Chương 92
Năm 1522–1555 · Nước Đức
- Nơi chốn
- Wittenberg, Memmingen, Frankenhausen, các làng xứ Saxony, Speyer, Augsburg, Regensburg, Eisleben, Mühlberg
- Giáo hoàng
- Ađrianô VI … Phaolô IV
- Hoàng đế
- Carôlô V
Đêm vọng Phục Sinh năm 1523, giữa bầu khí tĩnh mịch của tu viện nữ Xitô Nimbschen xứ Saxony, mười hai nữ tu đã âm thầm mở cổng bước ra ngoài. Đọc những tập sách nhỏ của Martin Luther gửi tới, các nữ tu xác tín rằng những lời khấn dòng năm xưa không còn trói buộc lương tâm mình nữa. Một người thương gia quen biết tên là Leonhard Koppe, người vẫn thường đánh xe ngựa chở nhu yếu phẩm vào tu viện, đã bí mật giấu các chị trong thùng xe có mui bạt kín đáo, nép mình bên những thùng hàng gỗ, để vượt qua trạm gác đưa về Wittenberg an toàn. Dân gian sau này còn thêu dệt thành chuyện các chị trốn trong những thùng ướp cá trích.
Về đến nơi, Cha Luther đã tận tình lo liệu tìm nơi chốn cho các chị: người thì được đưa về đoàn tụ với gia đình, người thì được mai mối lập gia đình mới. Sau cùng, chỉ còn lại một người con gái duy nhất chưa có nơi nương tựa: cô Catarina von Bora, hai mươi bốn tuổi. Xuất thân từ một gia đình quý tộc nghèo, Catarina bị gửi vào tu viện từ thuở ấu thơ nhưng lại là một phụ nữ có cá tính vô cùng độc lập và cương nghị. Cô khẳng khái tuyên bố rằng mình chỉ thuận lòng kết duyên với một trong hai người: hoặc là mục sư Nicolaus von Amsdorf, bạn thân của Luther, hoặc là chính bản thân Luther!
Ngày 13 tháng Sáu năm 1525, một đám cưới gây chấn động dư luận đã diễn ra: Martin Luther, bốn mươi mốt tuổi, một cựu tu sĩ dòng Augustinô, đã chính thức nên duyên vợ chồng với Catarina, một cựu nữ tu dòng Xitô. Đôi vợ chồng dọn về sinh sống ngay trong tu viện Augustinô cũ ở Wittenberg do Tuyển hầu tước trao tặng, nơi người đời quen gọi là Tu viện Đen. Mái ấm ấy đã đón sáu người con chào đời, hai bé gái không may qua đời sớm, đồng thời nhận nuôi thêm nhiều cháu nhỏ mồ côi và luôn mở rộng cửa đón các sinh viên nghèo đến trọ học.
Bà Catarina quán xuyến mọi việc trong ngoài: nuôi heo, ủ bia, trồng rau củ và khéo léo tay hòm chìa khóa quản lý kinh tế gia đình. Trong những bức thư gửi bạn hữu, Luther vẫn thường gọi vợ bằng cái tên vừa yêu thương vừa kính nể: “Ông chủ Katie của tôi”. Khu tu viện cũ ấm cúng ngày ấy nay đã trở thành viện bảo tàng lịch sử và được UNESCO vinh danh là Di sản Thế giới.
Đám cưới giản dị ấy là bức tranh thu nhỏ của thời bấy giờ: cuộc Cải Cách không còn dừng ở giảng đường đại học nữa. Nó tràn vào từng nếp nhà, từng góc bếp, từng thôn xóm, đổi cách người ta cưới hỏi, dạy con, chôn cất người thân và ứng xử với pháp luật. Nhưng cũng từ đó, dòng thác cải cách rẽ sang những ngả đầy bão táp mà chính Luther không ngờ tới.
Cơn bão chiến tranh nông dân và mười hai điều khoản
Trong các trước tác của mình, Luther từng say sưa viết về “sự tự do của người Kitô hữu”. Nhưng khi những người nông dân nghèo được đọc to cho nghe những lời ấy, họ hiểu theo cảnh đời bế tắc của mình.
