Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 92

Kiểm chứng chương 92: Sau tiếng búa

Đọc xong chương 92, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: chuyện các nữ tu trốn khỏi tu viện trong thùng cá trích có thật không, Mười hai điều khoản của nông dân nói gì, Luther đã viết những dòng nặng lời nào về họ, và Hòa ước Augsburg năm 1555 thật sự quy định ra sao. Trang này trả lời những câu hỏi ấy. Chương kể ba mươi năm của nước Đức sau Worms, từ năm 1522 đến Hòa ước Augsburg. Mỗi chuyện được lần về nguồn, để bạn thấy chuyện nào chắc chắn, chuyện nào chỉ là lời truyền lại, chuyện nào các sử gia còn bàn.

Nguồn chính vẫn là các tác phẩm của chính Luther, trong bộ Weimar, cùng các văn bản của phong trào nông dân, Bản Tuyên xưng Augsburg và các văn kiện của đế quốc. Cuốn The Revolution of 1525 (Cuộc cách mạng năm 1525, 1975) của Peter Blickle là nghiên cứu chuẩn về cuộc Chiến tranh Nông dân. Cuốn Katharina von Bora của Martin Treu là tiểu sử ngắn và đáng tin về vợ Luther.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Đêm vọng Phục Sinh năm 1523

Cuộc trốn. Chuyện xảy ra đêm 4 rạng 5 tháng Tư năm 1523, đêm thứ Bảy Tuần Thánh, ở tu viện Marienthron tại Nimbschen. Người giúp là Leonhard Koppe, một thương gia ở Torgau, thường chở hàng đến tu viện. Có mười hai nữ tu trốn ra. Ba chị về nhà ngay, chín chị đến Wittenberg. Chương viết Koppe đưa phần lớn các chị về Wittenberg, như vậy là đúng.

Thùng cá trích. Đây là chuyện truyền lại. Nhiều sử gia cho rằng các chị ngồi trong một chiếc xe có mui, nhiều phần là cạnh đống hàng chứ không nằm trong thùng. Chương kể theo cách nhẹ nhàng nhất: nói rằng theo truyền thuyết có thùng cá trích, rồi nói thẳng chuyện ấy khó tin.

Catarina von Bora. Bà sinh ngày 29 tháng Giêng năm 1499, nên năm 1523 hai mươi bốn tuổi. Bà xuất thân từ một gia đình quý tộc nghèo và bị gửi vào tu viện từ bé. Bà từng yêu một sinh viên ở Nuremberg, nhưng gia đình anh không cho cưới. Sau đó Luther định gả bà cho một mục sư tên Kaspar Glatz, bà từ chối, và nói chỉ lấy Nicolaus von Amsdorf hoặc chính Luther. Chương kể đúng như vậy.

Đám cưới. Cưới ngày 13 tháng Sáu năm 1525, Luther bốn mươi mốt tuổi. Hai vợ chồng ở trong “Tu viện Đen”, tu viện Augustinô cũ ở Wittenberg. Tuyển hầu Gioan chính thức tặng ngôi nhà cho họ năm 1532. Họ có sáu người con, ba trai ba gái, và hai cô con gái mất sớm. Cách Luther gọi vợ, Herr Käthe, mà chương dịch là “ông chủ Katie của tôi”, có trong thư từ của ông. Ngày nay ngôi nhà là bảo tàng Lutherhaus, được ghi vào danh sách Di sản Thế giới của UNESCO.

Mười hai điều khoản của người nông dân

Đời sống nông dân. Những gì chương kể là ý chung của các sử gia: làm không công cho lãnh chúa, thuế nộp lãnh chúa, thuế thập phân cho Hội Thánh, thuế khi người cha chết mà lãnh chúa lấy con vật tốt nhất (gọi là Todfall), rừng bị rào lại, cấm săn, cấm đánh cá. Nguồn nói “con vật tốt nhất”; con bò trong chương là hình ảnh người kể chọn. Các cuộc nổi dậy mang cờ Bundschuh, chiếc ủng buộc dây của nhà nông, được Blickle mô tả trong The Revolution of 1525. Chúng nổ ra ở miền nam nước Đức hàng chục năm trước Luther.

Mười hai điều khoản. Soạn ở Memmingen tháng Ba năm 1525, có lẽ do Sebastian Lotzer, một thợ thuộc da làm công nhật và là người giảng đạo giáo dân, với lời tựa của mục sư Christoph Schappeler. Những ý chương nêu đều có trong văn bản. Nông dân xin được chọn mục sư cho làng mình. Họ xin chấm dứt chế độ nông nô, vì Đức Kitô đã cứu chuộc tất cả bằng máu châu báu của Người. Họ xin được săn, đánh cá, lượm củi. Và điều khoản cuối nói rằng điều nào bị chỉ ra là trái Lời Thiên Chúa thì họ sẽ bỏ. Theo ước tính của các nhà nghiên cứu, văn bản được in khoảng hai mươi lăm ngàn bản trong hai tháng.

