sau năm 1521), chương 97 (Trentô) và chương 149 (đại kết).

Trở lại chương 91