Kiếp sống của người nông dân Đức thế kỷ XVI vô cùng cơ cực. Mỗi năm, họ phải nai lưng làm xâu không công hàng tháng trời trên đồng ruộng của các lãnh chúa, cắn răng nộp đủ thứ thuế má nặng nề cho địa chủ, đóng thuế thập phân cho Giáo hội, và cay đắng nhất là khi người cha trong gia đình qua đời, lãnh chúa còn có quyền bắt đi con bò tốt nhất trong chuồng theo luật thừa kế phong kiến. Những cánh rừng đại ngàn, khúc sông xanh và đồng cỏ bao la vốn là của chung từ ngàn đời của bà con xóm làng, nay bị các điền chủ quý tộc cắm cọc rào chắn làm của riêng; thường dân bị cấm tiệt việc giăng lưới bắt cá, săn bắn hay nhặt nhạnh cành củi khô để sưởi ấm mùa đông. Làn sóng phẫn uất âm ỉ dưới ngọn cờ Bundschuh, biểu tượng chiếc ủng cột dây thô sơ của người nhà nông, thực ra đã từng nhiều lần bùng phát thành các cuộc bạo động lẻ tẻ ở miền nam nước Đức suốt nhiều thập kỷ trước khi Luther xuất hiện.

Tháng Ba năm 1525, tại thị trấn Memmingen miền nam nước Đức, đại biểu nông dân các vùng lân cận đã nhóm họp và cùng nhau soạn thảo bản kiến nghị lịch sử mang tên Mười hai Điều khoản. Bản văn chất phác ấy do ông Sebastian Lotzer, một thợ thuộc da làm công nhật nhưng có lòng nhiệt thành truyền đạo, chắp bút cùng với lời tựa của nhà cải cách Christoph Schappeler.
Trong bản kiến nghị, nông dân xin được tự chọn mục sư cho làng mình, một người biết giảng Tin Mừng trong sáng, dễ hiểu. Họ xin bãi bỏ chế độ nông nô, vì Chúa Giêsu đã đổ Máu Châu Báu trên Thập Tự để cứu chuộc hết thảy mọi người như nhau. Họ xin lại quyền được bắt cá dưới sông, lượm củi trong rừng như thuở xưa. Và ở dòng kết của bản văn, những người nông dân mộc mạc đã khẳng định: nếu có bất cứ điều khoản nào trong đây trái ngược với Lời Chúa trong Kinh Thánh, xin cứ lấy Kinh Thánh ra chỉ bảo, họ sẵn lòng từ bỏ ngay lập tức.

Chỉ trong vòng hai tháng ngắn ngủi, hai mươi lăm ngàn bản in của Mười hai Điều khoản đã được chuyền tay nhau đọc khắp nơi. Thế nhưng, sự phẫn uất bị kìm nén quá lâu đã biến thành ngọn lửa cuồng nộ. Khắp miền trung và miền nam nước Đức, hàng chục ngàn nông dân cầm liềm, gậy gộc, giáo mác và súng săn nhất tề nổi dậy. Họ kéo đi thiêu rụi các lâu đài, đập phá các đan viện và sát hại các lãnh chúa.
Tại thị trấn Weinsberg đúng vào Chúa Nhật Phục Sinh năm 1525, quân nổi dậy đã tàn nhẫn bắt Bá tước Ludwig von Helfenstein cùng các tùy tùng phải chạy qua hai hàng giáo mác nhọn hoắt cho đến chết. Tại vùng Thuringia, một cựu linh mục từng là môn đệ nhiệt thành của Luther tên là Thomas Müntzer đã đứng lên cất tiếng sấm truyền rằng ngày Cánh Chung đã cận kề, và những người được Chúa chọn phải tuốt gươm thanh tẩy trần gian, tiêu diệt những kẻ cầm quyền vô đạo.
“Hãy đâm, hãy chém” và vết thương sâu hoắm
Ban đầu, Luther viết một tập sách nhỏ khuyên can cả hai bên: ngài khiển trách các lãnh chúa vì đã đè đầu cưỡi cổ dân lành; đồng thời răn bà con nông dân rằng bạo lực không bao giờ là con đường của Tin Mừng.
Nhưng khi thấy khói lửa ngút trời, đan viện bị san phẳng và máu đổ xuống nhân danh Phúc Âm, Luther kinh hoàng và phẫn nộ. Tháng Năm năm 1525, ngài viết vội tập Chống lại những toán nông dân giết người và cướp bóc, thúc giục các vương hầu thẳng tay dập tắt bạo loạn:
“Hãy đâm, hãy chém, hãy giết bằng mọi cách, công khai hay lén lút; bởi vì trên đời này chẳng có gì độc hại, tai ương và quỷ quái hơn một kẻ nổi loạn!”