Weinsberg. Chúa nhật Phục Sinh năm 1525, nông dân ở Weinsberg bắt bá tước Ludwig von Helfenstein và thuộc hạ chạy qua hai hàng giáo. Blickle và các sách sử về cuộc chiến đều kể.

Thomas Müntzer. Ông là linh mục, từng được Luther giới thiệu làm mục sư ở Zwickau năm 1520, về sau trở thành đối thủ của Luther. Ông giảng ở Allstedt và Mühlhausen. Năm 1524, ông giảng trước các hoàng thân về ngày tận thế và thanh gươm của những người được chọn. Chương kể đúng.

“Hãy đâm, hãy chém”

Hai tập sách mỏng. Tập Lời khuyên hòa bình (tháng Tư năm 1525) trách cả hai bên. Tập Chống lại những toán nông dân giết người và cướp bóc (tháng Năm năm 1525) có những dòng chương nêu, theo ý: các hầu tước hãy dẹp bọn nổi loạn bằng mọi cách, và không gì độc hại, tai hại, quỷ quái hơn một kẻ nổi loạn. Câu “Hãy đâm, hãy chém, hãy giết” là cách chương gói ý ấy bằng ba động từ của Luther. Cả hai tập đều có bản tiếng Anh trong bộ Luther’s Works, quyển 46. Các sử gia lưu ý rằng tập thứ hai ra đời đúng lúc các lãnh chúa đang thắng, nên người ta đọc nó như lời chúc lành cho cuộc tàn sát. Tháng Bảy năm 1525, Luther viết một lá thư để giải thích, nhưng không rút lời.

Frankenhausen. Trận đánh diễn ra ngày 15 tháng Năm năm 1525. Khoảng năm ngàn nông dân chết, phía lãnh chúa chỉ mất một nhúm người. Müntzer bị bắt, bị tra tấn và bị chém đầu ngày 27 tháng Năm. Chiếc cầu vồng không có trong những tường thuật sớm nhất. Chương nói “người ta kể”, đúng mức chắc chắn, và lời thuật của Melanchthon về cái chết của Müntzer là một trong các nguồn của chuyện này. Năm 1989, ở Bad Frankenhausen, người ta khánh thành bức tranh toàn cảnh khổng lồ vẽ trận đánh, của Werner Tübke.

Tổng số người chết. Ước tính từ bảy mươi đến một trăm ngàn người, như chương nói. Liên minh Swabia, một liên minh Công giáo do Georg Truchsess von Waldburg chỉ huy, nghiền nát các toán nông dân ở miền nam, và hầu tước của cả hai phía, Công giáo lẫn Luther, đều dự vào cuộc chém giết (theo Blickle).

Quan điểm của Luther. Ông dựa trên giáo huấn về “hai vương quốc”: một bên là linh hồn trước mặt Thiên Chúa, một bên là trật tự xã hội. Chương tóm tắt đúng. Các nhà phê bình Công giáo thời ấy đổ lỗi cuộc nổi dậy cho Luther.

Ai sẽ lo cho các giáo xứ?

“Các giám mục khẩn cấp”. Chữ Luther dùng cho các hầu tước trong tiếng Đức là Notbischof, “giám mục khẩn cấp” là đúng ý.

Các chuyến thanh tra. Bắt đầu năm 1527 ở xứ Saxony. Melanchthon viết cuốn Hướng dẫn cho các thanh tra viên năm 1528. Chương kể đúng.

Hội Thánh thành một phần của nhà nước. Đây là nhận định của nhiều sử gia, kể cả sử gia Tin Lành. Việc nối nó với Grêgôriô VII (chương 68) là phép so sánh riêng của người kể.

Sách Giáo lý trong gia đình

Lời tựa năm 1529. Đó là lời tựa của Sách Giáo lý Nhỏ. Chương thuật lại ý của nó, không phải từng chữ của Luther.

Năm phần. Mười Điều Răn, Kinh Tin Kính, Kinh Lạy Cha, Bí tích Rửa tội và Bữa Tiệc của Chúa. Về sau có thêm phần về xưng tội. Luther còn thêm lời cầu nguyện buổi sáng, buổi tối, trước và sau bữa ăn. Lối hỏi đáp ngắn, “Điều này có nghĩa là gì?”, chạy suốt cuốn sách. Cùng năm 1529, ông viết Sách Giáo lý Lớn cho các mục sư.