Ngày 15 tháng Năm năm 1525, tại chiến trường Frankenhausen, liên quân các vương hầu với kỵ binh giáp sắt và đại bác đã dìm đạo quân nông dân ô hợp của Thomas Müntzer trong biển máu. Khoảng năm ngàn nông dân bị tàn sát tại chỗ, trong khi phía quý tộc hầu như không hề suy suyển. Trước giờ lâm chiến, Müntzer từng chỉ tay lên chiếc cầu vồng bất chợt hiện ra trên nền trời, bảo đoàn quân rằng đó là điềm lành Thiên Chúa che chở cho họ. Ông bị bắt sống, chịu tra tấn dã man và bị xử trảm vào ngày 27 tháng Năm.
Tính chung trên toàn cõi nước Đức, cuộc Chiến Tranh Nông Dân đã cướp đi sinh mạng của khoảng bảy mươi đến một trăm ngàn người dân lao động nghèo khó. Cả các vương hầu Công giáo lẫn các vương hầu theo Luther đều đồng lòng thẳng tay đàn áp; ở miền nam, Liên minh Swabia Công giáo dưới quyền tướng Georg Truchsess von Waldburg đã nghiền nát hết đạo quân nông dân này đến đạo quân khác.

Tập sách của Luther xuất hiện đúng vào lúc các đạo quân quý tộc đang say máu trả thù, khiến người đời đón nhận nó như một lời chuẩn nhận và chúc lành tôn giáo cho cuộc tắm máu. Hàng vạn nông dân nghèo cảm thấy bị phản bội sâu sắc và vĩnh viễn quay lưng lại với phong trào cải cách của ông. Các nhà thần học Công giáo đương thời thì chỉ trích cay đắng rằng cuộc tắm máu ấy chính là trái đắng sinh ra từ những bài giảng kích động tự do của Luther.
Dẫu sau đó Luther có viết thư phân trần rằng ngài chỉ muốn bảo vệ trật tự xã hội do Chúa thiết lập và nhấn mạnh rằng “sự tự do của người Kitô hữu” là sự tự do thiêng liêng của linh hồn trước nhan Chúa chứ không phải sự tự do lật đổ trần thế, ngài chưa từng bao giờ rút lại những lời lẽ gay gắt ấy. Vết thương giữa phong trào Cải Cách và tầng lớp cần lao đã để lại một vết sẹo nhức nhối suốt nhiều thế hệ.
Khi giáo hội trở thành một nhánh của chính quyền
Cuộc nổi dậy bị dập tắt, nhưng một khoảng trống mênh mông đã mở ra nơi đời sống tôn giáo. Tại những vùng đất đi theo Luther, các giám mục Công giáo bị xua đuổi hoặc tự ý bỏ trốn, các dòng tu bị giải tán, và toàn bộ đất đai màu mỡ của các đan viện nhanh chóng rơi vào tay các vương hầu thế tục. Cơ cấu tổ chức cũ tan rã hoàn toàn: không còn ai đứng ra trả lương cho các cha xứ, cũng chẳng còn ai có thẩm quyền khảo hạch tư cách, bổ nhiệm hay chấn chỉnh đời sống mục vụ nơi các giáo xứ.
Thuở đầu, Luther cổ võ “chức linh mục của mọi tín hữu” và cho rằng mỗi cộng đoàn được tự bầu người giảng dạy cho mình. Nhưng sau cuộc Chiến Tranh Nông Dân đẫm máu, ông sợ đám đông. Cần một bàn tay sắt để giữ trật tự, Luther quay sang nương tựa chính quyền. Ông gọi các bậc vương hầu là “các giám mục khẩn cấp”, trao cho họ quyền thay mặt Giáo hội gìn giữ kỷ cương mục vụ.

Từ năm 1527, Tuyển hầu tước xứ Saxony bắt đầu cử các phái đoàn hỗn hợp gồm các nhà thần học và các quan chức triều đình đi kinh lý, thanh tra từng xứ đạo. Năm 1528, học giả Philip Melanchthon đã biên soạn cuốn cẩm nang Hướng dẫn cho các thanh tra viên để làm kim chỉ nam cho các cuộc thị sát này.
Và thế là một khúc quanh trớ trêu đã diễn ra: tại các xứ theo Luther, Giáo hội dần thành một bộ máy trực thuộc nhà nước. Chính vương hầu quyết định giáo xứ dùng sách kinh nào, ai làm mục sư, ai bị cách chức. Điều mà Thánh Giáo hoàng Grêgôriô VII thời Trung Cổ từng dốc trọn cả cuộc đời chiến đấu để bảo vệ, là quyền độc lập thiêng liêng của Hội Thánh khỏi sự can thiệp của vương quyền trần thế, nay lại quay trở về ngự trị dưới một tấm áo mới.
Từ sách giáo lý gia đình đến sách Bổn xứ đạo
Chính Luther cũng đi kinh lý nơi thôn quê, và những gì tận mắt thấy làm ông đau xót. Năm 1529, trong lời tựa một cuốn sách nhỏ, ông ghi lại: giáo dân các làng quê hầu như chẳng biết gì về những điều căn bản nhất của đức tin, và đau lòng hơn cả là rất nhiều mục sư coi sóc họ đạo cũng dốt nát đến mức không đủ khả năng giảng dạy Lời Chúa! Vậy mà tất cả những con người ấy xưa nay vẫn mang danh là Kitô hữu, đã từng lãnh nhận phép Rửa Tội và tham dự các Bí tích.

Để chữa lành căn bệnh dốt nát đức tin ấy, năm 1529, Luther đã hoàn thành kiệt tác mục vụ mang tên Sách Giáo Lý Nhỏ. Tác phẩm được chia làm năm phần căn bản:
- Mười Điều Răn của Chúa.
- Kinh Tin Kính.
- Kinh Lạy Cha.
- Bí tích Rửa Tội.
- Bữa Tiệc của Chúa, tức Bí tích Thánh Thể, và ít lâu sau bổ sung thêm phần Hướng dẫn Xưng Tội.
Cả cuốn sách là những câu hỏi ngắn và câu thưa sáng rõ, xoay quanh câu hỏi lặp đi lặp lại: “Điều này có nghĩa là gì?”, để người cha ngồi bên bếp lửa mỗi tối đọc cho con nghe và con trẻ dễ học thuộc. Ông thêm những kinh đơn sơ cho buổi sáng, buổi tối, trước và sau bữa ăn. Cùng năm ấy, ông cho ra đời Sách Giáo Lý Lớn làm tài liệu huấn giáo chuyên sâu cho các mục sư.

Thấy cách dạy ấy hiệu quả, Hội Thánh Công giáo cũng nhanh chóng dùng nó cho đoàn chiên mình.
Năm 1555, Cha Phêrô Canisiô, một tu sĩ Dòng Tên người Hà Lan thánh thiện, đã biên soạn cuốn Giáo Lý Công Giáo đầu tiên theo lối hỏi thưa tương tự. Cuốn sách nhỏ bé ấy đã được tái bản hơn hai trăm lần ngay khi ngài còn sinh tiền và được dịch ra hơn mười ngôn ngữ khác nhau, trở thành vũ khí sắc bén bảo vệ đức tin Công giáo tại vùng Trung Âu. Ngài được tôn phong Tiến sĩ Hội Thánh năm 1925. Đến năm 1566, theo lệnh Công đồng Trentô, cuốn Giáo Lý Rôma được ấn hành làm chuẩn mực giáo huấn cho các cha sở khắp hoàn vũ.
Bà con giáo dân nơi các xứ họ đạo Việt Nam chúng ta chắc hẳn sẽ thấy trào dâng một niềm xúc động thân thương khi nhận ra nguồn gốc của truyền thống học đạo quê nhà! Biết bao thế hệ người Công giáo Việt Nam, từ các cụ già nơi miền quê quan họ Bắc Ninh, dải đất miền Trung nắng gió cho đến vùng sông nước Nam Bộ, thuở ấu thơ đều từng cắp sách đến nhà thờ mỗi trưa hè để học thuộc lòng từng trang Sách Bổn Đồng Ấu hay Bổn Hỏi Thưa. Từng câu hỏi thưa nhịp nhàng, các em đọc ê a theo các thầy giảng trước khi được rước Mình Thánh Chúa lần đầu. Câu hỏi đầu tiên trong cuốn Sách Giáo Lý Baltimore nổi tiếng của Hoa Kỳ: “Ai dựng nên con?”, thưa: “Thiên Chúa dựng nên con”, hay câu hỏi mở đầu trong sách Bổn Việt Nam: “Đạo là gì?”, thưa: “Đạo là đường lối dẫn đưa người ta đến cùng Thiên Chúa”, thực chất đều là hoa trái tốt lành sinh ra từ cuộc chạy đua gieo mầm đức tin của thế kỷ XVI ấy.