Thánh Phêrô Canisiô. Ngài sinh năm 1521 ở Nijmegen, nay thuộc Hà Lan. Cuốn Tổng lược giáo lý Kitô giáo của ngài in năm 1555, rồi có thêm bản ngắn hơn cho trẻ em. Sách được in lại hơn hai trăm lần ngay khi ngài còn sống và dịch ra nhiều thứ tiếng. Ngài được phong thánh và tôn làm Tiến sĩ Hội Thánh năm 1925. Năm 1566, Sách Giáo lý Rôma của Công đồng Trentô ra đời, viết cho các cha sở.

Các cuốn bổn hỏi thưa của trẻ em Công giáo. Sách Giáo lý Baltimore, in lần đầu năm 1885, mở bài học thứ nhất bằng câu hỏi “Ai dựng nên con?” và câu đáp “Thiên Chúa dựng nên con”. Các nước chương kể tên, trong đó có Việt Nam, là những ví dụ về nơi trẻ em đã học thuộc lòng sách giáo lý. Việc nối chúng với cuộc chạy đua dạy đức tin thế kỷ XVI là lời của người kể.

Trường học. Lá thư là Gửi các nghị viên của mọi thành phố nước Đức, kêu gọi họ lập và giữ các trường Kitô giáo (1524). Luther có nói đến trường cho cả các em gái. Chương kể đúng.

“Thiên Chúa chúng ta là một pháo đài vững chắc”. Tiếng Đức là Ein feste Burg ist unser Gott, viết quãng 1527 đến 1529 dựa theo Thánh vịnh 46. Hai câu Thánh vịnh chương trích là cách chương dịch từ phần mở đầu của thánh vịnh; nếu muốn đọc theo bản các nhà thờ Việt Nam dùng, bạn mở Thánh vịnh 46 trên ktcgkpv.org. Bach soạn một bản cantata dựa trên bài thánh ca này (BWV 80). Từ sau Công đồng Vaticanô II, bài này có trong sách hát của nhiều cộng đoàn Công giáo nói tiếng Đức.

Những người phản kháng

Speyer năm 1529. Bản phản kháng được đọc ngày 19 tháng Tư năm 1529 và do sáu hầu tước cùng mười bốn thành phố tự do ký. Từ đó có tên “Tin Lành phản kháng”. Nghị hội Speyer năm 1526 đã cho mỗi vị cai trị được hành động sao cho mình trả lời được trước Thiên Chúa và hoàng đế, nghị hội năm 1529 thu quyền ấy lại (theo Hajo Holborn, A History of Modern Germany). Trong tiếng Việt, người ta quen gọi các Hội Thánh này là “Tin Lành”, theo chữ “Tin Mừng”, cũng là tên chính họ ưa dùng.

Augsburg năm 1530. Bản tuyên xưng do Melanchthon soạn, được đọc bằng tiếng Đức trước mặt Carôlô V ngày 25 tháng Sáu năm 1530. Luther chờ ở Coburg vì đang bị cấm vào đế quốc. Melanchthon được bổ nhiệm làm giáo sư tiếng Hy Lạp ở Wittenberg năm 1518, lúc hai mươi mốt tuổi. Các thần học gia Công giáo, trong đó có Johann Eck, soạn bản đáp gọi là Confutatio (Bác bỏ). Năm 1980, nhân kỷ niệm bốn trăm năm mươi năm bản tuyên xưng, các học giả Công giáo và Luther bàn xem người Công giáo có thể nhận nó là một bản tuyên xưng đức tin Công giáo hay không. Câu hỏi ấy vẫn để ngỏ.

Regensburg năm 1541. Ở hội nghị tôn giáo Regensburg, điều 5 về ơn công chính hóa được cả hồng y Contarini lẫn Melanchthon chấp nhận. Rôma và Luther đều bác, và hội nghị đổ vỡ ở các điểm về Thánh Thể và quyền của giáo hoàng. Từ đó đến tuyên bố chung năm 1999 là bốn trăm năm mươi tám năm. Contarini qua đời năm 1542. Cũng năm ấy Tòa Dị giáo Rôma được lập qua sắc chỉ Licet ab initio, với hồng y Carafa là một trong những người lãnh đạo (theo Elisabeth Gleason, Gasparo Contarini).

“Chúng ta là những kẻ ăn xin”

Năm 1543. Cuốn sách là Về người Do Thái và những lời dối trá của họ. Những lời kêu gọi chương thuật lại, đốt hội đường, phá nhà, tịch thu sách, đều có trong đó. Đây là trang tối nhất trong các tác phẩm của Luther. Tháng Mười Một năm 1938, vài ngày sau Đêm Pha lê, Martin Sasse, một giám mục Luther ở Thuringia, xuất bản một tập sách mỏng gom các bài chống Do Thái của Luther. Giáo hội Tin Lành Luther ở Mỹ chính thức từ bỏ những lời ấy năm 1994, Giáo hội Tin Lành Đức năm 2015.