Cũng trong tinh thần canh tân ấy, Luther tha thiết kêu gọi các hội đồng thành phố phải trích ngân sách mở trường học miễn phí cho mọi trẻ em, cả bé trai lẫn bé gái, để các em biết đọc biết viết Lời Chúa. Đặc biệt, ông trả lại tiếng hát cho cộng đoàn. Thay vì ngồi im nghe ca đoàn hát tiếng Latinh trên gác đàn, giáo dân được hát những bài thánh ca tiếng Đức hùng tráng, dễ hát, do chính ông sáng tác.
Kiệt tác thánh ca lừng danh nhất của ông, ra đời khoảng năm 1527–1529 dựa trên Thánh Vịnh 46, mang tên Ein feste Burg ist unser Gott, nghĩa là “Thiên Chúa là thành lũy kiên cố của chúng ta”:

“Thiên Chúa là nơi ẩn náu, là sức mạnh của chúng con,
Người hằng luôn luôn phù trợ trong cơn gian truân khốn khó.
Vì thế dẫu địa cầu có biến chuyển, dẫu núi non có rung chuyển sụp đổ giữa lòng biển sâu,
Lòng chúng con vẫn chẳng sợ hãi chi!”
Bài thánh thi hùng tráng ấy sau này đã gợi cảm hứng cho đại nhạc sư Johann Sebastian Bach sáng tác nên bản cantata bất hủ. Cho đến tận hôm nay, bài ca ấy không chỉ vang lên trong các thánh đường Tin Lành, mà tại nhiều nơi trên thế giới, các tín hữu Công giáo cũng hân hoan cất cao lời hát ấy trong tình hiệp thông đại kết.
Danh xưng “phản kháng” và bản Tuyên xưng Augsburg
Năm 1529, tại Nghị hội Đế quốc họp ở thành phố Speyer, phe đa số Công giáo đã bỏ phiếu thông qua một nghị quyết cứng rắn: nghiêm cấm mọi sự thay đổi hay canh tân tôn giáo trên toàn cõi đế quốc, hủy bỏ quyền tự quyết tôn giáo mà nghị hội từng nới lỏng ba năm trước đó.
Đứng trước sắc lệnh này, sáu vị vương hầu cùng đại biểu của mười bốn thành phố tự do đi theo Luther đã can đảm đứng lên cùng nhau đọc một bản tuyên bố phản đối long trọng. Trong tiếng Latinh, văn kiện phản kháng ấy được gọi là protestatio, và chính từ ngữ pháp lý này đã khai sinh nên danh xưng Protestant, mà người Việt Nam chúng ta quen dịch là “Tin Lành” hay “Phái Phản Kháng”. Bản thân các nhà cải cách thời bấy giờ lại không thích bị gọi là kẻ phản kháng; họ ưa danh xưng “Phúc Âm”, gốc tiếng Hy Lạp nghĩa là Tin Mừng.
Mùa hè năm 1530, sau bao năm chinh chiến bên Ý và chặn quân Thổ, Hoàng đế Charles V trở về Đức, triệu tập Nghị hội tại Augsburg để vãn hồi hiệp nhất. Vẫn bị đặt ngoài vòng pháp luật theo Sắc lệnh Worms, Luther không được vào thành mà phải ngóng tin từ pháo đài Coburg.
Người đại diện thay mặt cho phe cải cách đứng ra đối thoại trước triều đình chính là học giả Philip Melanchthon, người bạn tri kỷ hiền hòa, một bậc thầy tiếng Hy Lạp từng làm giáo sư đại học khi mới hai mươi mốt tuổi. Melanchthon soạn Bản Tuyên Xưng Augsburg bằng giọng văn chừng mực, êm dịu. Bản văn ra sức chứng minh phong trào Luther vẫn giữ trọn đức tin tông truyền của Giáo hội hoàn vũ, và những bất đồng chỉ là uốn nắn vài lạm dụng trong thực hành mà thôi.
Ngày 25 tháng Sáu năm 1530, bản tuyên xưng lịch sử ấy được dõng dạc đọc vang bằng tiếng Đức trước ngai vàng của Hoàng đế Charles V. Các nhà thần học Công giáo bảo thủ do Johann Eck dẫn đầu đã nhanh chóng soạn thảo bản phản bác. Hoàng đế cuối cùng đã từ chối chuẩn nhận bản tuyên xưng của Melanchthon. Thế nhưng, Bản Tuyên Xưng Augsburg đã trở thành bản tuyên tín nền tảng định hình nên bản sắc của các Giáo hội Luther cho đến tận hôm nay. Đến năm 1980, nhân dịp kỷ niệm 450 năm văn kiện này ra đời, các thần học gia Công giáo và Luther đã cùng ngồi lại với nhau để nghiêm túc tìm hiểu xem liệu người Công giáo hôm nay có thể nhìn nhận bản văn ấy như một chứng từ đức tin Kitô giáo đích thực hay không.

Mùa xuân năm 1541, tại Regensburg, một cơ hội khác mở ra khi Hồng y Gaspare Contarini thay mặt Tòa Thánh ngồi lại đàm đạo cùng Melanchthon. Hai con người uyên bác và đạo đức ấy đã suýt đạt được một công thức chung về ơn công chính hóa. Thế nhưng, những cái đầu nóng và sự nghi kỵ tột độ từ cả hai phía, cả từ giáo triều Rôma lẫn từ chính Martin Luther tại Wittenberg, đã thẳng thừng gạt bỏ thỏa hiệp lịch sử ấy.
Đức Hồng y Contarini trở về Ý trong nỗi buồn cay đắng dưới bóng mây ngờ vực của đồng viện, rồi ngài qua đời một năm sau đó. Ngay sau thất bại ấy, Tòa Thánh đã quyết định thành lập Tòa Thẩm Tra Rôma dưới sự điều hành cứng rắn của Hồng y Carafa để siết chặt kỷ cương giáo lý. Phải đợi đúng bốn trăm năm mươi tám năm sau ngày đàm phán Regensburg đổ vỡ, Tòa Thánh và Liên đoàn Luther mới có thể chính thức đặt bút ký kết bản Tuyên ngôn Chung về Ơn Công Chính Hóa vào năm 1999!
“Chúng ta chỉ là những kẻ ăn xin trước nhan Chúa”
Những năm cuối đời, bệnh tật khiến Luther u uất, cay nghiệt và dễ nổi giận. Ông viết nhiều sách nhỏ đầy lời nguyền rủa nhắm vào Tòa Thánh và các đối thủ.
Đau lòng nhất là vào năm 1543, ngài đã cho xuất bản tập khảo luận mang tên Về người Do Thái và những lời dối trá của họ. Thất vọng vì người Do Thái không đón nhận Tin Mừng như ông kỳ vọng, Luther buông những lời độc địa, kêu gọi các vương hầu đốt hội đường, tịch thu sách kinh và phá nhà cửa của họ. Bốn thế kỷ sau, Đức Quốc xã nhặt lại những trang đen tối ấy để tuyên truyền: vào tháng Mười Một năm 1938, chỉ vài ngày sau thảm họa Đêm Kính Vỡ, một giám mục Luther tại Thuringia là Martin Sasse đã cho tái bản tập sách bài Do Thái này của Luther. Giờ đây, các Giáo hội Luther trên toàn thế giới, từ Hoa Kỳ năm 1994 cho đến nước Đức năm 2015, đều đã chính thức ra tuyên bố lên án và từ bỏ hoàn toàn những lời lẽ sai lầm, độc hại ấy của người sáng lập.
Đầu năm 1546, dù sức cùng lực kiệt, Luther vẫn về Eisleben, nơi ông chào đời, để hòa giải một vụ tranh chấp giữa hai bá tước địa phương. Việc vừa xong thì ông ngã bệnh và trút hơi thở cuối cùng vào ngày 18 tháng Hai năm 1546, hưởng thọ sáu mươi hai tuổi.