Ngày ông mất. Ngày 18 tháng Hai năm 1546, ở Eisleben, nơi ông sinh ra. Mẩu giấy cuối cùng, đề ngày 16 tháng Hai, kết thúc bằng dòng Wir sind Bettler. Hoc est verum, nửa tiếng Đức nửa tiếng La-tinh. Chương dịch: “Chúng ta là những kẻ ăn xin. Đó là sự thật.” Ông được an táng trong Nhà thờ Lâu đài ở Wittenberg.

Hòa ước năm 1555

Mühlberg. Ngày 24 tháng Tư năm 1547, Liên minh Schmalkalden thua. Bức chân dung Carôlô V cưỡi ngựa ở Mühlberg của Titian hiện treo ở bảo tàng Prado, Madrid.

Bên mộ Luther. Câu “Ta gây chiến với người sống, không với người chết” của Carôlô V là truyền thuyết. Chương viết rằng chuyện có thể đã được thêm thắt khi truyền miệng, đúng mức chắc chắn.

Sau chiến thắng. Bản Tạm ước Augsburg năm 1548 thất bại, và năm 1552 Maurice xứ Saxony quay giáo chống lại hoàng đế (theo Holborn).

Hòa ước Augsburg. Ký ngày 25 tháng Chín năm 1555 bởi Ferdinand, em hoàng đế, thay mặt Carôlô V. Chương kể đúng ba điểm: quyền chọn Công giáo hay Luther của các hầu tước, quyền dọn đi của thần dân (ius emigrandi), và việc người theo Calvin không được tính đến.

Câu cuius regio, eius religio, “đất của ai, đạo của người ấy”, do nhà luật học Joachim Stephani đặt ra năm 1612. Chương viết “người đời sau”, đúng.

Sáu mươi năm hòa bình. Từ năm 1555 đến năm 1618. Chương 112 kể về cuộc chiến sau đó.

Carôlô V thoái vị. Năm 1555 ông trao Hà Lan cho con trai Philip. Năm 1556 ông trao Tây Ban Nha cho Philip và đế quốc cho em trai Ferdinand. Từ năm 1557, ông sống cạnh tu viện dòng Hiêrônimô ở Yuste và mất ở đó năm 1558. Nỗi buồn vì không giữ được đức tin hiệp nhất có trong bài diễn văn thoái vị của ông ở Brussels năm 1555.

Những người trong chương

Martin Luther (1483–1546).

Catarina von Bora (1499–1552), cựu nữ tu, vợ Luther.

Leonhard Koppe, thương gia ở Torgau.

Nicolaus von Amsdorf, bạn của Luther.

Sebastian Lotzer và Christoph Schappeler, những người soạn Mười hai điều khoản.

Thomas Müntzer, linh mục và lãnh tụ nông dân.

Philip Melanchthon, nhà nhân văn và bạn của Luther.

Phêrô Canisiô, linh mục Dòng Tên.

Carôlô V, hoàng đế.

Gasparo Contarini, hồng y.

Ferdinand, em hoàng đế, về sau là hoàng đế Ferdinand I.

Những nơi trong chương

Nimbschen và Torgau. Wittenberg và Tu viện Đen. Memmingen. Thuringia, Frankenhausen và Mühlhausen. Saxony. Speyer. Augsburg và Coburg. Regensburg. Eisleben. Mühlberg. Yuste, ở Tây Ban Nha.

Đọc thêm

Nếu chỉ đọc một văn bản, hãy đọc lời tựa Sách Giáo lý Nhỏ năm 1529. Chỉ một trang, nơi Luther kể ông thấy gì ở các giáo xứ: những người chẳng biết gì về đức tin. Rồi đọc Mười hai điều khoản của nông dân, để thấy họ đã hiểu Tin Mừng ra sao và vì sao lời đáp của Luther làm họ đau. Cả hai đều có bản tiếng Anh: sách giáo lý có nhiều bản in, còn Mười hai điều khoản nằm trong các tuyển tập văn kiện thời Cải cách.

Muốn đọc rộng hơn, cuốn The Revolution of 1525 của Peter Blickle là nghiên cứu chuẩn về cuộc chiến, và cuốn Katharina von Bora của Martin Treu là tiểu sử ngắn.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 68 (Grêgôriô VII và buổi sáng tuyết ở Canossa), chương 90 (Contarini), chương 91 (Luther đến năm 1521), chương 93 (Zwingli, những người rửa tội lại và Calvin), chương 96 (Dòng Tên và Canisiô), chương 97 (Trentô), chương 112 (những cuộc chiến nhân danh Chúa) và chương 149 (đại kết).

Trở lại chương 92