Sau khi ông qua đời, người ta tìm thấy một mẩu giấy nhỏ ông viết vài ngày trước đó. Dòng cuối pha tiếng Đức với tiếng Latinh:
“Wir sind Bettler. Hoc est verum.”
Nghĩa là: “Trước mặt Thiên Chúa, tất cả chúng ta chỉ là những kẻ ăn xin trắng tay. Đó là sự thật!”
Lời trăn trối khiêm hạ ấy có lẽ là sự đúc kết chân thành và sâu sắc nhất cho toàn bộ cuộc đời đầy giông bão của ngài. Thi hài ngài được trân trọng đưa về an táng ngay bên dưới bục giảng của Nhà thờ Lâu đài Wittenberg, chính ngôi thánh đường năm xưa từng chứng kiến ngọn lửa cải cách bùng lên.
Hòa ước Augsburg năm 1555 và bước lùi của một vị hoàng đế
Chỉ vài tháng sau ngày Luther nhắm mắt xuôi tay, chiến tranh tôn giáo đã bùng nổ dữ dội giữa Hoàng đế Charles V và Liên minh Schmalkalden của các vương hầu Tin Lành. Năm 1547, tại trận đại chiến Mühlberg, Hoàng đế Charles V đã giành được một thắng lợi quân sự giòn giã. Danh họa Titian đã vẽ khoảnh khắc ấy: vị Hoàng đế mặc chiến bào sáng loáng, tay cầm giáo, cưỡi tuấn mã giữa trận tiền.

Tiến vào thành Wittenberg, người ta kể lại rằng các tướng sĩ Tây Ban Nha cuồng tín đã hăm hở đòi quật mồ Luther lên để thiêu xác trả thù, nhưng Hoàng đế Charles V đã nghiêm giọng ngăn cản:
“Ta chỉ giao chiến với những kẻ còn sống, chứ ta không bao giờ gây chiến với những người đã nằm yên dưới mồ sâu!”
Nhưng gươm giáo không thu phục được linh hồn. Các vương hầu theo Tin Lành không chịu quay về với Tòa Thánh; hàng triệu giáo dân đã hát thánh ca tiếng Đức của Luther suốt hai mươi năm cũng chẳng chịu bỏ đức tin của mình. Bản Tạm ước Augsburg năm 1548 mà Hoàng đế cố áp đặt đã nhanh chóng sụp đổ. Đến năm 1552, khi Tuyển hầu tước Maurice xứ Saxony bất ngờ quay giáo phản lại Hoàng đế, Charles V hiểu rằng mình đã hoàn toàn bất lực.
Ngày 25 tháng Chín năm 1555, tại Augsburg, Vua Ferdinand, thay mặt người anh là Hoàng đế, cùng các vương hầu các xứ đã đặt bút ký kết Hòa ước Tôn giáo Augsburg. Bản hòa ước thừa nhận một nguyên tắc pháp lý mà các luật gia thời sau tóm gọn trong một câu Latinh nổi tiếng: Cuius regio, eius religio, nghĩa là “Đất thuộc quyền ai, thì tôn giáo theo người ấy”!

Theo nguyên tắc này, mỗi vương hầu chọn Công giáo hay Luther cho cả lãnh địa mình. Thần dân phải theo tôn giáo của lãnh chúa; ai không muốn thì được bán nhà cửa ruộng vườn để dời sang một lãnh địa cùng đức tin.
Hòa ước ấy đem lại cho nước Đức sáu mươi năm hòa bình. Nhưng đó là một nền hòa bình đầy lỗ hổng: đức tin thiêng liêng của một đời người bỗng chốc bị biến thành một món hàng chính trị tùy thuộc vào ý muốn của các vương hầu trần thế, chứ không còn là tiếng nói tự do của lương tâm cá nhân trước nhan Thiên Chúa! Mặt khác, bản hòa ước hoàn toàn gạt bỏ sự tồn tại của những người theo thần học Calvin bên Thụy Sĩ. Những mâu thuẫn âm ỉ không được giải quyết rốt ráo ấy cuối cùng sẽ vỡ òa thành Cuộc Chiến Tranh Ba Mươi Năm khốc liệt nhất trong lịch sử châu Âu một thế kỷ sau đó.
Về phần Hoàng đế Charles V, gánh nặng của quyền bính và nỗi đau đớn khi thấy đế chế của mình bị xé nát bởi sự chia rẽ đức tin đã vắt kiệt chút sức tàn của ngài. Năm 1556, vị Hoàng đế quyền uy bậc nhất thế giới đã đưa ra một quyết định làm rúng động trần gian: thoái vị!
Ngài trao lại vùng đất Hà Lan và ngai vàng Tây Ban Nha cho con trai là Vua Philip II, nhường lại vương miện Đế quốc La Mã Thần thánh cho người em trai Ferdinand. Trong bài diễn văn từ biệt nghẹn ngào nước mắt tại Brussels, vị hoàng đế già đã bày tỏ nỗi niềm ân hận sâu sắc vì đã không thể gìn giữ được sự hiệp nhất vẹn toàn của đức tin Kitô giáo dưới triều đại mình.
Rũ bỏ mọi vinh hoa nhung lụa của cõi trần, ngài lặng lẽ quay về Tây Ban Nha, dọn vào sống trong một căn nhà nhỏ đơn sơ nép mình bên cạnh Tu viện Yuste hẻo lánh. Nơi ấy, giữa những lời kinh nguyện sớm hôm của các đan sĩ Dòng Thánh Giêrônimô, vị cựu hoàng đế đã trải qua những ngày tháng cuối đời trong thinh lặng, ăn chay và suy niệm cho đến khi thanh thản về với Chúa vào năm 1558.
Một thời đại cũ đầy biến động đã khép lại sau lưng ngài, nhưng trên khắp các nẻo đường châu Âu, những ngọn lửa canh tân mới, từ xứ Thụy Sĩ của Zwingli và Calvin cho đến những cuộc vượt biển truyền giáo sang các lục địa xa xôi, lại đang chuẩn bị bùng lên mạnh mẽ hơn bao giờ hết…
Một thời đại cũ đầy biến động đã khép lại sau lưng ngài, nhưng trên khắp các nẻo đường châu Âu, những ngọn lửa canh tân mới, từ xứ Thụy Sĩ của Zwingli và Calvin cho đến những cuộc vượt biển truyền giáo sang các lục địa xa xôi, lại đang chuẩn bị bùng lên mạnh mẽ hơn bao giờ hết…
Chương 92 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
“Trước mặt Thiên Chúa, tất cả chúng ta chỉ là những kẻ ăn xin trắng tay. Đó là sự thật!”
Những người trong chương
- Catarina von Bora · Ngôi nhà vợ chồng bà ở Wittenberg, Tu viện Đen cũ, nay là viện bảo tàng và là di sản thế giới của UNESCO.
- Luther · Bài thánh ca ông viết theo Thánh vịnh 46, Ein feste Burg, đến nay người Tin Lành vẫn hát, và ở nhiều nơi người Công giáo cũng hát.
- Phêrô Canisiô · Sách giáo lý hỏi thưa của ngài in lại hơn hai trăm lần khi ngài còn sống. Ngài được tuyên bố là Tiến sĩ Hội Thánh năm 1925.
Nơi ấy hôm nay
- Nhà thờ Lâu đài Wittenberg có mộ Luther ngay trước bục giảng, nơi ông được an táng năm 1546.
- Eisleben, quê Luther, là nơi ông chào đời năm 1483 và qua đời năm 1546.
- Tu viện Yuste ở miền tây Tây Ban Nha là nơi Hoàng đế Carôlô V sống những năm cuối. Nay khách vẫn đến thăm.
Muốn đọc thêm
Luther, Sách Giáo lý Nhỏ · Mười hai điều khoản của nông dân (1525) · Bản Tuyên xưng Augsburg (1530) · Tv 46 · Roland Bainton, Here I Stand
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Martin Luther
- Catarina von Bora
- Leonhard Koppe
- Nicolaus von Amsdorf
- Sebastian Lotzer
- Christoph Schappeler
- Thomas Müntzer
- Philip Melanchthon
- Phêrô Canisiô
- Carôlô V
- Gasparo Contarini
- Ferdinand
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 93
Zwingli, những người rửa tội lại và Calvin
Hai chiếc xúc xích trong một xưởng in giữa Mùa Chay đã mở màn cuộc Cải cách ở Zürich thế nào?
Khoảng 31 phút đọc












